Христиан эсхатологиясында мың жылдық билеу туралы көзқарастар

Христиан эсхатологиясы: Мыңжылдық алдында Исаның қайта оралуы – преммилленализм. Жаңа өсиеттегі болжамдар, мың жылдық бейбітшілік, басқа түсініктемелермен салыстыру.

16 мин оқу

100%

Дереккөз: Premillennialism — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Христиандық эскатологиялық көзқарас
Христиандық эскатологиядағы премиллениализм

Премиллениализм – христиандық эскатологияда Исаның Мыңжылдыққа дейін Жерге физикалық түрде (Екінші Келу) оралып, нақты мың жылдық мессиандық бейбітшілік дәуірін жариялайтынына сену. Премиллениализм Жаңа Өсиетте Исаның мың жылдық билігін сипаттайтын аяттардың тікелей түсіндірілуіне негізделген. Премиллениализм амиллениализм және постмиллениализм нанымдарына қарсы келеді. Амиллениализм осы аяттарды қазіргі заманға қатысты деп түсіндіреді және Мәсіхтің қазір көкте марқұм қасиеттілермен бірге билік құрғанын айтады. Бұл түсіндірме Аян кітабының символикасын Жердегі физикалық қақтығыстан гөрі, Көк пен Тозақ арасындағы рухани күреске қатысты деп санайды. Амиллениалистер Аян кітабындағы мың жылды нақты мың жыл деп қарастырмайды, бірақ "мың" санын бейнелі және сандық тұрғыдан қарастырып, Мәсіхтің патшалығын Елшілердің істері кітабындағы Пентикосттан бастап шіркеуде бар деп санайды. Шығыс православиесі, Католик, Англикандық, Пресвитериандық және Лютерандық сияқты діни ағымдар көбінесе амиллениалистік көзқарас ұстанады. Постмиллениализм Мыңжылдық билікті алтын ғасыр ретінде қарастырады, онда христиандық этика уағыз және құтқару жұмысы арқылы гүлденеді, бірақ бұл Екінші Келуден бұрын болады. Премиллениализм көбінесе Мәсіхтің жер бетіндегі мың жылдық билігіне және Мыңжылдыққа дейінгі (диспенсациялық) немесе (тарихи) Ұлы Қайғыдан кейін адалдардың көтерілуіне сенетіндерге қатысты қолданылады. 20 ғасырда бұл наным евангелизмде кеңінен таралды.

Терминология

Қазіргі кездегі діни термин "мың жылдыққа дейінгілік" 19 ғасырдың ортасына дейін қолданылған жоқ. Бұл сөзді жасаудың басым бөлігі британдық және американдық протестанттардың еңбегі болды, олар француз және американ революцияларының (әсіресе француз революциясының) Даниял мен Аян кітаптарындағы болжамдарды орындағанына сенеді.

Басқа көзқарастар

Амилленизмнің жақтаушылары мыңжылдықты уақыттың символдық кезеңі ретінде түсіндіреді, бұл Аян кітабының әдеби және апокалиптикалық жанрының жоғары символдық сипатына сай келеді, кейде мың жылдықтар Құдайдың жаратылысы немесе Шіркеу үстінен билігін көрсетеді деседі. Миңжылдықтан кейінгілер Екінші Келудің мыңжылдықтан соң болатынына сенеді.

