Кіріспе

Тахинидтер – Diptera қосқанаттылар отрядына жататын, 8200-ден астам түрі белгілі және одан да көп түрлері ашылу күтіліп отырған, ірі және алуан түрлі шынайы шыбықтар тұқымдастығы. Тек Солтүстік Америкада ғана 1300-ден астам түрі сипатталған. Осы тұқымдастың жәндіктерін тахинидтер деп немесе жай ғана тахинидтер деп атайды. Қазіргі кездегі мәліметтерге сәйкес, олардың барлығы дерлік протелеан паразиттері немесе кейде буынды аяқтылардың, көбінесе басқа жәндіктердің паразиті болып табылады. Бұл тұқымдастық барлық зоогеографиялық аймақтардың көптеген мекендеу орындарынан белгілі, және Оңтүстік Америкада ерекше түрлерге бай.

Өмірлік цикл

Көбелектердің өмірлік цикліне байланысты, тахинидтердің түрлері арасында көбею стратегиялары әртүрлі болады, бірақ бұл байланыс әрқашан анық емес. Көптеген түрлер маманданған емес, жалпылама түрлер болып табылады. Шамалы ғана түрлер бір ғана қожайын түрімен шектеледі, сондықтан көптеген маманданған түрлердегідей, қожайындарына бейімделуде кездесетін жақын коэволюцияға бейімділік аз. Мысалы, гименоптералардың протелеан паразитоидтарында байқалатын жағдай осыған ұқсас. Осы тұқымдастың көптеген личинкалары (құрттары) паразитоидтар болып табылады (тірі қожайынның ішінде дамып, оны өлтіреді). Ал кейбір түрлері паразиттік (әдетте қожайынды өлтірмейді). Тахинидтер личинкалары қожайынның тіндерімен қоректенеді, олар ата-анасы қожайынға енгізгеннен кейін немесе сырттан қожайынға өтеді. Әр түрлі түрлердің жұмыртқа салу және қожайынға шабуылдау әдістері әртүрлі. Әдетте, тахинидтер личинкалары көбелектер мен мотылдардың гусеницаларының эндопаразиттері (ішкі паразиттері) немесе пиломаздардың эруцифті личинкалары болып табылады. Мысалы, олар Африканың Сахарадан оңтүстік аймақтарында кең таралған африкалық қант қамысының құртын, сондай-ақ солтүстікке қарай орналасқан Арктикадағы жүнді аю мотылының личинкасына жұмыртқа салады. Дегенмен, кейбір түрлері ересек қоңыздарға, ал басқалары қоңыздардың личинкаларына шабуыл жасайды. Тағы басқалары түрлі жәндіктерге, шегірткелерге және тіпті жүз аяқтыларға шабуылдайды. Аралар, шершеңдер және пиломаздар да паразиттік түрлерге жатады.

