Кіріспе

Польшаның коммунистік партиясы (Коммунистік Польша партиясы, KPP) – Польшаның Екінші Республикасы кезінде Польшада белсенді болған коммунистік партия. Ол 1918 жылдың желтоқсанында Польша және Литва Корольдігінің Социал-демократиясы (SDKPiL) мен Польша Социалистік партиясының сол қанаты (PPS – Сол) бірігу нәтижесінде Польшаның Коммунистік жұмысшылар партиясы (Коммунистік жұмысшылар партиясы, KPRP) құрылды. Польша коммунистік партиясы (1925 жылға дейін Польша коммунистік жұмысшылар партиясы) – радикалды солшылдардың ұйымы болды. Роза Люксембургтің идеяларын ұстанған КПРП 1919 жылдың наурыз айында өзінің өкілі Юзеф Уншлихт арқылы Мәскеуде Коммунистік Интернационал (Коминтерн немесе Үшінші Интернационал) құрылысына қатысты.

Польша-Кеңес соғысы

КПРП 1919-1921 жылдары Польшаның Кеңес Ресейіне қарсы соғысына қарсы шықты. Соғыс кезінде КПРП-ның заңды статусы заңмен алынып тасталды; коммунистік партия Польшада құпия ұйым ретінде қалды. PPS-тің тәуелсіздік көзқарасын ұстанатын социалистердің үкіметке қолдау көрсетуі салдарынан, КПРП-ның Қызыл Армиямен жұмысшылардың ынтымағын қоздыруға жасаған тыңысытары тоқтатылды. Бірақ, Қызыл Армияның шабуылының қызығында 1920 жылдың 2 тамызында Уақытша Польша революциялық комитеті құрылды. Оған Джулиан Марчлевский, Феликс Дзержинский, Феликс Кон, Йозеф Уншлихт және Эдвард Прохняк кірді. Оның құрылуы партияға ешқандай саяси үлкен пайда әкелмеді. Польша марксистерінің жер мәселесіне қатысты дәстүрлі марксистік позициясы Владимир Лениннің пікірлеріне орай тасталды.

1921-1926 жылдар

1921–1926 жылдар аралығында Польшада салыстырмалы түрде саяси еркіндік болды және КПРП осы мүмкіндіктерді пайдаланды. Жаңа мүшелер бастапқыда реформашы жұмысшы ұйымдарының қатарынан, ал 1920 жылдардың соңында Станислав Ланцуцкий және Ежи Чезжейко Сочацкий басқаратын ППС-тің сол қанатты тобынан келді. Олар КПРП-ға қосылып, партияға Сеймде (Польша заң шығару органы) өкілдік құруға мүмкіндік берді. Польшадағы Жалпы еврей еңбек бундінен, Александр Минц басқаратын топ қосылғаннан кейін, сондай-ақ екі кіші еврей социалистік тобынан – Поале Цион және Біріккен еврей социалистік жұмысшылар партиясынан (Фарейникте) да мүшелер келді. Шығыс шекаралық аймақтарда КПРП, кейін КПП Батыс Украина Коммунистік партиясы (КПЗУ) және Батыс Белоруссия Коммунистік партиясы (КПЗБ) ретінде қызмет етті. Теміржолшылар ереуілге шыққанда ППС жалпы ереуіл жариялады. «Тіпті шағын және заңсыз Польша Коммунистік партиясы да Пилсудскийдің «революциялық әскерлері» деп атаған нәрсеге қолдау білдірді». Теміржолшылардың маңызы зор болды, себебі олар ұрыс кезінде үкіметке күш жіберуге тырысқан әскер пойыздарын тоқтатты. 14 мамырда үкімет басшылары төңкеріске қарсы тұруды тоқтатуға шешім қабылдады және отставкаға кетті. Пилсудскийдің мамыр төңкерісі кезінде КПП Винсент Витостың үкіметіне адал әскерлермен көшеде шайқасты, оны фашистік деп атады. КПП басшылары төңкеріске тікелей көмектесті, бұл оларға қымбатқа түсті. Осы оқиғалардан кейін Сталин КПП басшылығын қатаң сынады және олар «мамырлық қателіктері» үшін қызметтен алынды. «Мамырлық қателік» туралы пікірталас партияның 1927 жылдың қыркүйегінде Мәскеуде өткен төртінші съезіне дейін және оның барысында күшейе түсті. Нәтижесінде Коминтерннің екі өкілі Польша партиясының Орталық Комитетіне енгізілді: фин Отто Вилле Куусинен және украин Дмитрий Мануильский. КПП енді тәуелсіз ойлау және әрекет ету мүмкіндігіне ие болмады. Ішкі фракциялық күреске қарамастан, партия осы кезеңде өсіп, аз ұлт өкілдерінен және жұмысшы табынан қолдау тапты. Ол 1928 жылғы Польша заң шығарушы сайлауына қатысты. Алайда, Варский тобының басшылықтан алынуы партияны «Үшінші кезеңге» енуімен оқшаулануға алып келді. 1930 жылғы КПП-ның бесінші съезінде бекітілген «Үшінші кезең» партияның ППС-ті тұрақты түрде фашистік деп сипаттауын және революцияның жақын арада болатынын жариялады. Үлкен экономикалық дағдарыстың салдарынан ел ауыр жағдайға түскенде КПП жаңа ішкі күреске ұшырады.

