Кіріспе
Ресейде сөйленетін урал тілінің бірі – мари тілі (марий йылме, marij jylme; марийский язык, mariyskiy yazyk). Бұрынғы атауы – черемисс тілі. Шамамен 400 000 адам сөйлейтін мари тілі урал тілдері отбасына жатады. Бұл тіл негізінен Ресей Федерациясының Мари Республикасында (Марий Эл, Marij El, яғни «мари жері») және Вятка өзенінің алабында, сондай-ақ шығысқа қарай Оралға дейінгі аймақтарда таралған. Мари тілінде сөйлейтін мари халқы Татарстан, Башқортостан, Удмуртия және Пермь аймақтарында да кездеседі. Мари тілі – республиканың ресми тілі, орыс тілімен бірге. Бүгінде мари тілінің үш стандартты түрі бар: Hill Mari (тау мари), Northwestern Mari (солтүстік-батыс мари) және Meadow Mari (дала мари). Дала мари ең көп таралған түрі. Ол республикадан бастап Шығыс мариге дейін, Башқортостан, Свердловск облысы және Удмуртияның урал диалекттеріне дейін жалғасады. Ал тау мари солтүстік-батыс диалектісімен (Нижний Новгород облысы мен Киров облысының бір бөлігінде сөйленеді) тығыз байланысты. Екі тіл түрі де кириллица әрпіне негізделген, бірақ өзгертілген нұсқаларын қолданады. Мари тілін білмейтін адам үшін тау мари немесе батыс мари тілін «ӓ» және «ӹ» әріптері арқылы тануға болады (бұлар «ӱ» және «ӧ» әріптерімен қатар қолданылады). Шығыс және дала мари тілінде «ҥ» әріпі қолданылады. «Екі тіл» емес, «екі вариант» терминін қолдану мәселесі талқыланған. Мари халқы өз этностың бірлігін мойындайды, сондықтан екі тіл түрі өте жақын болғанымен, арадағы айырмашылықтар кейде қарым-қатынас кезінде қиындықтар тудыруы мүмкін.
Uralic language
The Mari language (Mari: марий йылме, marij jylme; марийский язык, mariyskiy yazyk), formerly known as the Cheremiss language, spoken by approximately 400,000 people, belongs to the Uralic language family. It is spoken primarily in the Mari Republic (Mari: Марий Эл, Marij El, i. e., 'Mari land') of the Russian Federation as well as in the area along the Vyatka river basin and eastwards to the Urals. Mari speakers, known as the Mari, are found also in the Tatarstan, Bashkortostan, Udmurtia, and Perm regions. Mari is the titular and official language of its republic, alongside Russian. The Mari language today has three standard forms: Hill Mari, Northwestern Mari, and Meadow Mari. The latter is predominant and spans the continuum Meadow Mari to Eastern Mari from the Republic into the Ural dialects of Bashkortostan, Sverdlovsk Oblast and Udmurtia), whereas the former, Hill Mari, shares a stronger affiliation with the Northwestern dialect (spoken in the Nizhny Novgorod Oblast and parts of the Kirov Oblast). Both language forms use modified versions of Cyrillic script. For the non native, Hill Mari, or Western Mari, can be recognized by its use of the special letters "ӓ" and "ӹ" in addition to the shared letters "ӱ" and "ӧ", while Eastern and Meadow Mari utilize a special letter "ҥ". The use of two "variants", as opposed to two "languages", has been debated: Maris recognize the unity of the ethnic group, and the two forms are very close, but distinct enough to cause some problems with communication.
Этноним және глоттоним
Мари тілі мен халқы бұрын "черемис" (черемисы, черемисский язык, cheremisy, cheremisskiy yazyk) деп белгілі болған. Орта ғасырлық мәтіндерде Сармыс және Цармыс түрлері де кездеседі, сондай-ақ Ресей революциясына дейін Śarmăs атауы да қолданылған. "Мари" термині мари халқының өзіндік атауы – марий (mari) сөзінен шыққан.
