Артемисий шайқасы: Грек-парсы соғысының теңіз шайқасы

Кіріспе

Б.з.д. 480 жылы Грекияға екінші парсы шапқыншылығының бір бөлігі – Артемизиум шайқасы немесе Артемизион шайқасы – Грекияға екінші парсы шапқыншылығы кезінде үш күнге созылған теңіз шайқастарының сериясы. Бұл шайқас Термопильдегі құрлықтағы шайқаспен бір уақытта, б.з.д. тамыз немесе қыркүйек айында Эвбея аймағының жағалауында өтті. Шайқасқа Спарта, Афина, Коринф және басқа грек қала-мемлекеттерінен құралған одақ пен Персия патшасы Ксеркс I-нің әскері қатысты. Парсы шапқыншылығы – Марафон шайқасында афиналықтардың жеңісімен аяқталған Грекияға жасалған бірінші парсы шапқыншылығына кешіктірілген жауап болды. Ксеркс патша зор әскер мен теңіз күштерін жинап, бүкіл Грекияны бағындыруға кірісті. Афиналық сардар Темистокл одақтас гректерге парсы әскерінің Термопиль асуы арқылы өтуін тоқтатуды және бір уақытта парсы теңіз күштерін Артемизиум бұғазында тоқтатуды ұсынды. Осы мақсатта 271 триремадан тұратын одақтас теңіз күштері парсылардың келуін күтуге жіберілді. Жаздың соңында Артемизиумға жақындаған парсы теңіз күштері Магнезия жағалауында дауылға ұшырап, 1200 кемесінің шамамен үштен бірін жоғалтты. Артемизиумға келгеннен кейін парсылар гректерді қоршауға тырысып, 200 кемеден тұратын отрядты Эвбея айналасымен жіберді, бірақ олар тағы бір дауылға түсіп, кемелер құлады. Шайқастың басты кезеңі екі күндік ұсақ шайқастардан кейін басталды. Екі тарап та күні бойы шайқасып, шамамен бірдей шығынға ұшырады, бірақ одақтас теңіз күштері осы шығынды көтере алмады. Шайқастан кейін одақтастар Термопильдегі одақтас әскерінің жеңіліске ұшырағанын естіді. Олардың стратегиясы Термопиль мен Артемизиумды бірге ұстап тұруды талап еткендіктен және шығындары жоғары болғандықтан, одақтастар Саламис аралдарына шегінуге шешім қабылдады. Парсылар Фокис аймағын басып алып, одан кейін Беотияны жаулап, соңында эвакуацияланған Афинаны басып алған Аттикаға енді. Алайда, одақтас теңіз күштеріне қарсы шешуші жеңіске жеткісі келген парсылар б.з.д. 480 жылдың соңында Саламис шайқасында жеңіліске ұшырады. Еуропада қоршалып қалудан қорқып, Ксеркс әскерінің көп бөлігін Азияға қайтарды және Грекияны толық бағындыруды Мардонийге тапсырды. Бірақ келесі жылы одақтас әскер Платая шайқасында парсыларды жеңіп, парсы шапқыншылығына нүкте қойды.

Part of the second Persian invasion of Greece in 480 BC

The Battle of Artemisium or Artemision was a series of naval engagements over three days during the second Persian invasion of Greece. The battle took place simultaneously with the land battle at Thermopylae, in August or September 480 BC, off the coast of Euboea and was fought between an alliance of Greek city states, including Sparta, Athens, Corinth and others, and the Persian Empire of Xerxes I. The Persian invasion was a delayed response to the defeat of the first Persian invasion of Greece, which had been ended by the Athenian victory at the Battle of Marathon. King Xerxes had amassed a huge army and navy, and set out to conquer all of Greece. The Athenian general Themistocles proposed that the Allied Greeks block the advance of the Persian army at the pass of Thermopylae and simultaneously block the Persian navy at the Straits of Artemisium. An Allied naval force of 271 triremes was thus dispatched to await the arrival of the Persians. Approaching Artemisium towards the end of summer, the Persian navy was caught in a gale off the coast of Magnesia and lost around a third of their 1200 ships. After arriving at Artemisium, the Persians sent a detachment of 200 ships around the coast of Euboea in an attempt to trap the Greeks, but these were caught in another storm and shipwrecked. The main action of the battle took place after two days of smaller engagements. The two sides fought all day, with roughly equal losses; however, the smaller Allied fleet could not afford the losses. After the engagement, the Allies received news of the defeat of the Allied army at Thermopylae. Since their strategy required both Thermopylae and Artemisium to be held, and given their losses, the Allies decided to withdraw to Salamis. The Persians overran and gained control over Phocis, then Boeotia, and finally entered Attica where they captured the now evacuated Athens. However, seeking a decisive victory over the Allied fleet, the Persians were later defeated at the Battle of Salamis in late 480 BC. Fearing being trapped in Europe, Xerxes withdrew with much of his army to Asia, leaving Mardonius to complete the conquest of Greece. The following year, however, saw an Allied army decisively defeat the Persians at the Battle of Plataea, thereby ending the Persian invasion.