Мартирдi Юстин мен Ириней

II ғасырдағы Юстин Мартир өзін мәңгілік мемлекетке дейінгі уақытша мессиандық патшалыққа қатысты "жүдей" сенімін жалғастыратынын нақты айтқан алғашқы христиан жазушыларының бірі болды, бірақ оның Трифонмен диалогындағы Мыңжылдық туралы түсінігі "Апологиядан" өзгеше. Иоганнес Квастеннің сөзіне сүйенсек, "Юстин эсхатологиялық көзқарастарында хилиастардың мыңжылдыққа қатысты пікірлерін бөліседі". Ол мыңжылдыққа дейін екі тіріліс болатынын айтады, біріншісі – Иса патшалық құрғанға дейін, екіншісі – соңынан. Юстин өзінің "Трифонмен диалог" еңбегінің 80-тарауында былай деп жазды: "Мен және басқа да дұрыс ойлы христиандар өлгендердің қайта тірілетіне және Иерусалимде мың жылдық болатынына сенімдіміз, содан кейін қала қайта салынады. Өйткені Ишая осы мың жылдық кезең туралы осылай айтқан". Бірақ ол осы тараудың басында өз көзқарасының барлығына ортақ емес екенін мойындап, "таза және ізгі ниетті сенімдегі, шынайы христиандардың көптегені басқаша ойлайды" деді. II ғасырдың соңындағы Лион епископы Ириней мыңжылдыққа дейінгі идеяны ашық қолдады. Ол ең көп танымал еңбегімен белгілі, ол II ғасырдың гностикалық қаупіне қарсы жазылған және көбінесе "Ереске қарсы" деп аталады. Ириней "Ереске қарсы" кітабының бесінші бөлімінде негізінен эсхатологияға назар аударады. Бір жерде ол болашақ жердегі патшалықтың Құдайдың Ыбырайымға берген уәдесіне байланысты қажет екенін дәлелдеп, мыңжылдыққа дейінгі идеяны қорғайды, ол былай деп жазды: "Уәде берік. Құдай оған жерді мұраға беруге уәде берді. Бірақ Ыбырайым оны саяхатының барлық уақытында алмады. Сондықтан Ыбырайым және оның ұрпақтары (яғни Құдайға қорқынышпен қарап, Оған сенетіндер) әділдердің қайта тірілуімен оны алуы керек". Ириней басқа жерде Яковқа берілген батаның "әділдердің қайта тірілгеннен кейін билік ететін патшалық уақытына тиесілі екенін" түсіндірді. Бұл сондай-ақ жаратылыстың мол өнім беретін, жаңарып, босатылатын уақыты. Барлық жануарлар жер бетіндегі өсімдіктермен қоректенеді және адамдарға толық бағынады. Бұл туралы Иоаннның сөздерін тыңдаған, Поликарптың серігі Папийдің жазбаларының төртінші кітабында айтылған". (5.33.3) Көрініп тұрғанындай, Ириней 6000 жылдан кейін адам тарихының аяқталары туралы пікірді де ұстанды. (5.28.3).

Justin Martyr in the 2nd century was one of the first Christian writers to clearly describe himself as continuing in the "Jewish" belief of a temporary messianic kingdom prior to the eternal state, although the notion of Millennium in his Dialogue with Trypho seem to differ from that of the Apology. According to Johannes Quasten, "In his eschatological ideas Justin shares the views of the Chiliasts concerning the millennium." He maintains a premillennial distinction, namely that there would be two resurrections, one of believers before Jesus' reign and then a general resurrection afterwards. Justin wrote in chapter 80 of his work Dialogue with Trypho, "I and others who are right minded Christians on all points are assured that there will be a resurrection of the dead, and a thousand years in Jerusalem, which will then be built For Isaiah spoke in that manner concerning this period of a thousand years." Though he conceded earlier in the same chapter that his view was not universal by saying that he "and many who belong to the pure and pious faith, and are true Christians, think otherwise." Irenaeus, the late 2nd century bishop of Lyon, was an outspoken premillennialist. He is best known for his voluminous tome written against the 2nd century Gnostic threat, commonly called Against Heresies. In the fifth book of Against Heresies, Irenaeus concentrates primarily on eschatology. In one passage he defends premillennialism by arguing that a future earthly kingdom is necessary because of God's promise to Abraham, he wrote "The promise remains steadfast God promised him the inheritance of the land. Yet, Abraham did not receive it during all the time of his journey there. Accordingly, it must be that Abraham, together with his seed (that is, those who fear God and believe in Him), will receive it at the resurrection of the just." In another place Irenaeus also explained that the blessing to Jacob "belongs unquestionably to the times of the kingdom when the righteous will bear rule, after their rising from the dead. It is also the time when the creation will bear fruit with an abundance of all kinds of food, having been renovated and set free And all of the animals will feed on the vegetation of the earth and they will be in perfect submission to man. And these things are borne witness to in the fourth book of the writings of Papias, the hearer of John, and a companion of Polycarp." (5.33.3) Apparently Irenaeus also held to the sexta /septamillennial scheme writing that the end of human history will occur after the 6,000th year. (5.28.3).

