Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Норвегиялық лундехунд (норвеж тілінде: Norsk lundehund) – Норвегиядан шыққан шпиц тұқылы шағын ит. Атауы "лунде" және "хунд" деген екі сөзден құралған күрделі сөз, "лунде" – норвеж тілінде пуфин (lunde, "пуфин" немесе lundefugl, "пуфин құсы"), ал "хунд" – ит деген мағынаны білдіреді. Бұл тұқым бастапқыда қиын қол жетімді үңгірлер мен жартастардағы пуфиндерді және олардың жұмыртқаларын аулау үшін өсірілген. 1960 жылдары тұқымның жойылу қаупі туды, содан бері оны сақтап қалу жұмыстары жүргізілуде.
The Norwegian Lundehund (Norwegian: Norsk lundehund) is a small dog breed of the Spitz type that originates from Norway. Its name is a compound noun composed of the elements lunde, meaning puffin (Norwegian lunde, "puffin", or lundefugl, "puffin bird"), and hund, meaning dog. The breed was originally developed for the hunting of puffins and their eggs on inaccessible nesting places in caves and on cliffs. The breed was at the brink of extinction in the 1960s and preservation efforts have since been underway.
Тарих
Лундехунд 400 жылдан астам уақыт бойы Норвегия жағалауында пуффин құстарын аулау үшін бағалы жұмысшы жануар болды, олар халыққа тамақ ретінде пайдаланылды. Тұқым туралы алғашқы жазба 1591 жылға дейін сақталып қалған, онда Værøy аралына сапар шеккен сот өкілі былай деп жазған: «Тесікке жүгіріп кіріп, құстарды сыртқа тартып алуға үйренген кішкентай ит болмаса, [пуффиндерді] тереңдіктен алу өте қиын». Осы кезде тек алты ит тірі қалды – біреуі Værøy-де, ал бесеуі Шығыс Норвегиядағы Хамар қаласында, олардың бесеуі де бір анадан туған. Бұл жағдай тұқымның санының күрт азаюына себеп болды. Сақтықпен жүргізілген және қатаң ережелерге бағынған селекциялық жұмыстардың нәтижесінде, қазір әлемде шамамен 1500 Лундехунд бар (2022 жылғы мәліметтер), олардың 900-і Норвегияда. Бұл тұқымды Норвегияның Әуе қозғалысы және Әуежайлар басқармасы Tromsø әуежайында ұшақтардың құстармен соқтығысуының алдын алу үшін сынақтан өткізуде. Ит әуежай маңындағы құс жұмыртқаларын іздеуге және оларды жоюға пайдаланылады. Лундехунд өте белсенді тұқым, сондықтан оған жеткілікті физикалық жүктеме қажет. Ол жақсы отбасылық ит, әсіресе жақсы әлеуметтендірілген болса, балалармен жақсы тіл табысады.
The Lundehund was a valuable working animal for hunting puffin birds along the Norwegian coast as food for over 400 years. The first known written record of the breed dates to 1591, when a bailiff wrote of his visit to Værøy that, “one cannot easily retrieve [puffins] from the depth without having a small dog accustomed to crawling into the hole and pulling the birds out.” This time, only six dogs survived, one on Værøy and five in eastern Norway, Hamar, of which the latter five were from the same mother. This created a severe population bottleneck. Due to careful breeding with strict guidelines, there are now an estimated 1500 dogs in the world (2022), with around 900 of the population in Norway. The breed is being tested in Tromsø airport by the Norwegian Air Traffic and Airport Management as a solution to airplane bird strikes. The dog is used to search for bird eggs around the airport for disposal. The Lundehound is an active breed that requires a fair amount of exercise. It is a good family dog, and does tolerate children well, if it is well socialized.
Денсаулық
Норвегиялық лундехундтар популяциясында туыстық депрессияның белгілері көрініс береді, оның ішінде аз мөлшердегі төл туу, туыстықтан қашуға ұмтылу және сперма сапасының төмендеуі нәтижесінде өнімділіктің төмендеуі. Сонымен қатар, Лундехунд синдромымен ауырған иттерде созылмалы атрофиялық гастрит және асқазан ісіктеріне даму қаупі жоғары. Лундехундтарды аз майлы, бірақ жоғары протеинге толы диетаға отырғызу асқазан-ішек проблемаларына байланысты денсаулық жағдайына өте оңды әсер етеді деген көрсеткіштер бар. Лундехундтар арасындағы өлім-жітімді зерттеу көрсеткендей, 11 жасқа дейінгі өлімнің 30% Лундехунд синдромының нәтижесінде, ал тағы 10% басқа асқазан-ішек ауруларынан туындаған. Лундехунд синдромына жауапты гендер мен мұрагерлік үлгісі толыққанды зерттелмеген, және олар, кем дегенде, жартылай полигендік мұрагерлік және жауапты гендердің жоғары жиілігімен (немесе бекітілуімен) түсіндірілуі мүмкін.
The Norwegian Lundehund population shows signs of inbreeding depression including reduced fertility due to small litter size, inbreeding avoidance behaviors and low sperm quality. In addition, dogs with Lundehund Syndrome are predisposed to chronic atrophic gastritis and gastric neoplasms. There are indications that for the Lundehund to go on a low fat and higher protein diet has very positive effects on the health with respect to digestive problems. A study on mortality in the Lundehund population showed that 30% of deaths before 11 years of age occurred as a consequence of Lundehund Syndrome and another 10% of other gastrointestinal diseases. The genes responsible and pattern of inheritance for Lundehund Syndrome is not well understood and might, at least in part, be explained by polygenic inheritance and a high frequency—or fixation—of the responsible gene(s).