Өмірбаян

Грекияның Афина және Эретрия қалалары 499–494 жылдары Дарий I-дің парсы империясына қарсы сәтсіз Иондық көтерілісін қолдады. Парсы империясы әлі салыстырмалы түрде жас еді және бағынысты халықтары арасында көтерілістерге бейімділік танытты. 492 жылы Мардоний басшылығымен Грекияға құрлықтан кіру жолдарын қамтамасыз ету мақсатындағы алғашқы экспедиция Фракияны қайта бағындырды және Македонияны Парсы патшалығының толық бағынышты клиенттік мемлекетіне айналдырды. Ол б.з.б. 6-ғасырдың соңында вассал немесе одақтас болған, бірақ автономиясын сақтап келген. 492 жылы Мардонийдің жорығы бұл жағдайды өзгертті. 491 жылы Дарий барлық грек қалаларына елшілер жіберіп, олардан бағыну белгісі ретінде «жер мен су» сыйлығын сұрады. Алдыңғы жылы күшін көрсеткендіктен, көптеген грек қалалары оның талабына бойын бұрды. Алайда, Афинада елшілер сотқа тартылып, шұңқырға тастау арқылы өлім жазасына кесілді; ал Спартада оларды қара құдыққа тастады. Бұл Спартаның да Парсымен соғыс жағдайында екенін білдірді. Соңында, ол Афинаға шабуыл жасап, Марафон шығанағына қонды, онда оны афиналық әскердің санынан әлдеқайда көп болған күші күтіп алды. Марафон шайқасында афиналықтар керемет жеңіске жетіп, парсы әскерін Азияға кері шегіндірді. Дарий осылайша Грекияны толық бағындыру үшін жаңа, үлкен әскер құрастыруға кірісті; алайда, б.з.б. 486 жылы оның египеттік поддандылары көтеріліс шығарды, бұл грек экспедициясын белгісіз мерзімге кейінге шегерді. Дарий Египетке жорық жасауға дайындалып жатқанда қайтыс болды, ал Парсы тағына оның ұлы Ксеркс I отырды. Ксеркс египеттік көтерілісті басып, Грекияға басып кіруге дайындықтарды дереу қайта бастады. Бұл толыққанды шабуыл болғандықтан, ұзақ мерзімді жоспарлау, қор жинау және әскер шақыру қажет болды. 480 жылдың басына қарай дайындықтар аяқталды, Ксеркс Сардисте жинаған әскер Еуропаға қарай екі понтон көпір арқылы Геллеспонтты кешіп өтті. Афиналықтар да б.з.б. 480 жылдардың ортасынан бері парсылармен соғысқа дайындалып келе жатқан, ал б.з.б. 482 жылы афиналық саясаткер Фемистоклдің басшылығымен гректердің парсылармен күресуі үшін қажет болатын үлкен трирема флотын құру туралы шешім қабылданды. Алайда, афиналықтардың құрлықта да, теңізде де соғысуға жететін күші болмады; демек, парсылармен күресу үшін грек қалалары мен мемлекеттерінің одағы қажет болды. 481 жылы Ксеркс Грекияға жер мен су сұрауға елшілер жіберді, бірақ Афина мен Спартаны әдейі жібермеді. Осылайша, қолдау осы екі жетекші мемлекеттің айналасында бірігуге бастады. 481 жылдың күзінде Коринфте қала мемлекеттерінің құрылтайы өтіп, грек қала мемлекеттерінің конфедеративтік одағы құрылды. Ол көмек сұраған елшілерді жіберуге және бірлескен консультациялардан кейін мүше мемлекеттерден қорғаныс нүктелеріне әскер жіберуге құқылы болды. Бұл гректердің бір-біріне қарсылық танытуы үшін ерекше жағдай болды, әсіресе сол кездегі көптеген мемлекеттер бір-бірімен соғысып жатқандықтан. 480 жылдың көктемінде «құрылтай» қайтадан жиналды. Тессалиялық делегация одақтастардың Тессалия шекарасындағы Темпе аңғарында жиналып, Ксеркстің жолын кесуді ұсынды. Персия әскері келеді деп сенген 10 000 гоплит Темпе аңғарына жіберілді. Алайда, олар сол жерге келгеннен кейін, Македонияның Александр I-і өзенді Сарантопоро асуы арқылы айналып өтуге болатынын ескертті, ал Ксеркс әскері басым күшке ие болғандықтан, гректер кері шегінді. Көп ұзамай олар Ксеркс Геллеспонтты кешіп өткенін естіді. Алайда, Пелопоннес қалалары, егер басқалары сәтсіздікке ұшыраса, Коринф мойнағын қорғауды жоспарлады, ал Афинаның әйелдері мен балалары Пелопоннес қаласы Троэзенге көшірілді.

