Кіріспе

Маңызды тағамдық шөп

Базилик (Ocimum basilicum) – лабиаттар тұқымдасына жататын тағамдық шөп. Ол нәзік өсімдік және бүкіл әлемдегі ас дайындауда қолданылады. Батыс асханасында "базилик" термині көбінесе тәтті базилик немесе генуэздік базилик деп аталатын сортты білдіреді. Базилик Орталық Африкадан Оңтүстік-Шығыс Азияға дейінгі тропикалық аймақтарда табиғи түрде өседі. Жылы аймақтарда базилик көп жылдық немесе екі жылдық өсімдік ретінде өсірілуі мүмкін, бірақ орташа белдеуде ол бір жылдық өсімдік ретінде қарастырылады. Базилик жапырақтары жылтыр, жұмыртқа тәрізді, жиектері тегіс немесе сәл тісті болып келеді және әдетте сәл иілген болады; жапырақтары төрт қырлы сабақ бойында қарама-қарсы орналасқан. Жапырақтары жасыл немесе күлгін түсті болуы мүмкін. Гүлдері кішкентай, ақ түсті және өсімдіктің орталық сабағынан өсетін гүлшоғырынан немесе тікенінен шығады. Лабиаттар арасында ерекшелігі – төрт аталық және аналық торапша гүлдің жоғарғы жапырақшасының астына тығылмастан, төменгі жапырақшасының үстінде орналасады. Құбылыс арқылы тозаңданғаннан кейін гүлдің жапырақшалары түсіп, екі еріндес кесе ішінде төрт дөңгелек ахена пайда болады.

Фитохимия

Базиликтің әр түрлі сорттарының өзгеше иіске ие болуының себебі, олардың құрамындағы ұшпалы хош иісті заттардың әртүрлі болуында. Басқа құрамдас бөліктеріне: 1,8-цинеол, эвгенол және мирцен жатады, сондай-ақ тағы да басқалары бар. Тәтті базиліктің қалампыр иісі эвгенолдан шығады. Базиліктің хош иіс профиліне 1,8-цинеол және метилэвгенол кіреді. Осы түрде эвгенол конфиферил ацетаты мен НАДФ-тан синтезделеді.

Гибридтер

Африкалық көк базилик (Ocimum basilicum × O. kilimandscharicum)
Лимон базилігі (Ocimum basilicum × O. americanum)
Дәмді базилік (Ocimum basilicum × O. americanum), кейде қасиетті базилік ретінде сатылады.

Этимология

"Базилик" атауы латын тіліндегі basilius және грек тіліндегі βασιλικόν φυτόν сөзінен шыққан, яғни "патшалық немесе ханшалық өсімдік". Мүмкін, өсімдікті патшалық парфюмерияны жасау үшін қолданғандықтан осылай атаған. Француз тілінде базиликке кейде "l'herbe royale" ("патшалық шөп") деп те атайды. Латынша атауы базилискпен шатастырылған, себебі оның уына қарсы дәрі болар деген сенім болған. Солтүстік Еуропа, Канада, АҚШ-тың солтүстік штаттары және Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралында базилик шыны астында торфтық құмыршаға себіліп, содан кейін көктемнің соңында/жаздың басында (мұз қаупі болмағанда) отырғызылғанда жақсы өседі. Алайда, бұл климат аймақтарында тікелей топыраққа отырғызғанда да жақсы өркендей алады. Мұздан кейін топыраққа себуге де болады. Базилик жақсы дренаждалған, күнге тікелей түсетін топырақта ең жақсы өседі. Базилик сыртта жақсы өссе де, оны үй ішінде құмыршада өсіруге болады. Егер мүмкіндігі болса, жылыжай немесе қатарлы жабынша қолдану тиімді. Тіпті оны флуоресцентті шамдармен жабдықталған жертөледе де өсіруге болады. Қосымша жарық биомассаны және фенол өндірісін арттырады, ал қызыл және көк түстер өсімдіктің өсуін және гүл шоғырларын көбейтеді. UV B сәулесі O. basilicum эфир майындағы ұшқыш заттардың мөлшерін арттырады, бұл басқа өсімдіктерде қайталанбағандықтан, тұқымға немесе тіпті осы түрге тән қасиет болуы мүмкін. Базиликке үнемі су беру қажет, бірақ басқа климаттарға қарағанда оған аз көңіл бөлінеді. Жапырақтары су жетіспеуден сарғайса, оларды жақсылап суарып, күнге қойса, қалпына келеді. Өсімдіктің төменгі жағындағы сары жапырақтар оның стресске ұшырағанын көрсетеді, әдетте бұл оған аз су немесе тыңайтқыш жетіспейтінін білдіреді. Базиликті кесінділер арқылы сенімді түрде көбейтуге болады, ал қысқа кесінділердің сабақтарын екі апта бойы немесе тамырлар пайда болғанға дейін суда ұстап тұру керек.