Әлеуметтік-тілдік жағдай
Марилердің көпшілігі ауылдық жерлерде тұрады, ал қалаларда тұратындардың үлесі төрттен бір бөліктен сәл асады. Республика астанасы Йошкар-Олада мари халқының саны 23 проценттен жоғары. 1980-жылдардың соңында (1989 жылғы халық санағы бойынша) марилердің саны 670 868 адамды құрады, олардың 80% (542 160) мари тілін өздерінің туған тілі ретінде атады, ал 18,8% мари тілінде сөйлей алмайтын. Мари Республикасында 11,6% адам мари тілін өздерінің туған тілі емес деп мәлімдеді. Мари ғылыми-зерттеу институты жүргізген сауалнамада сауалнамаға қатысқан марилердің үштен екі бөлігінен астамы мари тілін этникалық идентификацияның ең маңызды белгісі деп санайды, одан кейін дәстүрлі мәдениет (61%), ортақ тарихи өткен (22%), дін (16%), мінез-құлық және сана (15%) және сыртқы түрі (11%) тұрды (толық мәліметтер үшін Глухов пен Глухов еңбектерін қараңыз). Коммунистік кезеңде орыс тіліне ассимиляцияға қарай бірте-бірте төмендеу тенденциясы байқалды: 1926 жылғы халық санағы көрсеткендей, марилердің 99% -дан астамы мари тілін туған тілі деп есептеген, ал 1989 жылы бұл көрсеткіш 81% -дан төмен болды. Соңғы жылдары кері үрдіс байқалғанын көрсететін кейбір сапалық деректер бар. Ресей империясында мари тіліне мемлекеттік қолдау көрсетілмеген, және орыс православие шіркеуінің көптеген діни мәтіндерінен және бірқатар ынталы адамдардан басқа, мари тілінде білім беру жүйесі болған жоқ. Қазан революциясынан кейін Кеңес Одағындағы барлық кіші ұлттық мәдениеттерді қолдау кезеңі болды, бірақ ақырында русификация қайта жаңғырды. Мари әдеби тілінің дамуы жалғасқанмен, совет кезеңінде мари тілінде тек бастауыш мектептерде білім берілді, бұл саясат 1970-1980 жылдары ауылдық мектептерде тоқтатылды. 1990 жылдардағы гласность және перестройка кезеңі мари тілін білім беру және қоғамдық өмірде қолдануды кеңейту үшін жаңа мүмкіндіктер ашты. 1990 жылдары мари тілі, орыс тілімен қатар, республика конституциясында Марий Элдің ресми тілі деп жарияланды. 21-ғасырдың басына қарай мари тілі мен әдебиеті 226 мектепте оқытылды. Мари мемлекеттік университетінің тарих және филология факультетінде және Крупская атындағы педагогикалық институтында (Йошкар-Ола) пәндердің жартысынан астамы мари тілінде оқытылады.
Орфографиялық
Мари көбінесе кириллица әрпімен жазылады.
Сөздік прозодия
Мари тілінде стресс фонемиялық емес, бірақ динамикалық стресс жүйесі фонетикалық тұрғыдан көрінеді, стресстелген буын биіктігі мен амплитудасы жағынан жоғарырақ және ұзындығы стресстелмеген буыннан артық. Әдетте, әр сөзде бір басым буын болады және басымдылық сөздің кез келген буынында болуы мүмкін. Префикстер мен постфикстер клитикалар сияқты қызмет етеді, яғни, олардың өз стрессі жоқ. Мысалы, пӧ́рт (pört, "үй") гыч (gəč, "сыртынан"); немесе му́ро (muro, "әуен") дене (dene, "пен").
Фонологиялық процестер
Басқа бірнеше урал тілдеріндей, мари тілінде де дауыстылар үйлесімділігі бар. Алдыңғы/арқа дауыстылар үйлесімділігінен басқа, мари тілінде дөңгелек/дөңгелексіз дауыстылар үйлесімділігі де кездеседі. Егер сөздегі басым дауысты дөңгеленген болса, жұрнақта да дөңгеленген дауысты болады: мысалы, кӱтӱ́ ([kyˈty] 'мал') кӱтӱ́штӧ ([kyˈtyʃtø], 'малда') болады; егер басым дауысты дөңгеленбеген болса, жұрнақта дөңгеленбеген дауысты болады: ки́д ([kid], 'қол') ки́дыште ([ˈkidəʃte], 'қолда') болады. Егер басым дауысты арқадағы болса, жұрнақ арқадағы дауыстымен аяқталады: агу́р ([aˈgur], 'айналым') агу́рышто ([aˈgurəʃto], 'айналымда') болады.
Жазылу
Басқа урал тілдері сияқты, мари тілі де агглютинативті тіл. Онда грамматикалық род жоқ және артикльдер қолданылмайды.
Номиналды болжау
Екі зат есімді бір-біріне қарама-қарсы қойып, номинативтік предикация жасауға болады. Саариненнің (2022) сөзінше, зат есімдер мен сын есімдер номинативтік жағдайда болады және номинативтік предикацияда жақпен санда үйлеспейді. Сааринен (2022) сөйлем көрсеткіш райда және 3-жеке дара тұлғада болғанда, байланыс сөз қолданылмайтынын айтады. Дегенмен, байланыс сөз міндетті түрде қолданылады және сөйлемнің соңында, басқа тұлғалар мен уақыттарда және райларда болады.
Ауызша айтылу
Сааринен (2022) транзитивті сөйлемдерде объектінің аккузативпен белгіленетінін көрсетеді. Дегенмен, объекті шекті емес конструкцияларда номинатив жағдайында болуы мүмкін. Егер сөйлем екі шамалы болса, тікелей объекті аккузативте, ал жанама объекті дативте болады. Алайда, Сааринен (2022) диалекттерде және йӱкты /jyktə / 'су' және пукшы /pukʃə / 'тамақтандыру' сияқты етістіктерде екі объекті де аккузатив жағдайында келеді.