The Greek city states of Athens and Eretria had supported the unsuccessful Ionian Revolt against the Persian Empire of Darius I in 499–494 BC. The Persian Empire was still relatively young, and prone to revolts amongst its subject peoples. A preliminary expedition under Mardonius in 492 BC, to secure the land approaches to Greece, re conquered Thrace, and forced Macedon to become a fully subordinate client kingdom part of Persia. It had been made a vassal or ally as early as the late 6th century BC, but remained having autonomy. Mardonius' campaign of 492 BC changed this. In 491 BC, Darius sent emissaries to all the Greek city states, asking for a gift of 'earth and water' in token of their submission to him. Having had a demonstration of his power the previous year, the majority of Greek cities duly obliged. In Athens, however, the ambassadors were put on trial and then executed by throwing them in a pit; in Sparta, they were simply thrown down a well. This meant that Sparta was also effectively at war with Persia. Finally, it moved to attack Athens, landing at the bay of Marathon, where it was met by a heavily outnumbered Athenian army. At the ensuing Battle of Marathon, the Athenians won a remarkable victory, which resulted in the withdrawal of the Persian army to Asia. Darius therefore began raising a huge new army with which he meant to completely subjugate Greece; however, in 486 BC, his Egyptian subjects revolted, indefinitely postponing any Greek expedition. Darius then died whilst preparing to march on Egypt, and the throne of Persia passed to his son Xerxes I. Xerxes crushed the Egyptian revolt, and very quickly restarted the preparations for the invasion of Greece. Since this was to be a full scale invasion, it required long term planning, stock piling and conscription. By early 480 BC, the preparations were complete, and the army Xerxes had mustered at Sardis marched towards Europe, crossing the Hellespont on two pontoon bridges. The Athenians had also been preparing for war with the Persians since the mid 480s BC, and in 482 BC the decision was taken, under the guidance of the Athenian politician Themistocles, to build a massive fleet of triremes that would be necessary for the Greeks to fight the Persians. However, the Athenians did not have the manpower to fight on land and sea; and therefore combating the Persians would require an alliance of Greek city states. In 481 BC, Xerxes sent ambassadors around Greece asking for earth and water, but making the very deliberate omission of Athens and Sparta. Support thus began to coalesce around these two leading states. A congress of city states met at Corinth in late autumn of 481 BC, and a confederate alliance of Greek city states was formed. It had the power to send envoys asking for assistance and to dispatch troops from the member states to defensive points after joint consultation. This was remarkable for the disjointed Greek world, especially since many of the city states in attendance were still technically at war with each other. The 'congress' met again in the spring of 480 BC. A Thessalian delegation suggested that the allies could muster in the narrow Vale of Tempe, on the borders of Thessaly, and thereby block Xerxes's advance. A force of 10,000 hoplites was dispatched to the Vale of Tempe, through which they believed the Persian army would have to pass. However, once there, they were warned by Alexander I of Macedon that the vale could be bypassed through the Sarantoporo Pass, and that the army of Xerxes was overwhelming, the Greeks retreated. Shortly afterwards, they received the news that Xerxes had crossed the Hellespont. However, the Peloponnesian cities made fall back plans to defend the Isthmus of Corinth should all else fail, whilst the women and children of Athens were evacuated en masse to the Peloponnesian city of Troezen.

