Кіріспе

Экономикалық дамуда негізгі өнімдер теориясы – экспортқа бағытталған өсу теориясы. Бұл теория "Канада университеттеріндегі саяси экономика кафедраларының мүшелері жүргізген Канаданың әлеуметтік, саяси және экономикалық тарихына қатысты зерттеулерде пайда болды". Осы зерттеушілер тобынан "осы көзқарасты ұстанған ең белгілі ғалымдар – Гарольд Иннис және В. А. Макинтош" болды.

Диссертация

Дипломдық жұмыста Канаданың экономикалық дамуы шығыс-батыс бағытындағы сауда тұжырымдамасы ретінде түсіндіріледі. Иннис Канаданың дамуының себебі оның негізгі тауарларының сипатында екенін айтты: балық, тері, ағаш, ауыл шаруашылығы өнімдері және минералдар сияқты шикізат, олар Ұлыбритания және Батыс Индияға экспортталды. Осы сауда байланысы Канаданың Ұлыбританиямен мәдени байланысын нығайтты. Осы негізгі тауарларды іздеу және игеру ұлттың және оның аймақтарының саяси мәдениетін қалыптастырған институттардың құрылуына әкелді. Иннис әртүрлі негізгі тауарлар Канада ішінде аймақтық экономикалардың (және қоғамдардың) пайда болуына себеп болғанын мәлімдейді. Мысалы, Атлантикалық Канаданың негізгі тауары – балық. Бұл сала өте орталықтандырылмаған, бірақ бірқатар кооперативтік қағидаларға негізделген. Батыс Канадада басты тауар – бидай. Бидай өсіру өте тәуелсіз кәсіп болды, бұл елдің сол бөлігінде үкіметке және корпорацияларға деген сенімсіздікке әкелді. (Дегенмен, бидай нарығының құнсыздануы және өсу маусымындағы ауа райының өзгеруі де маңызды факторлар болды.) Орталық Канадада басты тауар – тері, және тері саудасы көп жылдар бойы экономиканы басып алды. Бұл тері саудасын ірі компаниялар, мысалы, Гудзон шығанағы компаниясы басқарды, нәтижесінде бүгінгі Монреаль және Торонто қалаларына тән орталықтандырылған, бизнеске бағытталған қоғам қалыптасты. Иннис Канада аймақтары арасындағы қарым-қатынасты «жүрек» және «ішкі аймақ» ретінде бейнеледі: шеткері аймақ немесе ішкі аймақ – орталық немесе жүрек аймағының ықпалында болады. Себебі жүрек аймағы экономиканы жалғастыру үшін негізгі тауарларды (ішкі аймақта орналасқан) іздеуге және жинауға тәуелді болғандықтан, ол ішкі аймақты игеру арқылы экономикалық және саяси билікке қол жеткізуге тырысты. Иннис пікірінше, Канаданың географиялық шекараларын тері саудасы қалыптастырды. Канаданың ішкі және шығыс порлары арасындағы алғашқы байланыстар Канаданың біртүтастығына және АҚШ-тан ерекшелігіне әкелді. Алайда, терінің басты өнім ретінде маңыздылығы континенттің солтүстік жартысын сауда үшін Ұлыбританияға тәуелді қылып, осылайша оның тарихының көп бөлігінде британдық болуына себеп болды.

Табысы мен сын

Мел Уоткинс 1960 және 1970 жылдары ресурстық капитализм және Канаданың саяси экономикасы жөніндегі еңбектері арқылы бұл теорияны қайта жаңғыртты. Штаплз тезисі бастапқыда Канада мемлекетінің қалыптасуын сипаттаса, кейіннен ресурстарды өндіруге және бастапқы өнеркәсіптерге тәуелді көптеген елдердің экономикасын зерттеу үшін қолданылды. Штаплз тезисі шикізат экспорты экономикалық өсімді қамтамасыз ете алады десе, сыншылар тауар экспортына тәуелділік негізгі өндіріс пен қызмет көрсету салаларын дамытуды тежеуі мүмкін деп санайды. Оның ең белгілі сыншыларының бірі – Робин Нилл, ол Канаданың экономикалық дамуын әртүрлі аймақтардың (халық тығыздығы, мәдени саясат, географиялық ерекшеліктер) және АҚШ-пен арадағы солтүстік-оңтүстік қарым-қатынастарының нәтижесі ретінде түсіндіретін тезисті ұсынды. Тарихшылар Иннис ядро-периферия моделінің элементтерін қолдануды жалғастыруда, мысалы, Британдық Колумбия провинциясына қатысты. Осы провинцияның экономикалық құрылымы ішкі аймақтық қатынастардағы ядро-перифериялық құрылымды былай көрсетеді: ядросы – корпоративтік басқару, көлік және өндіріс орталықтары шоғырланған метрополитен Ванкувер; Ванкувер негізгі тауарларды өндіруге және экспорттауға тәуелді, дамымаған периферияны бақылайды.