Никеяға дейінгі басқа да premillennialists

Ириней мен Юстин Никеяға дейінгі шіркеудің ең белсенді premillennialists-терінің екеуін көрсетеді. Басқа ертедегі premillennialists-терге Псевдо Барнаба, Папиас, Мефодий, Лактанций, Коммодиан, Теофил, Тертуллиан, Мелито, Римдік Гипполит, Петтаулық Викторин, сондай-ақ түрлі гностиктер топтары мен Монтанистер жатты. Осы теологтардың көптегені және ертедегі шіркеудің басқа да өкілдері, sexta septamillennial дәстүрін қабылдау арқылы мыңжылдыққа дейінгі сенімдерін білдірді. Бұл сенімге сәйкес, адамзат тарихы 6000 жылға созылады, содан кейін 1000 жылдық үзіліс келеді (мыңжылдық патшалық), осылайша, жаңа жаратылысқа дейін адамзат тарихының жалпы ұзақтығы 7000 жылды құрайды.

Никеяға дейінгі қарсылық

Мәсіхшілікпен байланысты мыңжылдыққа дейінгілік ілімнің алғашқы ашық қарсыласы Маркион болды. Маркион Ескі Келісімді және апостол Пауыл жазбаған Жаңа Келісімнің көптеген кітаптарын қолдануға қарсы шықты. Маркион және мыңжылдыққа дейінгі ілім туралы Гарвард ғалымы Х. Браун былай деп атап өтті: "Бірінші ұлы еретик ерте шіркеудің сенімінен радикалды түрде үзіліп, Мәсіхтің жақын арада, жеке тұлға ретінде қайта оралуы туралы ілімді тастады. Маркион нағыз Тәңірге енуге сенбеді, сондықтан оның жүйесінде нағыз Екінші Келуге логикалық орын болмады. Маркион адамзаттың көп бөлігінің құтылудан айырылатынын күтті. Ол Ескі Келісімнің және оның Заңының күшін жоққа шығарды. Патристикалық кезеңде, әсіресе III ғасырда, мыңжылдыққа дейінгілікке қарсылық күшейді. Ориген бұл ілімге ашық түрде наразылық білдірген алғашқы адам болды. Аллегориялық түсіндіру арқылы ол мыңжылдыққа дейінгілік емес (амилленаризм) ілімінің жақтаушысы болды (әрине, секста-септамилленаризм дәстүрі де ұқсас аллегориялық түсіндіру тәсілдеріне негізделген). Оригеннің теологиясы әрдайым толыққанды "ортодоксалды" болмаса да, ол бір кезде Жаңа Келісімде болжамдалған Мәсіхтің қайта оралуын толығымен руханиландырды. Ориген өзінің "Маттайға түсініктемесінде" былай деді: «Мәсіхтің қайта оралуы – Оның Өзін және құдайлық қасиеттерін барлық адамзатқа ашуы, осылайша әрбір адамның іс-әрекеттеріне қарай оның даңқына ие болуы» (Маттайға түсініктеме 12.30). Оригеннің осы ілімнің тіпті жұмсақ түрлері де нақты мыңжылдыққа орын қалдырмады және оның радикалдылығы соншалық, оны ұстанғандардың саны аз болды. Бірақ оның ықпалы, әсіресе Константиннен кейінгі кезеңде кеңінен қабылдауға ие болды. Александриялық Дионисий, Мысыр епископы Непос жазған «Аллегоризаторларды жоққа шығару» атты хилиастикалық еңбек Александрияда танымал болған кезде мыңжылдыққа дейінгілікке қарсы тұрды. Дионисий Непостың ықпалына қарсы күресіп, аймақтағы шіркеулерді мыңжылдыққа дейінгілік емес ілімге көндірді. Шіркеу тарихшысы Евсевий бұл туралы «Шіркеу тарихы» еңбегінде жазған. Евсевий де хилиаст Папиасқа деген құрметін жоғалтқан және оның пікірінше, Папиас «ақыл-ойы кем адам» болған, себебі ол Апокалипсис кітабын әдеби мағынасында түсіндірген.

