Яқуб Бег: Еттішар Әмірі (1820-1877)

Кіріспе

Етішар әмірі (1820–1877)

Мұхаммед Якуб Бег (шамамен 1820 – 30 мамыр 1877), кейін Якуб Падишах деп белгілі болған, 1865–1877 жылдар аралығында Синьцзянға жасаған жорығы барысында құрған Етішар (Кашгария) мемлекетінің Коканд билеушісі болды. Ол Осман империясы тарапынан Етішар әмірі ретінде мойындалып, "Сенімділердің батыр әкесі" деген құрметті атаққа ие болды.

Есімнің жазылу нұсқалары

Ағылшын тіліндегі әдебиетте Якуб Бег есімі Якуб Бег, Якоб Бег немесе Яʿқūб Бег деп те жазылады. Ресейлік дереккөздерді пайдаланған авторлар Якуб бек деп те жазған. Ағылшын тілінде қытай авторлары жазған бірнеше басылымдар оның есімін Āгǔбó деп транскрипциялайды, бұл оның қытай тіліндегі 阿古柏 (Ағубо) есімінің пиньинь транскрипциясы, қысқартылған түрі. Мұхаммед есімі әдеттегі орфографиялық өзгерістерге ұшырайды. Яʿқūб – Яков есімінің арабша баламасы, ал Бег – түркілік ақсүйек атағы. Оның билікке келгеннен кейін Бег атағы Падишах дәрежесіне көтерілді.

Өмірбаян

Бегтің этникалық тегі белгісіз. Оның өмірбаяуын жазған Д. С. Болгердің айтуынша, Бег тәжік және Тимурдың ұрпағы болған. Алайда, бұл мәлімдеме өзіне қарсы келеді: тәжік болғандықтан, Бегтің Тимурдың ұрпағы саналуы үшін анасының жағынан байланысы болуы керек еді, бірақ Тимур шын мәнінде Барлас тайпасынан шыққан түркі-моңғол болған. Кореялық тарихшы Ходонг Ким Тимурдан таратылған деген пікірді Бегтің шежіресін Тимур мен Шыңғыс ханға жатқызу арқылы оның әулетін даңқтап көрсету үшін жасалған негіссіз ойластыру деп санайды. Ұлы Совет энциклопедиясына сәйкес, Якуб Бег этникалық жағынан тәжік болған. Британдық геодезист Томас Джордж Монтгомери, оның ана тілі тәжік тілінің неопарсы тілі болғанымен, Қашғарияны билеуді бастағаннан кейін жергілікті түркі диалектісінен басқа тілде сөйлемейтінін айтты. Британ елшілігінің қызметкері Х. Беллоудың сөзіне қарағанда, Бегтің сыртқы келбеті тәжік емес, түркілік ерекшеліктерді көрсетті: беті татар халқының сыртқы келбетінің жалпы контурларымен келген, бірақ өзбек қанының арқасында оның қатырлаған бөліктері жұмсақталған және дөңгелектенген, терісінде әжім немесе жарақат жоқ, кең және толық бет-әлпеті, билік етуден гөрі сезімталдық пен құштарлықты көрсетеді. Бегтің ата-бабалары Самарқанның жанындағы Дехбидке көшіп келгенге дейін Каратегіннің таулы аймағында өмір сүрген. Бегтің әкесі Пур Мұхаммед Самарқанда дүниеге келіп, Хожентте білімін аяқтаған, кейін Пискентте қади (судья) болып жұмыс істеген. Ол жергілікті қадидің екінші әйеліне үйленген. Одан 1820 жылы Якуб Бег дүниеге келді.

Ерте өмір

Якуб Бег Коканд хандығында (қазіргі Өзбекстан) Пскент қаласында дүниеге келген. Әке-шешесінен ерте айырылып, содан кейін оны ағасы тәрбиеледі.