Кіріспе

Олимп тауының арғы жағында, мүмкін шілде айының соңында немесе тамыздың басында парсы әскерінің жағалау бойымен алға жылжуы туралы хабар жеткенде, одақтас флот Артемизиум мүйісіне қарай солтүстікке қарай жүзіп кетті. Одақтастар Артемизиумға келді, кемелерін мүйістің басына жағалап, қажет болған жағдайда тез арада іске қосуға мүмкіндік алды. Одақтастар Скиатосқа үш кемені парсы флотының жақындап келе жатқанын ескерту үшін барлаушы ретінде жіберді, бірақ екі апта бойы ешқандай белгі болмады. Ақырында Сидонның он триремасы Скиатос аралына келді, ал одақтас патрульдік кемелер ескермей қалды, екеуі тұтқынға алынды, ал біреуі қарасты. Өрт сигналдары жіберген сигналдар өте қарапайым болуы керек және қате түсіндірілуі мүмкін; немесе, сигнал берушілер парсы флотының Скиатостан шығысқа қарай жүзіп бара жатқанына шын жүректен сенген болуы мүмкін. Келесі күні парсы флоты, ақыры, Артемизиумға жақындап, Скиатос бұғазына (Магнезия мен Скиатос жағалауы арасындағы) бет алды, онда жазғы дауыл ("Хеллеспонтер" - солтүстік-шығыс дауыл болуы мүмкін) екі күн бойы созылып, парсы кемелерінің шамамен үштен бір бөлігін қиратты. Осы уақытта Термопилдерде парсылар гректердің таралуын күтіп, дауыл кезінде шабуыл жасамауды шешті. Парсы флоты дауылдан зақымдалғанмен, одақтастардың санынан шамамен 3:1-ге жуық артық болды. Евбеялықтар парсыларға берілмеуді қалағандықтан, Темистоклге одақтас флоттың қалуын қамтамасыз ету үшін пара берді. Парсылар одақтастарға әлі шабуыл жасағысы келмеді, өйткені олар одақтастар қашып кетеді деп ойлады, сондықтан оларды тұзаққа түсіруге тырысты. Одақтастар тұтқындалудың алдын алу үшін осы жасақпен кездесуге шешім қабылдады, бірақ парсылардың өз жоспарларын біліп қалуларын болдырмау үшін түнгі уақытта кетуге жоспарлады. Одақтастар бұл жағдайдың парсы флотының оқшауланған бөлігін жоюға мүмкіндік беретінін түсінген болар.

