Кіріспе

Экономикада еркін саудаға жақын жағдай; қаржы саласында бағалы қағаздармен банкаралық сауда – ағылшын құқығында қолданылатын термин.

"Ашық нарық" термині көбінесе еркін саудаға жақын экономикалық жағдайды білдіреді. Нақтырақ, техникалық мағынасында, бұл термин бағалы қағаздармен банкаралық сауданы білдіреді.

Экономикалық теорияда

Экономистер нарықтардың "ашықтығын" осы нарықтарды мемлекеттік реттеу деңгейіне, бәсекелестік мүмкіндіктеріне және саудаға кедергі келтіретін жергілікті мәдени дәстүрлердің болуына немесе болмауына қарай бағалайды. Принцип бойынша, толық ашық нарық – бұл барлық экономикалық қатысушылардың ешқандай сыртқы шектеусіз сауда жасауына мүмкіндік беретін толық еркін нарық. Іс жүзінде, мүліктің қауіпсіздігін, мәмілелерге байланысты шарттық міндеттемелердің орындалуын және алаяқтықтың алдын алуды қамтамасыз ететін заңды құқықтық базасыз ешқандай нарық осы деңгейде ашық бола алмайды. Физикалық ашық нарық – физикалық тауарлармен сауда жасағысы келетін кез келген адамның сату алымдары мен салықтарсыз сауда жасауына мүмкіндік беретін кеңістік. Көптеген белсенділер оны соңғы әлеуметтік кәсіпорын және жұмыссыздықпен күресудің маңызды құралы деп санайды. Жалпы мағынада, бұл термин экономика және саяси экономикада қолданыла бастады, онда ашық нарық – барлық экономикалық қатысушыларға қолжетімді нарық. Мұндай ашық нарықта барлық экономикалық қатысушылардың нарыққа кіру мүмкіндігі тең. Бұл өнеркәсіпке үстемдік ететін монополиямен жабық нарықтан және кіруі белгілі бір қаржылық және құқықтық талаптарға, немесе тарифтік кедергілерге, салықтарға, алымдарға немесе мемлекеттік субсидияларға байланысты қорғалған нарықтан өзгеше (қорғаушылдыққа қараңыз). Ашық нарық тұжырымы кейде оған қатысу үшін жеткілікті ақша, кіріс немесе активтер болуы керек деп сынға ұшырайды. Ақша, кіріс немесе активтер жеткіліксіз болғандықтан, адамдар қатысудан шеттетілуі мүмкін. Осылайша, адамдардың кейбір нарықтарға қатысу үшін жеткілікті қаражаты болса, басқа нарықтарға қатысу үшін олардың қаражаты жеткіліксіз болуы мүмкін. Бұл нарықтардың шынымен "ашық" болатыны туралы сұрақ тудырады және нарықтардың "ашықтығы" көбінесе салыстырмалы ұғым екенін көрсетеді. Мұндай сынға жауап ретінде ашық нарық тұжырымы көбінесе еркін бәсекелестік жағдайын білдіру үшін қайта қарастырылады, ал қатыса алмау бәсекеге қабілетсіздікпен түсіндіріледі. Бұл тұрғысынан алғанда, егер адамдар бәсекеге қабілетті болса, олар қатыса алады, сондықтан қаражаттың жетіспеушілігі ресурстар үшін бәсекелесуге дайын болмауынан туындайды. Осы көзқарас бойынша, ашық нарыққа қатысудың болмауы – субъективті таңдау немесе жеке кемшілік.

Банктік қызметте

Банктік және қаржылық экономикада ашық нарық – орталық банк пен оның реттелген банктері арасында облигациялардың сатып алынып-сатылатын ортасын білдіретін термин. Бұл еркін нарық процесі емес. «Бизнес айналымына» (экономикалық циклға) әсер ету үшін орталық банк ашық нарыққа шығып, мемлекеттік облигацияларды сатып алу немесе сатуға тырысады, бұл резервтерді арттыру мақсатындағы ашық нарық операциялары деп аталады. Ашық нарық операциялары – орталық банктің басқа банктерден облигацияларды сатып алып, оларға чектермен төлеуі. Бұл жергілікті банктер кейін чектерді қолма-қол ақшаға айналдырып, орталық банк есебінен ақша алады. Бұл әрекет жергілікті банктердің орталық банкке берешегін азайтады және олардың ақша ұсынысын арттырады, соның салдарынан резервтері де артады. Басқаша айтқанда, «бизнес айналымына» (экономикалық циклға) әсер ету үшін орталық банк өзі реттейтін банктерден мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып алуға немесе оларға сатуға тырысады, осылайша олардың резервтерін (депозиттері емес) арттырады немесе азайтады; реттелген банктер орталық банк берген сатып алу және сату бұйрықтарын орындауға міндетті. Бұл процесс ашық нарық операциялары деп аталады. Мысалы, орталық банк өзінің реттелген банктеріне мемлекеттік облигацияларды немесе қазына вексельдерін орталық банкке сатуды тапсыруы мүмкін, ол осы банктер қолма-қол ақшаға айналдыратын чектермен немесе электрондық төлемдермен төлейді, ақшаны орталық банк есебінен реттелген банктердің банктік резервтеріне (депозиттеріне емес) ауыстырады.