Рим империясының 60-70 жылдары: соғыстар, өрт және төңкеріс дәуірі

Кіріспе

Біздің заманымыздың 1-ші ғасырының жетінші онжылдығы – біздің заманымыздың 60–69 жылдары.

Біздің заманымыздың 60-шы жылдары 1 қаңтардан бастап 69 жылдың 31 желтоқсанына дейін жалғасты. Рим империясында онжылдықтың басында Британияда Будика көтерілісі басталды, онда Будика бастаған бірнеше тайпа (атап айтқанда, Ицендер) римдік басқыншылыққа қарсы шықты. Көтеріліс бірнеше рим қалаларын тонауға әкелді, бірақ губернатор Гай Суетоний Паулин оны басып тастады. 63 жылы Рим-Партия соғысы Рандея шартымен аяқталды. 66 жылы Бірінші яһуди-рим соғысы басталды, яһуди көтерілісшілері рим үстемдігіне қарсы күресті. 69 жылы онжылдықтың соңында «Төрт император жылы» Рим империясында азаматтық соғыс пен саяси тұрақсыздыққа толы кезең болды, өйткені төрт түрлі адам (Галба, Отон, Вителлиус және Веспасиан) бір жылдың ішінде император титулын иеленді. Жыл соңында Веспасиан таққа отырып, Флавий әулетінің басталуын қадағалады. Шығыс Азияда Фунан мемлекеті құрылды, ал Қытай өзінің алтын ғасырын жалғастырды. 62 жылы Помпеи және Геркуланум қалаларын қиратып салған жер сілкінісі шамамен 5-6 балдық күшпен, ал Меркалли шкаласы бойынша максималды интенсивтігі IX немесе X балға жетті. Помпеи және Геркуланум қалалары да қирады, ал Неаполь және Нуцериядан да кейбір ғимараттардың зақымдануы туралы хабарлар келіп түсті. Сенека 600 қойдың өліміне улы газдардың әсерін жатқызып айтқан. Кейін, 64 жылы Римдегі Ұлы өрт Римнің арбалар стадионы, Максимус циркі маңындағы сауда дүкендерінде басталды. Алты күннен кейін өрт сөндірілді, бірақ зақымды бағалауға үлкермес бұрын, өрт қайта тұтанып, тағы үш күн бойы жанып өтті. Өрт салдарынан Римнің үштен екі бөлігі қирады. Тацит пен кейінгі христиан дәстүріне сәйкес, император Нерон апатты қаладағы христиан қауымына таңды, бұл империядағы христиандарға қарсы алғашқы қуғын-сүргінді бастады. Рим империясында 64 жылы император Нерон бастаған қуғын-сүргінге қарамастан, христиан діні таралуын жалғастырды. Дәстүрге сәйкес, апостолдар Петір мен Пауыл осы кезеңде шейіт болды: Дәстүрге сәйкес, рим билігі Петірді Ватикан төбесінде айқышқа тартып өлтіруге үкім шығарды. Петірдің іс-әрекеттері деп аталатын апокрифтік кітапта ол басы төмен қаратылып айқышқа тартылғандығы айтылады. Пауылдың Тімотеге жазған екінші хатында ол Тройдада тұтқындалып, Римге әкелінгені, онда тұтқындалып, сотталып, өлім жазасына кесілгені жазылған. Қытайдағы алғашқы буддалық ғибадатхана – Ақ ат ғибадатханасы дәстүрлі түрде 68 жылы салынған, бірақ бұл дерек 289 жылға дейін заманауи көздерде тіркелмеген. 62 немесе 64 жылы Неронның моншалары салынды. Ол Пантеон мен Домициан стадионы арасында орналасқан және римдік авторлардың пікірінше, қаладағы ең танымал ғимараттардың бірі саналды және көпшілік жиналатын орынға айналды. Өмірінің соңғы жылдары Кенже Сенека «Жамандық туралы» (De Providentia), «Жақсылық туралы» (De Beneficiis) еңбектерін жазып, өмірінің соңында жазылған 124 жазбадан тұратын жинақ құрастырды. 65 жылы Сенеканың өлімінен кейін «Октавия» атты пьеса жазылды: Рим трагедиясы 62 жылы Неронның әйелі Клаудия Октавиядан ажырасып, басқа әйелге (Поппея Сабинаға) үйленген үш күннің оқиғасын баяндайды. Пьесада Неронның ашушаңдығы мен философ Сенеканың құмарлықтарын басу туралы кеңесін ескермеуі де көрсетілген. Осы онжылдықта Цезардың азаматтық соғысын (49–45 ж.б.з.) баяндайтын «Фарсалия» поэмасы да жазылды. Мэннинг (2008) 60 жылы әлем халқының саны 249 миллионға жетеді деп есептейді.