The Allied fleet sailed north to Cape Artemisium once it became known that the Persian army was advancing along the coast past Mount Olympus, probably around late July or the beginning of August. The Allies took up station at Artemisium, most likely beaching their ships at the headland, from which they could quickly launch them as needed. The Allies sent three ships to Skiathos as scouts to provide warning of the approach of the Persian fleet but two weeks passed without sight. Finally, ten Sidonian triremes arrived off Skiathos, and the main Allied fleet was informed by a fire beacon lit on the island. However, the Allied patrol ships themselves were caught unaware and two were captured, whilst one ran aground. The signals sent by fire beacons must have been very simplistic, and potentially interpreted wrongly; alternatively, the signallers may have genuinely believed that the Persian fleet was sailing to the east of Skiathos. The next day, the Persian fleet finally drew near to Artemisium, heading for the Gap of Skiathos (between the coast of Magnesia and Skiathos), when a summer gale (a 'Hellesponter' – probably a north easterly storm The storm lasted two days, wrecking approximately one third of the Persian ships. Meanwhile, at Thermopylae, the Persians had continued to wait for the Greeks to disperse, also choosing not to attack during the storm. Although clearly storm damaged, the Persian fleet still probably outnumbered the Allies by nearly 3:1. The Euboeans, not wanting to be abandoned to the Persians, bribed Themistocles to try to ensure that the Allied fleet remained. The Persians did not want to attack the Allies yet, because they thought the Allies would simply flee, and so they sought to trap them. The Allies resolved to go and meet this detachment, to prevent being trapped, though they planned to leave by nightfall to prevent the Persians becoming aware of their plans. The Allies most likely realised that this situation presented them with an opportunity to destroy an isolated part of the Persian fleet. Day Events −15 Persian army leaves Therma c. 13 Persian reconnaissance fleet arrives at Skiathos. Allies retreat to Chalcis. −4 Persian army arrives at Thermopylae. Persian fleet leaves Therma. −3 First day of the storm. −2 Second day of the storm. −1 Storm ends. Allied fleet returns to Artemisium. 1 First day of Persian attacks at Thermopylae. Persian fleet arrives at Artemisium. Persian detachment sent around Euboea. First engagement of the Battle of Artemisium. 2 Second day of both battles. 3 Third day of both battles. Rearguard at Thermopylae outflanked and destroyed.

Күн оқиғалары

-15 Парсы әскері Термадан кетеді.
c. 13 Парсы барлау флоты Скиатосқа келеді. Одақтастар Халкиске шегінеді.
-4 Парсы әскері Термопильге жетеді. Парсы флоты Термадан кетеді.
-3 Дауылдың бірінші күні.
-2 Дауылдың екінші күні.
-1 Дауыл аяқталады. Одақтас флот Артемизиумға оралады.
1 Термопильдегі парсы шабуылының бірінші күні. Парсы флоты Артемизиумға жетеді. Парсы жасағы Евбея айналасына жіберілді. Артемизиум шайқасының бірінші кезеңі.
2 Екі шайқастың екінші күні.
3 Екі шайқастың үшінші күні. Термопилдегі артқы жасақтар қоршалып, жойылды.

Стратегиялық және тактикалық ескертулер

Стратегиялық тұрғыдан алғанда, одақтастардың миссиясы қарапайым болды. Флот Темірпілдегі әскердің қанатын қорғауға және өздері оқшауланбауға тиіс еді. Парсылар үшін стратегиялық жағдай да оңай болды, бірақ көптеген мүмкіндіктері бар еді. Олар Термопила немесе Артемизийдің бірін (екіншісін ұстау одақтастардың күш-жігері үшін қажет болғандықтан) немесе екі позицияның бірін айналып өтуі керек еді. Артемизий бұғазын айналып өту, Эвбеяның шығыс жағалауынан жүзу арқылы, Термопиланы айналып өтуден әлдеқайда оңай болды. Сол кездегі Жерорта теңізіндегі ең көп қолданылатын теңіз тактикасы – тарау (триремалардың мұрттарында тарау құралдары болды) немесе кемедегі әскерлердің қарсы кемеге шабуыл жасауы (бұл теңіз шайқасын құрлықтағы шайқасқа айналдырды). Парсылар мен Азиялық гректер бұл кезде диекплоус деп аталатын маневрді қолдана бастады. Бұл не екені толыққанды белгісіз, бірақ бұл жау кемелері арасындағы бос орындарға жүзіп кіріп, содан кейін оларды тарауды білдіруі мүмкін. Олардың ауырлығы одақтас кемелерінің диекплоусты қолдану мүмкіндігін азайтар еді. Олар одақтастардың әлдеқайда кіші флотына қарсы жылдам шабуылға шықты. Бұл әдетте олардың шеңбер құрып, тарау құралдарын сыртқа бағыттағанын білдіреді. Фукидид Пелопоннес соғысында Пелопоннес флоттары екі рет шеңбер құрып, кормаларын біріктіргенін хабарлайды. Осылайша, парсы флотының бұл бөлігі де кеме апатына ұшырап, көптеген кемелерін жоғалтты.