Мансап

Бегтің бейқам өмір салты оның ағасын алаңдатты, сол себепті оны Ташкентке тоқымашы болуға жіберді. Бірақ Бег тез шаршап, Пискентке қайтып келді. Одан кейін ол Хожент губернаторы Мұхаммед Карим Хасканың қызметінде жұмыс істеді. Азиз Баша Ташкент губернаторы болып тағайындалғанда, Мұхаммед Карим Хаска Бегпен бірге Коканд хандығына ауыстырылды, алайда Хаска көп ұзамай Мұсылман Құлының қолынан қаза тапты. Осы оқиға Бегті Башаның әскерінде қызмет етуге итермеледі. Килаучидің губернаторы Нар Мұхаммед осы шамада Бегтің қарындасына үйленді. 1847 жылы Нар Мұхаммед Хасканың орнын басып, Ташкент губернаторы болды, ал Бег Чиназ Бегі болып тағайындалды. Шамамен 1849 жылы ол ауыстырылып, "Ақ мешіт" командашысы болып тағайындалды, бұл бастысы, оның қайын ағасының ықпалының нәтижесі болды. Бег көп кешікпей зор байлық жинады. Ол Коканд хандығының күрделі топтасуларына қатысты. Мұсылман Құлы, сол кездегі Мингбаши, мен Нар Мұхаммед арасындағы ішкі бәсекелестік 1852 жылы қақтығысқа әкелді, онда Құлы қашып кетті, ал Нардың одақтастарының бірі Утамбай Мингбаши болды. Содан кейін Бег Ташкентке қайта шақырылып, Батырбашы атағымен әскери шенге көтерілді.

Қипшақ қырғыны

1852 жылдың соңында Мұхаммед Худайяр хан көшпелі қыпшақтар арасындағы біртілсіздікті пайдаланып, олардың хандық саясатына араласуын тоқтату ниетімен төңкеріс жасауға тырысты. Нар Мұхаммед пен Құли атты қарсылас қыпшақтар екеуі де қолға түсіріліп, жазаланды. Владимир Наливкиннің сөзінше, Бег Нарға қарсы сырттай келісім жасап, Худайярмен біріккен, бірақ бұл мәлімдемеге сену қиын. Көптеген қыпшақтар қырғынға ұшырады, осының нәтижесінде қыпшақтардың Қоқанға билігі аяқталды. Бегтің 1852 мен 1864 жылдар аралығында қайда болғаны белгісіз. Дегенмен, 1864 жылы ол алғашқы орыс шабуылы кезінде Ташкентті қорғауға көмектесті.

Бастапқы жаулап алу

Дунган көтерілісінің (1862–77) нәтижесінде 1864 жылы қытайлықтар тек Қашғар қамалын және тағы бірнеше жерді ғана бақылауда ұстады. Қырғыздар, немесе қазақ Садиқ Бег Қашғарға кірді, бірақ қамалға қол жеткізе алмады және билеуші болу үшін Хожа ретінде Ташкентке жіберілді. Жахангир Қожаның жалғыз аман қалған ұлы Бурзуг хан алты кісісімен Ташкенттен кетіп қалды. Оған Якуб Бег 68 адаммен Кокандтан қосылды және 1865 жылдың қаңтарында Қытай шекарасын кесіп өтті. Садиқ Бег Якуб Бегтен жеңіліп, таулардың ар жағына қуылды. Якуб оңтүстік-шығысқа қарай аймақтың ең ірі қаласы Яркандқа беттеді, бірақ Кушадан келген әскерлер оны қуып шықты. Ол Янги-Хиссардағы қытайлықтарды 40 күн қоршап, гарнизонды талқандады. Садиқ Бег қайтадан пайда болды, жеңіліп, одақтас болуға мәжбүр болды. Бадахшаннан келген шабуылшылар да одаққа келісті. Кушадан және шығысқа қарай келген дунгандық әскер Маралбешиге жетіп, 1000 дунганы Якуб Бегке қосылып жеңілді. Ярканд Бурзуг хан мен оның үлкен уәзіріне бағынуға келісті. 1865 жылдың қыркүйегінде екінші қолбасшы мен 3000 әскер ислам дініне өтіп, Якуб Бегке қосылды. Бас қолбасшы қарсылық көрсетіп, отбасымен бірге өзін-өзі жарды. Якубқа Кокандтан келген көтерілісшілер де қосылды. Кейін сол жылы Бурзуг хан мен Якуб Яркандқа бір дауды шешу үшін барды. Дунгандықтар Якубтың дунгандарын сатып алып, оны бірнеше жүз адамға дейін азайтты. Бурзуг жеке лагерьге шегінді, Якуб дунгандарды жеңіп, Бурзуг хан Қашғарға қашып, Якубты сатқын деп жариялады. Діни көшбасшылар Якубты қолдады, ал Бурзугты оның сарайында тұтқындады. Ол 18 ай бойы қамауда болып, Тибетке жер аударылды, кейін Кокандқа қайта оралды. Бір жылдан астам уақыт ішінде Якуб Қашғар, Ярканд және Маралбаши қалаларын, яғни Тарым бассейнінің батыс шетінен Ярканд өзеніне дейінгі аймақтардың билеушісі болды. Тарым бассейні Бегтің бағындыруымен аяқталды, оны жергілікті емес, Кокандтан келген шетелдік ретінде қарады.