Польша коммунистері 1930 жылдары

Халықтық майдан стратегиясын КПП 1930-жылдардың ортасында қолданды. КПП ППС және Бундтан бірігуге шақырып, қысым жасады, бірақ екеуі де одан бас тартты. Коммунистер жұмысшылар қозғалысына жат ұйымдарға, мысалы, Шаруалар партиясына және тіпті католик топтарына енуге тырысты. Дегенмен, солшылдардың бірлігіне қол жеткізу мүмкін болмады. КПП-ның көптеген белсенділері Испания Азамат соғысы кезінде ұлтшылдарға қарсы күресу үшін Халықаралық бригадаларға қосылды. Париж коммунасының батыры атымен аталатын Дабровский батальонына КПП жетекшілік етті, бірақ оның құрамында көптеген ППС мүшелері және басқа да КПП-ға жат еріктілер болды.

Сталин таратып жіберген КПП

1930 жылдардың ортасы мен соңында КПП Сталин басқарған коммунистік қозғалысты қамтыған параноя мен күдіктің құрбаны болды. Бұл Мәскеудегі сот процестері мен тазартуларға әкелді. КПП мүшелерінің бірқатары Санациялық Польшаның органдарының агенттері деп айыпталды және жойылды. Одан кейін партияның дерлік барлық жетекші құрамы тазартуларға тартылып, өлтірілді. Көптеген адамдар "консультациялар" үшін Мәскеуге шақырылды. Қаза тапқандардың арасында: Альберт Бронковский, Владислав Штайн-Краевский, Йозеф Уншлихт, Адольф Варский, Мария Косюцка, Максимилиан Хорвиц, Юлиан Лещинский, Станислав Бобинский, Ежи Херинг, Йозеф Феликс Чижевский, Томаш Дабал, Саул Амстердам, Бруно Ясиенский және Витольд Вандурский болды. Көшбасшысы жоқ партия басқа "ұйғырлықтардың" арасында троцкизмде айыпталды және 1938 жылдың 16 тамызында Коминтерн таратып жіберді. КПП белсенділерінің көпшілігі Ұлы тазарту кезінде қаза тапты, бірақ аман қалғандардың арасында болашақ коммунистік Польшаның жетекшілері де болды.

Саясат пен ұстанымдар

КПП қатаң ортодоксалды түсіндіру бойынша марксистік идеологиямен басшылыққа алды. Ол саяси тәуелсіз Польша құруға қарсы болды. Оның белсенділері Кеңес Ресейінде партия мүшелері және үкімет шенеуніктері ретінде жұмыс істеді. КПП жер реформасына (жерсіз шаруаларға мүліктің таратылуына) қарсы болды. Оның мақсаты жұмысшы табын ұйымдастыру және кәсіби одақ қозғалысын біріктіру еді. Ол Мәскеудегі Коминтерн белгілеген саясатты ұстанды. Оның құқыстық жағдайы заңсыз еді, себебі ол саяси партия ретінде тіркелуден бас тартты.

Польша жұмысшы партиясы

1941 жылдың желтоқсанында Кеңес Одағынан келген польшалық коммунистер тобы оккупацияланған Польшаға парашютпен түсірілді. 1942 жылдың қаңтарында Иосиф Сталиннің рұқсатымен олар Польша жұмысшы партиясын, жаңа коммунистік партияны құрды.