The first clear opponent of premillennialism associated with Christianity was Marcion. Marcion opposed the use of the Old Testament and most books of the New Testament that were not written by the apostle Paul. Regarding Marcion and premillennialism, Harvard scholar H. Brown noted,
The first great heretic broke drastically with the faith of the early church in abandoning the doctrine of the imminent, personal return of Christ Marcion did not believe in a real incarnation, and consequently there was no logical place in his system for a real Second Coming Marcion expected the majority of mankind to be lost he denied the validity of the Old Testament and its Law As the first great heretic, Marcion developed and perfected his heterodox system before orthodoxy had fully defined itself Marcion represents a movement that so radically transformed the Christian doctrine of God and Christ that it can hardly be said to be Christian. Throughout the Patristic period—particularly in the 3rd century—there had been rising opposition to premillennialism. Origen was the first to challenge the doctrine openly. Through allegorical interpretation, he had been a proponent of amillennialism (of course, the sexta septamillennial tradition was itself based upon similar means of allegorical interpretation). Although Origen was not always wholly "orthodox" in his theology, he had at one point completely spiritualized Christ's second coming prophesied in the New Testament. Origen did this in his Commentary on Matthew when he taught that "Christ's return signifies His disclosure of Himself and His deity to all humanity in such a way that all might partake of His glory to the degree that each individual's actions warrant (Commentary on Matthew 12.30)." Even Origen's milder forms of this teaching left no room for a literal millennium and it was so extreme that few actually followed it. But his influence did gain wider acceptance especially in the period following Constantine. Dionysius of Alexandria stood against premillennialism when the chiliastic work, The Refutation of the Allegorizers written by Nepos, a bishop in Egypt became popular in Alexandria. Dionysius argued against Nepos's influence and convinced the churches of the region of amillennialism. The church historian, Eusebius, reports this in his Ecclesiastical History. Eusebius also had low regard for the chiliast, Papias, and he let it be known that in his opinion Papias was "a man of small mental capacity" because he had taken the Apocalypse literally.

Августиндік эсхатологиялық негіз

Оксфорд теологы Алистер Макграт "барлық ортағасырлық теология белгілі бір дәрежеде "августиндік" болып табылады" деп атап көрсетті. Августин (354-430) ықпалы тек Батыс орта ғасырларына ғана емес, сонымен қатар протестанттық реформаторларға да әсер етті, олар өз пікірталастарында үнемі оның ілімдеріне сілтеме жасады. Оның ілімі "қазіргі күнге дейін Батыстың діни ой-пікірлерінің ең күшті элементтерінің бірі болып табылады". Сондықтан, орта ғасырлар мен Реформация кезінде мыңжылдыққа дейінгі теорияға не болғанын талдау үшін, августиндік негізді сақтау қажет. Өзінің алғашқы кезеңінде Августин ерте христиандықта кең тараған секста/септамиллениалдық көзқарасты ұстанып келді (жоғарыда Патристік дәуір туралы бөлімді қараңыз). Осы көзқарасқа сәйкес, Августин тарихты екі бөлек дәуірге бөлді: алдымен шіркеу дәуірі (қазіргі 6000 жыл), содан кейін мыңжылдық патшалық (Сermон 259.2). Алайда, мансабының басында Августин мыңжылдыққа дейінгі көзқарастан мыңжылдықсыз көзқарасқа көшті. Андерсон Августиннің теологиялық өзгерісіне себеп болатын үш нәрсені анықтайды:

Донатизмнің шамадан тыс әрекетіне реакция. Августин донатистердің тамақ пен сусынды шамадан тыс қолданған баканалдық тойларына наразылық білдірді (Құдай қаласы, 20.7). Донатистер мыңжылдыққа дейінгі жақтастар болғандықтан, Августин олардың сезімтал мінез-құлқы мен олардың жер бетіндегі эсхатологиялық үміті арасында байланыс орнатты. Эсхатологиялық сенсацияға реакция. 500 жылға жақындаған кездегі мыңжылдық ынтасы мыңжылдыққа дейінгі жақтастарды тым қуанышты тойлауға итерді (кейбір секста/септамиллениалдық түсіндірушілер Исаның тууына жаратылыстан кейін 5500 жыл өткенін есептеді). Бұл тойлар Августинге рухани емес, материалдық әлемге көбірек ләззат алу сияқты көрінді. Ол дүниелік нәрсені бағаламай, мұндай жер бетіндегі көңіл көтеруді жек көретін. Ол Киелі кітапты, әсіресе Аян кітабын, бейнелі түрде түсіндіруге бейімделді. Тиконий (400 ж. ш.), донатисттік дінші, "оның мәдениетінің сепаратистік және мыңжылдық дәстүрлерін қайта түсіндіруі Августиннің өз теологиясындағы одан да жарқын және ерекше нәрсеге бастау нүктесін берді. Ал дәл Тиконий Иоанн Апокалипсисін оқып, Батыс шіркеуінің келесі сегіз жүз жыл бойына түсіндірмесін анықтады". Мыңжылдыққа дейінгі көзқарастан мыңжылдықсыз көзқарасқа ауысқаннан кейін Августин секста/септамиллениалдық схемадағы сенбі күнгі тынығуды "мәңгіліктің символы" деп қарастырды. Сонымен қатар, Аян кітабының 20-шы тарауындағы мыңжылдық оған "Мәсіхтің қасиеттілермен қазіргі билігінің символдық бейнесі" болды. Ричард Ландес 4 ғасырды христиандық эсхатология үшін маңызды өзгерістердің кезеңі деп атап өтті, ол "мыңжылдықтың тарихындағы шешуші сәт болды, өйткені осы кезеңде Августин тіпті өзі бұрын қабылдаған аллегориялық түсіндіруді де жоққа шығарды. Осы уақыттан бастап ол шіркеуді осы сенімнен арылтуға көп күш жұмсады".

A reaction to Donatist excess Augustine displayed a revulsion to the Donatists' bacchanal feasts which seemingly used excessive amounts of food and drink (City of God, 20.7). The Donatists were premillennial and thus Augustine formed a connection between their sensual behavior and their earthly eschatological expectation. A reaction to eschatological sensationalism The millennial fervor of premillennialists as the year AD 500 was nearing caused them to have overly jovial celebrations (some septa /sextamillennial interpreters calculated Jesus's birth to have happened 5,500 years after creation). These feasts appeared to Augustine to take more pleasure in the physical world than the spiritual. Such earthly revelry was repulsive to Augustine since he placed little value on the material world. A preference for allegorical interpretation Finally, Augustine was influenced by the popular allegorical interpretation of Scripture, particularly of The Book of Revelation. Tyconius (d. c. 400), a Donatist lay theologian, "whose reinterpretation of his culture's separatist and millenarian traditions provided the point of departure for what is more brilliant and idiosyncratic in Augustine's own theology. And it is Tyconius, most precisely, whose own reading of John's Apocalypse determined the Western church's exegesis for the next eight hundred years." After moving away from premillennialism to amillennialism, Augustine viewed Sabbath rest in the sexta /septamillennial scheme as "symbolically representative of Eternity." Moreover, the millennium of Revelation 20 became for him "symbolically representative of Christ’s present reign with the saints." Richard Landes observed the 4th century as a time of major shift for Christian eschatology by noting that it "marked a crucial moment in the history of millenarianism, since during this period Augustine repudiated even the allegorizing variety he himself had previously accepted. From this point on he dedicated much of his energy to ridding the church of this belief."