The 60s decade ran from January 1, AD 60, to December 31, AD 69. In the Roman Empire, the early part of the decade saw the beginning of the Boudican Revolt in Britannia, where several tribes (chiefly the Iceni), led by Boudica, rebelled against the Roman occupation. The revolt led to the sacking of several Roman cities, but was ultimately quelled by governor Gaius Suetonius Paulinus. In 63, the Roman–Parthian War came to an end with the Treaty of Rhandeia. In 66, the First Jewish Roman War began, as Jewish rebels fought against Roman rule. Near the end of the decade in 69, the Year of the Four Emperors saw a period of civil war and political instability in the Roman Empire, as four different men (Galba, Otho, Vitellius, and Vespasian) claimed the title of Emperor within the span of a year. Ultimately, the year ended with the ascension of Vespasian to the throne and the beginning of the Flavian Dynasty. In East Asia, the state of Funan was established, while China continued its golden age. In 62, an earthquake of an estimated magnitude of between 5 and 6 and a maximum intensity of IX or X on the Mercalli scale struck the towns of Pompeii and Herculaneum, severely damaging them. The towns of Pompeii and Herculaneum both suffered major damage, with damage to some buildings also reported from Naples and Nuceria. Seneca reported the death of a flock of 600 sheep that he attributed to the effects of poisonous gases. Later, in 64, the Great Fire of Rome began in the merchant shops around Rome's chariot stadium, Circus Maximus. After six days, the fire was brought under control, but before the damage could be assessed, the fire reignited and burned for another three days. In the aftermath of the fire, two thirds of Rome had been destroyed. According to Tacitus and later Christian tradition, Emperor Nero blamed the devastation on the Christian community in the city, initiating the empire's first persecution against the Christians. In the Roman Empire, Christianity continued to spread, despite a campaign of persecution being initiated under Emperor Nero in 64. According to tradition, the apostles Peter and Paul were both martyred during this period: Traditionally, Roman authorities allegedly sentenced Peter to death by crucifixion at Vatican Hill. In accordance with the apocryphal Acts of Peter, he was crucified head down. As for Paul, the Second Epistle to Timothy states that he was arrested in Troad and brought back to Rome, where he was imprisoned and put on trial before being executed. The White Horse Temple, the first Buddhist temple in China, was traditionally constructed in 68, though it is not recorded in contemporary sources before 289. In 62 or 64, the Baths of Nero were constructed. It stood between the Pantheon and the Stadium of Domitian and were listed among the most notable buildings in the city by Roman authors and became a much frequented venue. In his final years, Seneca the Younger wrote De Providentia (discussing the problem of evil), De Beneficiis (discussing the award and reception of gifts and favours within society), and compiled a collection of 124 written near the end of his life. After Seneca's death in 65, a play named Octavia was written: the Roman tragedy focuses on three days in the year 62 during which Nero divorced and exiled his wife Claudia Octavia and married another (Poppaea Sabina). The play also deals with the irascibility of Nero and his inability to take heed of the philosopher Seneca's advice to rein in his passions. The Pharsalia, a poem detailing Caesar's civil war (49–45 BC), was also written during this decade. Manning (2008) tentatively estimates the world population in AD 60 as 249 million.

Демография

Демографиялық деректердің жеткіліксіздігіне байланысты, бірінші ғасырдағы әлем халқының бағалаулары кеңінен әртүрлі, біздің заманымыздың 1 жылы үшін 150-ден 300 миллионға дейін бағалаулар бар. Демографтар көбінесе ежелгі замандағы нақты жылдарды бағалауға тырыспайды, олардың орнына 1 немесе 200 жылдар сияқты дөңгелек жылдар үшін шамамен сандар келтіреді. Дегенмен, әлем халқының нақты жылдардағы санын қайта құруға жасалған әрекеттер бар, Мэннинг (2008) біздің заманымыздың 60 жылындағы әлем халқының санын 249 миллион деп шамалаған.