Овипозиция және овивипаритет

Аналық тахинидтердің көпшілігі қожайын жәндіктің терісіне ақ түсті, жұмыртқа тәрізді, төменгі жағы жалпақ жұмыртқа салады. Иммс мысал ретінде Gymnosoma, Thrixion, Winthemia және Eutachina туыстарын атады. Ұқсас стратегия бойынша кейбір туыстар тиімді түрде овувивипарозды (кейбір мамандар ovolarviparous терминін қалайды) және қожайынға ұрықтанған личинканы қалдырады. Мысалы, бұл Ганадағы Danaus chrysippus көбелегіне паразиттік ететін Tachinidae түрлерінде кездеседі. Жаңадан шыққан личинкалар бірден қожайынның денесіне еніп, тесіп кіреді. Мысалға келтірілетін туыстар – Exorista және Voria. Көптеген тахинид жұмыртқалары ананың жатырында жартылай жетілгендіктен жылдам дамиды, ол ұзақ және жиі оралған болып, дамитын жұмыртқаларды сақтайды. Дегенмен, бастапқы жағдайының қожайынның бетіне эмбрионсыз жұмыртқаларды жабыстыру болуы мүмкін деп есептеледі. Көптеген түрлерде әрбір жеке қожайынға немесе оның ішіне тек бір жұмыртқа салынады, сондықтан мұндай жұмыртқалар аз санда салынатын жұмыртқаларға тәндей үлкен болады. Егер олар қожайынның сыртына жабысқан болса, оларды анық көруге болады және олар соншалықты берік жабысқан, оларды өлтірмей қожайынның терісінен алу мүмкін емес. Сонымен қатар, ғалымдар капуста құртын зерттеу кезінде, олардың қожайын жәндігіне жабысуы личинкаға енуге көмектесетінін анықтаған, онда олар толық дамығанға дейін қалады. Тахинидтердің жұмыртқа салу стратегиясының тағы бірі – қожайын түрлерінің жеміне көптеген кішкентай, қара түсті жұмыртқаларды салу. Sturmia, Zenillia және Gonia осындай туыстарға жатады. Көптеген тахинидтер маңызды жәндік зиянкестерінің табиғи жауы болып табылады, ал кейбір түрлері биологиялық зиянкестерді бақылауда қолданылады; мысалы, тахинид шыбықтарының кейбір түрлері Солтүстік Америкаға отандық жерлерінен бөтен зиянкестердің популяциясын басу үшін биобақылау ретінде әкелінді. Керісінше, пайдалы жәндіктермен қоректенетін кейбір тахинидтердің өзі зиянкестер саналады; олар жібек өсіру саласында жібекқұрт личинкаларына шабуыл жасау арқылы қиындықтар тудыруы мүмкін. Әсіресе, жібекқұрттардың бір атақты зиянкесі – Uzi шыбығы (Exorista bombycis). Тағы бір көбею стратегиясы – жұмыртқаларды қожайынның ортасында қалдыру; мысалы, аналық жапырақтарға жұмыртқа салады, онда қожайын оларды жеуі мүмкін. Сабақ тесіп өсетін көбелектердің паразиттері болып табылатын кейбір тахинидтер жұмыртқаларын қожайынның тесігінің сыртында қалдырады, ал бірінші жастағы личинкалар қожайынды өздері іздейді. Басқа түрлерде личинкалар тұтқынға алу тактикасын қолданады, қожайынның өтуін күтеді, содан кейін оған шабуылдайды және оның денесіне еніп, тесіп кіреді. Ересек тахинидтер паразиттік емес, олар мүлде қоректенбейді немесе өнімділік қызметтерін аяқтағанға дейін гүлдерге, шіріген заттарға немесе осыған ұқсас энергия көздеріне барады. Құрттан шыққаннан кейін паразиттік емес мінез-құлқы "протеиновый" терминін қолдануға негіз береді.

Сипаттама

Тахинид шыбындары сыртқы түрінде өте әртүрлі. Кейбір ересек шыбындардың түсі жарқын болып, соққыш шыбындарына (Calliphoridae тұқымдасы) ұқсауы мүмкін. Дегенмен, көпшілігі қарапайым, ал кейбіреулері үй шыбындарына ұқсайды. Бірақ тахинид шыбындары көбінесе қылшықты және күштірек болады. Сонымен қатар, олардың әдетте ерекше ерекшеліктері бар. Оларда үш бунақты антеннасы, ал диагностикалық тұрғыдан маңызды скотеллумның астында (мезонотумның бөлігі) ісіңкі постскутеллум болады. Бұл аристос шыбындары, және аристосы көбінесе жалаңаш, бірақ кейде қауырсынды болады. Каліптер (гальтерлердің үстіндегі кішкентай қанаттар) әдетте өте үлкен. Олардың төртінші ұзын тамыры күрт иіледі. Ересек шыбындар гүлдермен және құрттар мен қосқанаттылардың нектарымен қоректенеді. Көптеген түрлер тозаңмен қоректенетіндіктен, олар кейбір өсімдіктердің маңызды тозаңдаушылары болуы мүмкін, әсіресе тауларда, аралар салыстырмалы түрде аз болған жерлерде. Бұл тұқымның таксономиясы көптеген қиындықтар туғызады. Ол негізінен ересек шыбындардың морфологиялық ерекшеліктеріне, сондай-ақ көбею әдеттеріне және даму сатысына негізделген.

Өртке қарсы биологиялық құрал ретінде

Кейбір тахиноидты шыбындар зиянкес түрлерге паразит болып табылады. Бұл фермерлерге оларды биологиялық күрес агенттері ретінде қолдануға мүмкіндік берді. Кейбір тахинидтер кең ауқымды қоректенеді; мысалы, Compsilura concinnata кем дегенде 200 түрлі жәндіктермен қоректенеді және оларды биологиялық күрес үшін пайдалану қауіпті. Ал басқалары көбірек мамандандырылған және қауіпсіз; мысалы, Istocheta aldrichi, ол тек жапондық қоңызына шабуыл жасайды.

Эволюция

Бұл клад орта эоценде пайда болған сияқты. Ең ерте белгілі, болжамды тахинид қалдығы (Lithexorista) Вайоминг штатындағы эоцендік Грин Ривер формациясына жатады.