Орта ғасырлар мен реформация

Августиннің кейінгі мыңжылдықтар туралы көзқарасы Орта ғасырлардағы эсхатологиялық негізді қалады, ол мыңжылдықтарға дейінгі көзқарасты іс жүзінде тоқтатып берді. Теологиялық термин "патшалық" өзінің эсхатологиялық функциясын сақтап қалды, бірақ ол міндетті түрде болашаққа бағытталған емес еді. Оның орнына ол үнемі қазіргі заманға сілтеме жасады, сондықтан шіркеу қазірдің өзінде эсхатонды бастан кешіруде. Толедолық Юлиан (642–690) мыңжылдық туралы ортағасырлық ілімді «Құдайдың шіркеуі, иман мен амалдарының таралуы арқылы, денесі тірілгеннен бастап соңғы сотқа дейін иман патшалығы ретінде таратылды» деп түсіндірді. Нормативтік ортағасырлық эсхатологиядан ерекшеленетін нәрсе – цистерциандық монах Иоахим Фиоре (шамамен 1135–1202), ол белгілі бір дәрежеде мыңжылдықтарға дейінгі тақырыптарды атап өтті. Иоахим жер тарихын үш кезеңге бөлді. Ол әр дәуірді сол дәуірдің басшылық қағидасы ретінде Әулие Үштікке жатқызды. Бірінші дәуір – Ескі өсиет тарихы, демек ол Әке дәуірі болды; шіркеудің қазіргі дәуірі – Ұлдың дәуірі; ал Иоахимнің болашағында – Рухтың дәуірі. Иоахим үшін 1260 жыл екінші дәуірдің аяқталып, үшінші және соңғы алтын ғасырдың басталуын білдірді. Реформация кезеңінде амилленаризм реформаторлардың танымал көзқарасы болып қала берді. Лютерандар Аугсбург мойындамасында хилиазмды (мыңжылдықты) ресми түрде қабылдамады. «17-бапта анабаптистер мен басқалар «өлімнен қайта тірілуге дейін ізгілер дүние патшалығын иеленетіні және зұлымдардың барлық жерде басылатыны» туралы еврейлік пікірлерді таратуда» деп айыпталды. Сондай-ақ, швейцариялық реформатор Генрих Буллингер Екінші Гельветикалық мойындамасын жазды, онда «Біз соңғы сотқа дейінгі мыңжылдық немесе жер бетіндегі алтын ғасыр туралы еврейлік арманды да қабылдамаймыз» делінген. Сонымен қатар, Джон Кальвин «Институттар» еңбегінде мыңжылдыққа сенудің «құрастырылған ой» екенін және ол «қажет емес немесе жоққа шығаруға тұрарлықтай балалық» екенін жазды. Англикан шіркеуі бастапқыда Англия мақалаларында мыңжылдыққа қарсы мәлімдеме жасады. Бұл Томас Кранмердің (1553) жазған 41-ші Англия мақаласында байқалады, онда мыңжылдық «еврейлік ескірген ой» ретінде сипатталған, бірақ ол Елизаветаның (1563) тұсындағы түзетулер кезінде кейіннен алынып тасталды. Негізгі ағымдағылардың бірнешесі оны қабылдады, мысалы Джозеф Мед (1586–1638) және мүмкін Хью Латимер (1555 жылы қайтыс болды), бірақ бұл кезеңде бұл кең таралған сенім болған жоқ.

Augustine's later amillennial view laid the eschatological foundation for the Middle Ages, which practically abandoned premillennialism. The theological term "kingdom" maintained its eschatological function, though it was not necessarily futuristic. Instead it consistently referred to the present age so that the church was currently experiencing the eschaton. Julian of Toledo (642–690) summarizes the medieval doctrine of the millennium by referring to it as "the church of God which, by the diffusion of its faith and works, is spread out as a kingdom of faith from the time of the incarnation until the time of the coming judgment". A notable exception to normative medieval eschatology is found in Joachim of Fiore (c. 1135–1202), a Cistercian monk, who to an extent, stressed premillennial themes. Joachim divided earth's history into three periods. He assigned each age to a particular person of the Trinity as the guiding principle of that era. The first era was the Old Testament history and was accordingly the age of the Father; the current age of the church was the age of the Son; and still in Joachim's future was the age of the Spirit. For Joachim, year 1260 was to mark the end of the second and the beginning of the third and final golden age of earth's history. During the Reformation period, amillennialism continued to be the popular view of the Reformers. The Lutherans formally rejected chiliasm (millennialism) in The Augsburg Confession. "Art. XVII., condemns the Anabaptists and others 'who now scatter Jewish opinions that, before the resurrection of the dead, the godly shall occupy the kingdom of the world, the wicked being everywhere suppressed.'" Likewise, the Swiss Reformer Heinrich Bullinger wrote up the Second Helvetic Confession, which reads "We also reject the Jewish dream of a millennium, or golden age on earth, before the last judgment." Furthermore, John Calvin wrote in Institutes that millennialism is a "fiction" that is "too childish either to need or to be worth a refutation". The Anglican Church originally formalized a statement against millenarianism in the Anglican Articles. This is observed in the 41st of the Anglican Articles, drawn up by Thomas Cranmer (1553), describing the millennium as a 'fable of Jewish dotage', but it was omitted at a later time in the revision under Elizabeth (1563). A few in the mainstream accepted it, such as Joseph Mede (1586–1638) and possibly Hugh Latimer (died 1555), but it was never a conventional belief throughout the period.

