Кіріспе
Бағасы көтерілгенде адамдар көбірек тұтынатын өнім. Микроэкономика және тұтынушылар теориясында Гиффен тауары – бұл бағасы көтерілгенде адамдар көбірек, ал бағасы төмендегенде азырақ тұтынатын, сұраныс заңын бұзатын өнім. Кәдімгі тауарлар үшін бағасы көтерілгенде, алмастыру эффектісі тұтынушылардың одан азырақ сатып алуына және алмастыратын тауарларды көбірек таңдауына себеп болады; кіріс эффектісі бұл сұраныстың төмендеуін күшейтуі немесе әлсіретуі мүмкін, бірақ кәдімгі тауарлар үшін одан басып өте алмайды. Ал Гиффен тауары – бұл өте төмен сапалы тауар (кірісі төмендегенде сұранысы жоғарылайды), сондықтан кері кіріс эффектісі алмастыру эффектісінен күшті болып, тауар бағасының өсуінің нәтижесінде сұраныс артады. Бұл құбылыс Гиффен парадоксы деп аталады.
In microeconomics and consumer theory, a Giffen good is a product that people consume more of as the price rises and vice versa, violating the law of demand. For ordinary goods, as the price of the good rises, the substitution effect makes consumers purchase less of it, and more of substitute goods; the income effect can either reinforce or weaken this decline in demand, but for an ordinary good never outweighs it. By contrast, a Giffen good is so strongly an inferior good (in higher demand at lower incomes) that the contrary income effect more than offsets the substitution effect, and the net effect of the good's price rise is to increase demand for it. This phenomenon is known as the Giffen paradox.
Өмірбаян
Гиффен тауарлары шотланд экономисі сэр Роберт Гиффеннің есімімен аталады, және Альфред Маршалл өзінің 1890 жылы жарық көрген «Экономика негіздері» кітабында осы идеяны оған жатқызды. Гиффен бұл парадоксқа алғаш рет Виктория дәуіріндегі кедейлердің тауар сатып алу әдеттерін бақылағанда тап болды. Эцусуке Масуда мен Питер Ньюманның пікірінше, Саймон Грей 1815 жылы жазылған «Мемлекеттердің бақыты немесе халық, оны күтіну және жұмыспен қамту жолдары, сондай-ақ олардың адам бақытына тигізетін әсері туралы зерттеу» атты еңбегінде «сұр тауарлар» деп аталатын нәрсені сипаттаған. «Нанның бағасы белгілі бір деңгейден жоғары көтерілсе, оның тұтынуы артады» деген тарауда қазір Гиффен тауарлары деп аталатын құбылысқа егжей-тегжейлі сипаттама берілген, бірақ оны «сұр тауарлар» деп атаған дұрыс болар еді. Олар сондай-ақ Джордж Стиглердің 1947 жылғы тарихқа арналған мақаласында Маршаллдың қате жібергенін түзегенін айтады.
Мысал
Мысалы, тұтынушының тамаққа жұмсалатын күніне 6 доллар бюджеті болсын. Олар күніне үш рет тамақтануға тиіс, ал таңдаулары екі ғана: арзан нан, бір тамаққа 1 доллар тұрады, және қымбат торт, бір тамаққа 4 доллар тұрады. Торт наннан әрқашан артық. Қазір тұтынушы 2 нан мен 1 торт сатып алып, күніне 3 тамаққа жұмсайды, бюджетін толығымен пайдаланады. Егер нан бағасы 1 доллардан 2 долларға өссе, тұтынушы торттан бас тартып, күніне үш рет тамақтану үшін бүкіл бюджетін 3 нанға жұмсауға мәжбүр болады. Осы жағдайда, нанның тұтынылуы бағаның өсуі нәтижесінде артады. Осы мысалда нан – Гиффен тауары болып табылады.
Эмпирикалық дәлелдер
Гиффен тауарларының болуына дәлелдер көбінесе шектеулі. Роберт Дженсен мен Нолан Миллер 2008 жылғы мақаласында Қытайдың кейбір аймақтарында күріш пен бидай лапшасы Гиффен тауарлары екенін көрсетті. Сол авторлардың 2008 жылғы тағы бір мақаласы, үй шаруашылығы деңгейіндегі адамдар арасында өте кедей отбасыларға күріш пен бидай ұнының сатып алуын тікелей субсидиялау арқылы Гиффен тауарларының бар екенін тәжірибелік тұрғыда көрсетті. Бұл мақалада 2007 жылы жүргізілген тәжірибе Хюнань провинциясында, күріш негізгі тағам болып табылатын жерде, және бидай негізгі тағам болып табылатын Гансу провинциясында өткізілді. Екі провинцияда да кездейсоқ үй шаруашылықтары таңдалып, оларға азық-түлік бағасы бойынша субсидия ұсынылды. Жоба аяқталғаннан кейін, күрішпен қамтамасыз етілген Хунань үй шаруашылықтарының сұранысы күрт төмендеді. Ал Гансудағы бидайға деген сұраныс Гиффен парадоксының әлсіз дәлелін көрсетеді. Гиффен эффектін көрсету, эксперименталды экономикадағыдай, қол жетімді тауарлардың саны шектеулі болғанда оңайырақ. ДеГрандпре және авторлар (1993) адамдармен тәжірибелік демонстрация ұсынды: зерттеуде темекі шегушілер өздерінің сүйікті маркасының темекісі мен бірдей мөлшерде никотин бар, бірақ арзан әрі нашар сапалы темекіні таңдады. Арзан марканың бағасы өскенде, темекі шегушілер одан көбірек сатып алып, никотин деңгейін сақтады. 