As a result of the Dungan Revolt (1862–77), by 1864, the Chinese held only the citadels of Kashgar and a few other places. The Kyrgyz, or Kazakh Sadic Beg, entered Kashgar but were unable to take the citadel and were sent to Tashkent as a Khoja to become ruler. Burzug Khan, the only surviving son of Jahangir Khoja, left Tashkent with six men. He joined by Yakub Beg, left Kokand with 68 men, and crossed the border of China in January 1865. Sadic Beg, defeated by Yakub Beg, was driven beyond the mountains. Yakub went southeast to Yarkand, the largest town in the region, and was driven out by an army from Kucha. He next besieged the Chinese at Yangi Hissar for 40 days and massacred the garrison. Sadic Beg reappeared, was defeated, and talked into becoming an ally. Invaders from Badakshan were also talked into an alliance. A Dungan force from Kucha and eastward arrived at Maralbeshi and was defeated with 1,000 of the Dungans joining Yakub Beg. Yarkand had decided to submit to Burzug Khan and his great vizier. In September 1865, the second in command and 3,000 men surrendered, converted to Islam, and joined Yakub Beg. The commander refused and blew himself up along with his family; the commanders of Yarkand and Kulja had done the same. An army of rebels from Kokand arrived and joined Yakub. Later in the year, Burzug Khan and Yakub went to Yarkand to deal with a disturbance. The Dungan faction suborned Yakub's Dungans and he was reduced to a few hundred men. Burzug drew off to a separate camp, Yakub defeated the Dungans, Burzug Khan fled to Kashgar and declared Yakub a traitor. The religious leaders supported Yakub, and Burzug was seized in his palace. He was confined for 18 months, exiled to Tibet, and later found his way to Kokand. In little more than a year, Yakub had become master of Kashgar, Yarkand, and Maralbashi, areas stretching roughly from the western end of the Tarim Basin to as far as the Yarkand River. The Tarim Basin was conquered by Beg, who was viewed as a Khoqandi foreigner and not as a local.

Кейінгі билік

Коканд ханы Баруг ханға қарастырылатын бір құқығы болғанмен, іс жүзінде ештеңе жасаған жоқ. Якуб Ресей империясы мен Ұлыбританиямен қарым-қатынас орнатып, шарттарға қол қойды, бірақ оның жорығына олардың қолдауын алуға тырысып, сәтсіз аяқтады.