Екінші күн

Келесі күні (бұл Термопиль шайқасының екінші күні) парсы флоты екі дауылдан кейін қалпына келген соң, одақтастарға шабуыл жасаудан бас тартып, флотын қайтадан теңізге лайықты етуге тырысты. Парсы флотының жинала бастағанын көрген одақтастар Артемизий бұғазын мүмкіндігінше жабуға тырысып, парсылардың шабуылын күтті. Шайқас күні бойы жалғасты, одақтастар өздерінің қорғанысын ұстау үшін күш салды. Геродоттың айтуынша, одақтастар тарапынан афиналықтар ең жақсы жауынгерлер болды. Ахеменидтер тарапынан ең жақсы нәтижелерді египеттіктерге қол жеткізді, олар грек гоплиттеріне ұқсас ауыр жеке жабдық киіп, бес грек кемесін жеңіп алды.

The following day (which was also the second day of the battle of Thermopylae) the Persian fleet, now recovering from the two storms, declined to attack the Allies, and instead attempted to make their fleet seaworthy again. Seeing the Persian fleet assemble, the Allies attempted to block the Straits of Artemisium as best they could, and waited for the Persians to attack. The battle raged all day long, with the Allies hard put to defend their line. According to Herodotus, the Athenians were the best fighters on the Allied side. On the Achaemenid side, the best results had been achieved by the Egyptians, who wore a heavy individual equipment comparable to Greek hoplites, and were able to vanquish five Greek ships:

Returning to Artemisium, the Allies saw that they would probably not be able to hold the line for another day, such were their losses. Abronichus arrived on the liaison ship from Thermopylae and told the Allies of the destruction of the Allied rearguard at Thermopylae. Since holding the Straits of Artemisium now no longer held any strategic purpose, and given their losses, the Allies decided to evacuate immediately. They sent some ships to see if this was the case, and finding that it was, the whole fleet set sail for Artemisium in the morning.<blockquote>"Men of Ionia, that what you are doing is not proper, campaigning against your fathers and wishing to enslave Greece. It would be best if you came on our side. But if this is not possible, at least during the battle stand aside and also beg the Carians to do the same with you. But if you can not do either the one or the other, if you are chained by higher force and you can not defect during the operations, when we come at hand, act purposely as cowards remembering that we are of the same blood and that the first cause of animosity with the barbarians came from you." Meanwhile, the Allies (for the most part Peloponnesian) prepared to defend the Isthmus of Corinth, demolishing the single road that led through it, and building a wall across it. As at Thermopylae, to make this an effective strategy required the Allied navy to stage a simultaneous blockade, barring the passage of the Persian navy across the Saronic Gulf, so that troops could not be landed directly on the Peloponnese. However, instead of a mere blockade, Themistocles persuaded the Allies to seek a decisive victory against the Persian fleet. Luring the Persian navy into the Straits of Salamis in September, the Allied fleet was able to destroy much of the Persian fleet, which essentially ended the threat to the Peloponnese. Fearing that the Greeks might attack the bridges across the Hellespont and trap his army in Europe, Xerxes retreated with much of the army back to Asia. He left a hand picked force under Mardonius to complete the conquest the following year. However, under pressure from the Athenians, the Peloponnesian Allies eventually agreed to try to force Mardonius to battle, and marched on Attica. There, at the Battle of Plataea in August 479 BC, the Greek army won a decisive victory, destroying much of the Persian army, and ending the invasion of Greece.

Артемизийге оралған одақтастар тағы бір күнге желіні ұстап тұра алмайтындарын түсінді, өйткені шығындары тым зор болды. Аброних Термопильден байланыс кемесімен келіп, одақтастарға Термопильдегі одақтастардың артқы жасағының жойылғанын хабарлады. Артемизий бұғазын ұстап тұрудың енді стратегиялық мағынасы қалмағандықтан және шығындарын ескере отырып, одақтастар дереу эвакуациялануға шешім қабылдады. Олар жағдайды тексеру үшін бірнеше кеме жіберді, және оның рас екенін анықтаған соң, таңертең бүкіл флот Артемизийге бет бұрды.