17 және 18 ғасырлар

Миңжылдыққа дейінгі идеялар Томас Брайтман, Джозеф Мед және басқалар сияқты 17-ғасырдағы пуритандар арасында қайта жанданды. Олар миңжылдықтан бұрынғы уақытты жақтамағанмен, ағылшын теологы Дэниел Уитби (1688–1726), неміс Иоганн Альбрехт Бенгель (1687–1752) және америкалық Джонатан Эдвардс (1703–58) "19-ғасырда миңжылдық идеяларын жаңа ықпалмен қозғады". Дәл осы авторлар Рим-католик шіркеуінің құлдырауы Израиль ұлтының қайта жаңғыруы мен қалпына келуіне жол ашады деген қорытындыға келді. Эдвардс мыңжылдық биліктің "Римнің 606 жылы бүкіл әлемге билік ететін ел ретінде мойындалғаннан кейін 1260 жыл өткенде" болатынын айтты. Оның замандастары Инкрисс Мэтер мен Коттон Мэтер миңжылдыққа деген нанымын ашық білдірді. Мэтер былай деп жазды: "Менің ойымша, мен Килиастикалық пікірді жоққа шығара алмаймын, себебі мен осы нәрселерді қағидалар деп қабылдаймын және олардың дәлелденетініне күмәнданамын. 1. Апокалипсистік мың жылдық кезең өткен емес, алдағы. 2. Мәсіхтің қайта оралуы және өлгендерді тірілтуі, жерді соттауы осы мың жылдан да аз уақыт ішінде болады. 3. Яһудилердің дінге қайтуы осы әлемнің соңына жақын болғанда ғана мүмкін. 4. Яһудилердің қайта оралуынан кейін жер бетіндегі таңдалғандар үшін ұлы күн болады, және бұл күн ұзаққа созылады".

XIX ғасырдан бүгінгі күнге дейін

1790 жылдан бастап 19 ғасырдың ортасына дейін Англия евангелистерінің арасында, тіпті Англикан шіркеуінде де мыңжылдыққа дейінгі сенім кең таралды. Томас Маколей осыны байқап, былай деп жазды: "Көптеген христиандар Мәсіхтің жақын арада жер бетінде патшалық құратынына және оның барлық халқына көзбен көрінетіндей билік ететініне сенеді". 19 ғасыр бойында мыңжылдыққа дейінгі сенім АҚШ-та да, Ұлыбританияда да, әсіресе Ирвингтіктер, Плимут бауырлары, Христодельфиандар, Құдай шіркеуі, Христиандық Израиль шіркеуінің арасында кеңінен қабылдануын жалғастырды. Мыңжылдыққа дейінгі сенім 20-шы және 21-ші ғасырларда Евангелистік, Фундаменталистік христиандық және Құдайдың тірі шіркеуі қауымдастықтарында танымал болып келеді, сондай-ақ Азия, Африка және Оңтүстік Американың шіркеулеріне тарады. Көптеген дәстүрлі конфессиялар әлі де мыңжылдық патшалықтың нақты түсінігіне қарсы тұруда.

Тарихи және диспенсациялық мектептер

Қазіргі заманғы мыңжылдық алдындағы сенімнің екі мектебі бар.

Тарихи мектеп

Тарихи немесе классикалық мыңжылдықтан бұрынғы (premillennialism) көзқарас dispensational емес. Яғни, ол Израиль мен Шіркеу арасында ешқандай түбегейлі теологиялық айырмашылықты көрмейді. Көп жағдайда ол азаптан кейінгі (posttribulational) болып табылады, яғни Шіркеудің аспанға алынуы (rapture) азап кезеңінен кейін болады. Тарихи мыңжылдықтан бұрынғы көзқарас, Шіркеудің Мәсіхпен кездесу үшін аспанға көтеріліп, содан соң Оны жер бетіне сүйемелдеп, Оның нақты мың жылдық билігіне қатысуы мүмкін деген сенімге байланысты хилиазмді сақтайды. Бұл көзқарасты қолдайтындар: Джон Гилл, Майк Плако, Чарльз Сперджон, Джеймс Монтгомери Бойс, Джордж Элдон Лэдд, Джон Пайпер, Альберт Молер, Фрэнсис Шеффер, Карл Ф. Х. Генри, Гарольд Линделл, Д. А. Карсон, Брайан Чапелл және Гордон Кларк.