Шабыту, гүлдену және себу

Гүл шыққаннан кейін сабақ жапырақ өндіруді тоқтатады, сабақ қатайып, эфир майының өндірісі азаяды. Мұны болдырмау үшін басилик өсіруші толық пісіп жетілмеген гүл сабақтарын уақытында қысып тастауы мүмкін. Тек гүлдеген сабаққа ғана әсер ететіндіктен, кейбір сабақтар жапырақ алу үшін қысылады, ал қалғандары әсемдеу үшін немесе тұқым алу үшін гүлдеуге рұқсат етіледі. Жапырақтарды жинау өсімдіктің өсуіне көмектеседі, себебі өсімдік жоғарғы жапырақтарының жанындағы жапырақша жұптарын жаңа сабақтарға айналдырады. Өсімдік гүлдеуге рұқсат етілсе, кішкентай қара тұқымдары бар тұқымдық қапшықтар пайда болады, оларды сақтап келесі жылы себуге болады. Егер тұқымға жіберілсе, басилик өсімдігі келесі жылы қайта өседі.

Аурулар

Базилик бірнеше өсімдік патогендерінен зардап шегеді, олар егінді жойып, түсімді азайтуы мүмкін. Фузариоздық қурау – топырақ арқылы таралатын саңырауқұлақтық ауру, ол жас базилик өсімдіктерін жылдам өлтіреді. Питиумның көшет өлтіруі көшеттердің өлуіне себеп болуы мүмкін. Базиликтің кең таралған жапырақтық ауруы – Botrytis cinerea тудыратын сұр шіру; ол егін жинаудан кейін жұқпа тудырады және бүкіл өсімдікті өлтіруге қабілетті. Қара дақ базилик жапырақтарында көрінеді және оны Colletotrichum туысына жататын саңырауқұлақтар қоздырады. Peronospora belbahrii қоздыратын жалбыр жапырақ ауруы маңызды ауру болып саналады, ол алғаш рет 2003 жылы Италияда анықталған. 2007 жылы Флоридада, ал 2008 жылға қарай АҚШ-тың шығысында Канадаға дейін тараған. P. belbahrii-ге төзімді базилик сорттары шығарылған. Базильде кездесетін патогенді емес бактериялардың ішінде Novosphingobium түрлері бар.

Ас үй

Базилик рецептерде көбінесе таза күйінде қолданылады. Әдетте, оны соңында қосады, себебі қайнату оның хош иісін тез жояды. Таза базиликті пластик қаптарда тоңазытқышта қысқа мерзімге, ал қайнаған суға қысқаша батырып мұздатқышта ұзақ сақтауға болады.

Жапырақтары мен гүлдері

Жерорта теңізінде ең көп қолданылатын басилик сорттары – "Геновезе", "Күлгін шырша", "Мамонт", "Даршын", "Лимон", "Глоб" және "Африкалық көк". Базилик – итальяндық песто соусының негізгі құрамындағы ингредиент, оның құрамында зейтун майы мен базилик басты орын алады. Көптеген ұлттық асүйлерде сорпалар және басқа да тағамдарға, мысалы, сорпаны коюлату үшін жаңа немесе кептірілген базилик қолданылады. Базиликті көбінесе балмұздақ немесе шоколад трюфельдеріне хош иіс беру үшін қаймаққа немесе сүтке салады. Лимон базилігінде цитралдың болуына байланысты күшті лимон иісі мен дәмі бар. Ол Индонезияда кеңінен қолданылады, онда оны "кеманги" деп атайды және ет немесе балыққа қосымша беріледі.