"Иониялықтар, сіздердің әрекеттеріңіз дұрыс емес, өз әкелеріңізге қарсы күресіп, Грекияны құлдыққа салуға тырысуыңыз жөнсіз. Егер біздің жағымызға келсеңіз, жақсы болар еді. Бірақ егер бұл мүмкін болмаса, шайқас кезінде кем дегенде шетке қағылып, кариялықтардан да солай істеуін сұраңыз. Егер сіздер бірін де, екіншісін де істей алмасаңыз, егер сіздер жоғары күштердің ықпалында болсаңыз және операция кезінде жаңсақтап қалуға мүмкіндігіңіз болмаса, біз сіздерге жақындағанда, әдейі қорқақтардай әрекет етіңіздер, біздің бір қаннан туғанымызды және варварлармен араздыққа себепкер болған алғашқы себеп сіздерден шыққанын есіңізде ұстаңыз."

Сонымен қатар, одақтастар (көбінесе пелопоннестіктер) Коринф арал аралығын қорғауға дайындалды, оны кесіп өтетін жалғыз жолды қиратып, үстіне қабырға салды. Термопильдегідей, бұл стратегияның тиімді болуы үшін одақтастардың теңіз флоты бір мезгілде блокада жасауы қажет болды, бұл Саррон шығанағы арқылы парсы флотының өтуіне кедергі келтіріп, әскерлер Пелопоннеске тікелей қонбайтынын қамтамасыз ететін еді. Алайда, Темистокл одақтастарды парсы флотына қарсы шешуші жеңіске жетуге көндірді. Персия флотын қыркүйек айында Саламис бұғазына шақырып, одақтастар флоты парсы флотының көп бөлігін жоя алды, бұл Пелопоннеске төнген қауіпті тоқтатты. Гректер Геллеспонт арқылы өтетін көпірлерге шабуыл жасап, әскерін Еуропаға тұтқындап қояды деп қорқып, Ксеркс әскерінің көп бөлігін Азияға қайтарды. Ол келесі жылы жаулап алуды аяқтау үшін Мардоний басқаратын әскерді қалдырды. Бірақ афиналықтардың қысымымен пелопоннестік одақтастар Мардонийге қарсы шайқасқа түсуге келісіп, Аттикаға қарай жорық жасады. 479 жылғы тамыздағы Платея шайқасында грек әскері шешуші жеңіске жетіп, парсы әскерінің көп бөлігін жойып, Грекияға жасалған шабуылды тоқтатты.

Маңыздылығы

Артемизиум шайқасы өз алдына қарастырылғанда, салыстырмалы түрде маңызсыз болды. Одақтастар парсы флотын жеңе алмады, сонымен қатар оның Грекия жағалауымен әрі жылжуына тосқауыл қоймады. Осылайша, шайқас екі тарапқа да қолайсыз, шешімсіз аяқталды. Бұған қоса, Артемизиумде парсылармен шайқасу грек адмиралдарына парсы флотының қалай өркендейтінін көруге және оны қалай жеңуге болатынын түсінуге мүмкіндік берді. Артемизиумға дейінгі және оның барысындағы оқиғалар парсы флотының санын азайтуға (бұл толығымен әскери қимылдардың нәтижесі болмаса да) маңызды рөл атқарды, демек Саламис шайқасында одақтастардың қарсыластары аса күшті болған жоқ. Ақын Пиндар айтқандай, Артемизиум – "афиналықтардың ұлдары азаттықтың жарқын негізін салған" жер.

Қазіргі заманғы дереккөздер

Голландия, Том. Персиялық от. Лондон: Абакус, 2005 ж.
Грин, Питер. Грек-парсы соғыстары. Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 1970; қайта қарастырылған басылымы, 1996 (қатты мұқаба, ); 1998 (жұмсақ мұқаба, ). Лейзенби, Дж.Ф. Грекияны қорғау 490–479 б.з.д. Aris & Phillips Ltd., 1993 ж.
Фелинг, Д. Геродот және оның "Көздері": Сілтеме, ойлап табу және повество өнері. Аудармашы: Дж. Г. Хауи. Лидс: Фрэнсис Кернс, 1989 ж.
Берн, А. Р., «Персия және гректер» «Камбридж Иран тарихы», 2 том: Меди және Ахеменид кезеңдері, Илья Гершевич, ред. (1985 ж.). Кембридж университетінің баспасы. Кёстер, А. Ж. Антик кеме жасау тарихына қатысты зерттеулер. Клио Белхет 32 (1934).