1991 жылы Батталио, Кагель және Когут хинин суының кейбір зертханалық егеуқұйрықтары үшін Гиффен тауары екенін дәлелдейтін мақала жариялады. Дегенмен, олар Гиффен тауарының нарық деңгейінде емес, жеке деңгейде бар екенін көрсетті. Гиффен тауарларын зерттеу қиын, өйткені оның анықтамасы бақыланатын бірқатар шарттарды талап етеді. Гиффен тауарларына нарықтық сұранысты зерттеудегі қиындықтардың бірі – Гиффеннің бастапқыда кедейлікте өмір сүретін адамдардың жағдайын ескергендігі. Қазіргі тұтынушылар мінез-құлқының зерттеу әдістері көбінесе табыс деңгейін орташалайтын жиынды деректермен жұмыс істейді және бұл нақты жағдайларды анықтау үшін тым жалпы құрал болып табылады. Мәселені күрделілендіретін фактор – алмастыратын тауарлардың шектеулі болуы, сондай-ақ тұтынушылардың тым кедей болмауы, сондықтан олар тек нашар сапалы тауарды ғана сатып ала алады. Осы себепті көптеген оқулықтар «Гиффен тауары» терминінің орнына «Гиффен парадоксы» терминін қолданады. Кейбір премиум тауарлар (мысалы, қымбат француз шараптары немесе танымал тұлғалар қолдаған парфюмерия) кейде Гиффен тауарлары деп аталады, себебі олардың бағасын төмендету сұранысты азайтады, өйткені олар енді эксклюзивті немесе жоғары мәртебелі өнімдер ретінде қарастырылмайды. Алайда, егер мұндай жоғары мәртебелі тауарлардың қабылданысы бағаның айтарлықтай төмендеуімен маңызды түрде өзгеретін болса, бұл мінез-құлық оларды Гиффен тауарлары деп санауға мүмкіндік бермейді, өйткені Гиффен тауарларын талдау тұтынушының табысы немесе салыстырмалы баға деңгейі ғана өзгереді деп есептейді, тауардың өзінің сипаттамасы емес. Егер бағаның өзгеруі тұтынушылардың тауарды қабылдауын өзгертсе, оларды Веблен тауарлары ретінде талдау керек. Кейбір экономистер Гиффен мен Веблен тауарлары арасындағы айырмашылықтың эмпирикалық жарамдылығына күмән келтіріп, тауардың бағасы айтарлықтай өзгеретін кезде оның қабылданатын сипаты да өзгереді деп санайды, өйткені баға өнімді құрайтын маңызды бөлік болып табылады. Алайда, екі талдау түрінің арасындағы теориялық айырмашылық анық, ал нақты жағдайға қайсысын қолдану керек – эмпирикалық мәселе. Микроэкономикалық тұтынушы теориясына сүйене отырып, тұтынушы бағаны білмей, тауарды бағалай алады деп есептеледі. Алайда, табыс пен бағамен шектелген тұтынушылар оңтайлы тауарды таңдауы керек болған кезде, тауарлар қол жетімді бағалармен бағалануы керек. Өйткені, белгілі бір деңгейде, жоғары баға тұтынушыларға ұсынылатын тауарлардың жоғары құндылығын көрсетеді.
Ирландиядағы үлкен ашаршылық
Ирландиядағы Ұлы ашаршылық кезінде картоп бір кезде Гиффен тауарының мысалы ретінде қарастырылған. Ашаршылықпен бірге картоп пен ет бағасы да көтерілді. Етпен салыстырғанда, картоп негізгі тағам ретінде әлдеқайда арзан болатын. Тұрмысы нашар болғандықтан, адамдар енді етке қол жеткізе алмады, сондықтан картопқа деген сұраныс артты. Мұндай жағдайда, картоп бағасының өсуімен бірге ұсыныс қисығы да өседі, бұл Гиффен тауарының анықтамасына сәйкес келеді. Алайда, Джеральд П. Дуайер мен Коттон М. Линдси 1984 жылғы «Роберт Гиффен және ирланд картопы» атты мақаласында бұл идеяны жоққа шығарды, онда олар тарихи деректерге сүйене отырып, Гиффен «легендасының» қайшылығын көрсетті. Ирланд картопының Гиффен сипатын кейін Чикаго университетінің Шервин Розен 1999 жылғы «Картоп парадокстары» атты жұмысында жоққа шығарды. Розен бұл құбылысты қалыпты сұраныс моделімен түсіндіруге болатынын көрсетті. Чарльз Рид сандық деректер арқылы бекон шошқалары Ирландиядағы ашаршылық кезінде Гиффен стиліндегі мінез-құлық көрсеткенін, бірақ картоптың олай болмағанын дәлелдеді.
Басқа да ұсынылатын мысалдар
Энтони Бопп (1983) керосин – үйді жылытуға қолданылатын төмен сапалы отын – Гиффен тауары екенін ұсынды. Шмуэль Барух пен Якар Канай (2001) жапондық дистилленген ішімдік – шочу Гиффен тауары болуы мүмкін деп санайды. Екі жағдайда да авторлар қолдаушы эконометриялық деректер келтірді. Дегенмен, бұл деректер толық емес деп есептеледі. Тауар жеке деңгейде Гиффен тауары болса, жиынтық деңгейде болмауы (немесе керісінше) мүмкін екенін атап өткен жөн. Хильденбрандтың моделі көрсеткендей, тіпті барлық тұтынушылардың бірдей қалаулары болған жағдайда да, номиналдық кірісі нөлді қамтитын аралықта тең бөлінгенде, жиынтық сұраныс Гиффен сипаттамасын көрсетпеуі мүмкін. Бұл жеке тұтынушылар үшін Гиффен мінез-құлқының болуын, бірақ жиынтық деректерде оның жоқтығын түсіндіруге болады.