Тұқымдар

Суға батырғанда, бірнеше базилик сорттарының тұқымдары желатин тәрізді болады және Азия сусындарында мен тәттілерінде қолданылады, мысалы, үнді фалудасы, ирандық фалуда немесе хột é. Кашмирде Рамазан айнысы көбінесе бабре биолмен, яғни базилик тұқымдарынан жасалған шербетпен ашылады.

Халықтық медицина

Базилик халық медицинасында, мысалы, аюрведа және дәстүрлі қытай медицинасында қолданылады.

Инсектицидтер мен жәндіктерді жұту құралдары

Эфир майының зерттеулері оның инсектицидтік және жәндіктерді қорғау қасиеттерін, соның ішінде масаларға уытты әсер ету мүмкіндігін көрсетті. Huignard және авторлар тобы (2008) эфир майының іс-қимыл потенциалының амплитудасын төмендету, гиперполяризациядан кейінгі фазаны қысқарту және іс-қимыл потенциалдарының жиілігін азайту арқылы электрлік белсенділікті тежейтінін анықтады. Хуиннардтың пікірінше, бұл линалоол мен эстрагольдің әсерінен болады, амплитуданың төмендеуі линалоолға, ал фазаның қысқаруы екеуіне де байланысты. Эфир майы қызанақ тұқымдасына зиян келтіретін Callosobruchus maculatus жәндігін қорғайды. Deshpande және авторлар тобы (1974 және 1977 жылдары) Sitophilus oryzae, Stegobium paniceum, Tribolium castaneum және Bruchus chinensis зиянкестерін зерттеді.

Бактериялық және саңырауқұлақты ингибициялау

Жапырақ пен соңғы бұтақтарының эфир майы Lactiplantibacillus plantarum және Pseudomonas spp. сияқты көптеген бактерия түрлеріне қарсы тиімді. Жапырақ пен соңғы бұтақтарының эфир майы сондай-ақ Aspergillus spp., Candida spp., Mucor spp. және Geotrichum candidum сияқты көптеген саңырауқұлақ түрлеріне қарсы тиімді. Дегенмен, дәрігер Николас Калпепер базиликті қорқыныш пен күдікпен қаралатын өсімдік деп санаған. Португалияда Киелі Иоанн Креститель (қараңыз) және Падуандық Антонийдің діни мерекелерінде сүйіктіге өлең және қағаздан жасалған гүлмен бірге, дәстүрлі түрде, аласа бұталы базилик сыйға тартылады. Базилик грек православие шіркеуінде діни маңызға ие, онда ол қасиетті су шашу үшін қолданылады. Болгария православие шіркеуі, Сербия православие шіркеуі, Македония православие шіркеуі және Румыния православие шіркеуі базиликті (, ; , ; , ) қасиетті су дайындау үшін пайдаланады және базилик тостағандары шіркеу алтарінің астына жиі қойылады. Кейбір грек православие христиандары тіпті оны жеуден қашады, себебі ол Киелі Кресттің көтерілу туралы аңызбен байланысты.

Өнер және әдебиет

Джованни Боккаччоның 14 ғасырдағы «Декамерон» шығармасындағы төртінші күннің бесінші әңгімесінде базилик гүлді құмыра басты сюжеттік элемент ретінде қолданылады. Осы танымал әңгіме Джон Китсті 1814 жылы «Изабелла, немесе Базилик құмырасы» атты өлеңін жазуға шабыттандырды, ал ол өз кезегінде Прерафаэлиттер бауырластығының екі картинасына: Джон Эверетт Миллестің 1849 жылғы «Изабелла» және Уильям Холман Ханттың 1868 жылғы «Изабелла және Базилик құмырасы» картиналарына әсер етті.