Танымалдық

Якуб Бектің билігі жергілікті халық арасында ұнамады, соның ішіндегі кашгарлықтардың бірі, батыр және басшының ұлы: "Қытай билігі тұсында барлығы болды; қазір ештеңе жоқ" деді. Сауда да нашарлады. Якуб түркі мұсылман халқының наразылығына түсті, оларға ауыр салық жүктеді және ислам шариғатының қатал түсіндірмелеріне бағындырды. Корея тарихшысы Ким Ходон оның апатты және дұрыс емес бұйрықтары жергілікті халыққа көмектеспегенін, ал олар қытай әскерлерінің қайта оралуын қуанышпен қарсы алғанын атап көрсетеді. Цин әулетінің генералы Зуо Зонгтанг: "Андижандықтар өз халқына зұлымдық жасайды; үкіметтік әскерлер оларды мейіріммен сергітуі керек. Андижандықтар халықтан ашкөздікпен ақша жымқылайды; үкіметтік әскерлер оны жомарттықпен түзетуге тиіс" деп жазды.

Өлім

Оның нақты қайтыс болу себебі белгісіз. Лондонның "Таймс" газеті және Ресейдің "Түркістан газеті" оның қысқа аурудан кейін қайтыс болғанын хабарлады. Тарихшы Мұса Сайрами оның 1877 жылы 30 мамырда Корла қаласында Яркендтің бұрынғы хакимі (жергілікті қала басшысы) Нияз Хаким Бегтің, Жунгариядағы Цин әулетінің күштерімен жасасқан құдайындаудың бір бөлігі ретінде уланудан қайтыс болғанын айтты. Заманауи мұсылман жазушылары Якуб Бегтің уланудан өлгенін түсіндірсе, ал өзін-өзі өлтіру теориясы сол кездегі Цин генералдары арасында қабылданған шындық болды. Бірақ, Ким Ходонгтың сөзінше, қазіргі тарихшылар табиғи өлім (инсультке ұшырау) ең мүмкін түсіндірме деп санайды. Якубтың қайтыс болған күні нақты белгісіз. Сайрами оның 1877 жылы 28 сәуірде қайтыс болғанын мәлімдесе де, заманауи тарихшылар бұл мүмкін емес деп есептейді, себебі Николай Пржевальский оны 9 мамырда кездестірген. Қытай деректері көбінесе 22 мамырды қайтыс болған күні деп көрсетеді, ал Алексей Куропаткин бұл күнді 29 мамыр деп ойлаған. Сондықтан 1877 жылдың мамыр айының соңы ең ықтимал уақыт деп саналады. АҚШ Мемлекеттік департаментінің ресми мәліметтері мен оқиғаға қатысқан белсенділер Якубтың ұлдары мен немерелерінің жазасы өмір бойына бас бостандығынан айырылуға ауыстырылғанын және оларға көмек көрсету үшін қаражат бөлінгенін хабарлады.

Мұра

Ребия Қадыр Якуб Бегті мақтады.

Құрметтеулер

Генерал және саясаткер Юлбарс ханның ұлы Якуб Бегтің құрметіне аталған.

Медиада

Якуб Джордж Макдональд Фрейзердің "Флэшмен шабуылда" романының екінші бөлімінде көрінеді.

Әл-Қайда

Әл-Каида идеологы Мустафа Сетмариам Насар Якубты және оның ислам үшін білім беру мекемелерін құруын мақтады, ал мешіттер оны буддистер мен қытайларға қарсы соғысы үшін "Атталик Гази" және "жақсы адам" деп атады. Doğu Türkistan Haber Ajansı (Шығыс Түркістанның жаңалықтар агенттігі) "Аль-Каиданың" "Аль-Нусра" майданының ағылшын тіліндегі "Аль-Рисала" журналының (مجلة الرسالة) екінші санынан (العدد الثاني) "Аль-Рисале: "Түркістан таулары" 2-бөлім" (The Message: "Turkistan Mountains" Part 2) деген мақала жариялады, онда Якубтың енгізген шариаты мақталып, ол Цинге шабуыл жасаған джихадты қолдаушы ретінде көрсетілді.