Кіріспе

Италиялық қайта өрлеу дәуірінің гуманисі (1407–1457)

Лоренцо Валла (loˈrɛntso ˈvalla; латынша Лаврентий деп те аталады; 1407 жылдың 1 тамызы – 1457) – итальяндық қайта өрлеу дәуірінің гуманисі, риторик, педагог және ғалым. Ол ең әйгілісі Константиннің сыйлығының жалған екенін дәлелдеген тарихи-сын тұрғысынан мәтіндік талдауымен танымал, осылайша папалықтың уақыттық билік туралы талабына күдік тудырып, оның негізін шайқалтты.

Өмір

Валла Римде туған, оның отбасы Пьяченцадан шыққан; оның әкесі Люциаве делла Валла Папа Куриясында жұмыс істейтін заңгер болған. Ол Римде білім алып, Леонардо Бруни мен Джованни Ауриспа сияқты ұстаздардың сабақтарына қатысқан, олардан латын және грек тілдерін үйренген. Ол, көбінесе, өзіндік білім алған деп есептеледі. Бруни папаның хатшысы еді, ал Валланың туысы Мелхиор Скривани да хатшы болып жұмыс істеген. Бірақ Валла ерте туындысының бірінде риторик Квинтилианды қолдауы арқылы Антонио Лоскиге наразылық тудырған. 1431 жылы ол дін қызметкеріне бекітілді; сол жылы Валла Қытайға апостолдық хатшы болып тағайындалуға тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Өзінің таныс-білістеріне қарамастан, ол сәттілікке жете алмады. Ол папаның жазушысы болды, ал 1455 жылы папаның хатшысы болып тағайындалды. Бүгінде Латеранда Валлаға арналған ескерткіш орнатылған. Бұл қарым-қатынас оның жұмысына ықпал еткен болуы мүмкін; дегенмен, ол 1444 жылы Католик Инквизициясының алдында сотталды, бірақ Альфонсо V-нің араласуымен түрмеге қамалудан құтылды. Сонымен қатар, Валла мұндай маңызды мәтіннің латын тілінің сапасы өте нашар болғанын айтады, оны мысал ретінде мәтіндегі "біз жариялаймыз" және "біз жарлық етеміз" сияқты уақыт өрнектерінің жиі алмасуымен дәлелдейді.

Мәтіндік сын

Латын тілінде аударма жасауда сарапшы Валла Петрархтың Ливийді зерттеуін жетілдіруге қатысты көптеген ұсыныстар жасады. Ливийдің түзету мәселесі оның "Faciumға қарсы у" атты "Antidotum in Facium" кітабының IV бөлімінде талқыланды. Бұл трактаттың бөлігі, сондай-ақ "Emendationes in T. Livium" деген атаумен жеке таратылды, Валла көптеген бұрмаланған мәтіндерді түсіндіріп, Альфонсо V сарайындағы өзінің қарсыластары Панормата мен Фасио жасаған түзету әрекеттерін сынады. Рим-католик шіркеуінің ресми қолданыстағы Киелі кітабы – Жеромның латын тіліндегі Вульгатасын сынап, Валла шіркеудің тәубе мен кешірім жүйесін күмәндікке түсірді. Валланың бұл еңбегін кейін шіркеудің тәубе және кешірім жүйесін сынаған Эразм да жоғары бағалады.

Қолжазбалар

Валла өзінің екі еңбегімен – «De Voluptate» диалогы және «De Elegantiis Latinae Linguae» трактаты арқылы заманауи даңққа ие болды. Ричард Клэрхаус Джебб оның «De Elegantiis» еңбегінің «латын тілін сын тұрғысынан зерттеуде қол жеткізілген ең жоғары деңгейді білдіргенін» айтты. Бастапқы датаБастапқы атауыКөлемНұсқалары, түсініктемелер1431 «De Voluptate» («Жақсы көру туралы»). Бұл еңбекте ол стоиктердің принциптерін Эпикурдың ұстанымдарымен салыстырып, табиғи құштарлықтарға симпатия білдірді. 1433 жылғы «De vero bono» («Нағыз жақсылық туралы») нұсқасы. Сондай-ақ, Валла латын батысына ұмытылып кеткен аргументтердің бір түрін қайта енгізді деген қорытындыға келді.1440 «De falso credita et ementita Constantini Donatione declamatio» («Константиннің саяхатнамасы туралы»). «Opera Omnia» (Базель) басылымында «Contra Donationis, quae Constantini dicitur, privilegia, ut falso creditum declamatio» ретінде жарияланды. «De libero arbitrio» («Еркін ерік туралы»). Философияның «Жұбанышы» V кітабына қарсы шабуыл жасайды.1449 «Collation Novi Testamenti» (1447) – ерте туынды. 1450 жылдары қайта қарастырылды.

Баспа басылымдары

Валланың толық емес шығармаларының жинақталған басылымдары 1540 жылы Базельде және 1592 жылы Венецияда жарық көрді, ал *Elegantiae linguae Latinae* 1471 және 1536 жылдар аралығында шамамен алпыс рет қайта басылды. *Opera omnia*, Базель 1540; екінші томмен қайта басылды (Турин: Bottega d'Erasmo, 1962). *Repastinatio dialectice et philosophie*, ред. Г. Зиппель, 2 том. (Үш нұсқаның алғашқы сын басылымы: Падуа: Antenore, 1982). *Elegantiae linguae Latinae*, Венеция 1471, ред. С. Лопес Мореда (Cáceres: Universidad de Extremadura, 1999). *De vero falsoque bono*, ред. М. де Паницца Лорх, Бари, 1970. *Collatio Novi Testamenti*, ред. А. Пероза (Флоренция: Sansoni, 1970). *De falso credita et ementita Constantini donatione*, ред. В. Зетц (Веймар: Hermann Böhlaus Nachfolger, 1976; Лейпциг: Teubner, 1994 ж. қайта басылды). *Ars Grammatica*, ред. П. Касканио, итальян тіліне аудармасымен (Милан: Mondadori, Fondazione Lorenzo Valla, 1990). Константиннің сыйға тартуы туралы. I Tatti Ренессанс кітапханасы (Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 2007). Диалектикалық пікірталас. I Tatti Ренессанс кітапханасы (Кембридж: Гарвард университетінің баспасы, Лондон, 2012). Хат алмасу, ред. Б. Кук. I Tatti Ренессанс кітапханасы (Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 2013).

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Константиннің сыйға тартуы туралы Г. В. Боверсок аударған, Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 2008. "Еркін ерік туралы диалог", К. Тринкаус аударған. "Ренессанс кезеңінің адам философиясы" атты еңбекте, Эрнст Кассир және т.б. редакциялаған, Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 1948 ж. Діни мақалалар және Константиннің бұрмаланған және жасалған сыйлығынан үзінділер Ольга Зорзи Пуглиезе аударған, сонымен қатар кіріспе және түсіндірмелермен бірге, Торонто: Реформация және Ренессанс зерттеулері орталығы, 1998. De vero falsoque bono А. К. Хиатт және М. Лорх аударған, Нью-Йорк: Abaris Books, 1977. "Ақын Томас Аквинскийді мақтау", М. Е. Ханли аударған. Ренессанс философиясы, ред. Л. А. Кеннеди, Мотон: Гаага, 1973. Диалектикалық пікірталас, Репастинацияның латын мәтіні мен ағылшын тіліне аудармасы Б. П. Копенгавер және Л. Наута жасаған, Гарвард университетінің баспасы, 2012 (I Татти Ренессанс кітапханасы, екі томдық).