Диспенсациялық мектеп

Диспенсациялық премиллениализм Израиль мен Шіркеудің екі бөлек бірлік екенін негізінен айтады. Сондай-ақ, ол Исаның жеті жылдық дүниежүзілік қиыншылықтан бірден бұрын ізбасарларын көкке көтеріп алу арқылы қайта оралатындығына сенетін, қиыншылыққа дейінгі Мәсіхтің қайта келуіне кеңінен сенеді. Бұдан кейін Мәсіхтің өз қасиеттілерімен бірге қосымша қайта оралуы болады (бірақ Роберт Гандри сияқты қиыншылықтан кейінгі диспенсационалистер де бар). Диспенсационализм өз тамырларын 1830-шы жылдарға және Джон Нельсон Дарбиге (1800–1882) – англикан шіркеуінің мүшесі және Плимут бауырластарының алғашқы көшбасшысына дейін жегізеді. АҚШ-та диспенсациялық премиллениализмнің бұл формасы көбінесе Скофилдтің анықтамалық Киелі кітабы арқылы және академиялық деңгейде Льюис Сперри Чейфердің сегіз томдық Жүйелі теологиясы арқылы кеңінен таратылды. Жақында диспенсациялық эсхатология Хал Линдсейдің 1970-ші жылдардағы бестселлері "The Late, Great Planet Earth" және Тим Лахае мен Джерри Дженкинстің "Left Behind" сериясы арқылы танымал болды. Диспенсациялық премиллениализмнің белгілі жақтаушылары – Джон Ф. МакАртур, Фил Джонсон, Рей Комфорт, Джерри Фалвелл, Тод Фриль, Дуайт Пентакост, Джон Уолворд, Тим Лахае, Чарльз Колдуэлл Райри, Норман Гейслер, Эрвин Лютцер және Чарльз Л. Файнберг. Крейг Блейзинг пен Даррел Бок прогрессивті диспенсационализм деп аталатын диспенсационализмнің бір түрін жасады. Бұл көзқарас эсхатологиялық патшалықтың бір бөлігі қазірдің өзінде бар екенін түсіндіреді, бірақ мыңжылдық толыққанша жүзеге асырылғанша күту керек.

Мыңжылдыққа дейінгі немесе мыңжылдықтан кейінгі көзқарас бойынша жұмыстар

Бахсен, Грег Л. 1999 жыл. Исаның жеңісі: Мыңжылдықтан кейінгі өмірдің жарқын үміті. Тексаркана, АР: Covenant Media Press. Биль, Г. К. Аян кітабы: Грек мәтініне түсініктеме. Грек жазбалары бойынша жаңа халықаралық түсініктеме. Гранд-Рапидс: Eerdmans, 1998 жыл. Аян кітабының грек мәтініне қатысты, мыңжылдық емес көзқараспен жазылған, жақсы түсіндірілген 1245 беттік түсініктеме. Бильдің уақытша мессиандық патшалық тұжырымы және оның мыңжылдық емес түсінікке қалай сәйкес келетіні туралы талқылауы бар. Блоеш, Дональд Г. Соңғы нәрселер: Қайта тірілу, Сот, Даңқ (Христиандық негіздер, 7). Вестмонт, ИЛ: InterVarsity Press, 2004 жыл. Мыңжылдық емес реформаттық тұрғысынан жазылған жаңа эсхатологиялық мәтін. Боттнер, Лорейн. Мыңжылдық. P&R Publishing, 1990 жыл. Бұл 1957 жылғы классикалық мыңжылдықтан кейінгі еңбектің қайта қарастырылған басылымы. Дэвис, Джон Джефферсон. 1996 жыл. Мәсіхтің Патшалығының жеңісі: Мыңжылдықтан кейінгі дәстүрге кіріспе. Мәскеу, Айдахо: Canon Press. Демар, Гэри. 1999 жыл. Соңғы күндердің құмарлығы: Заманауи шіркеудің мазасыздығы. Power Springs, GA: American Vision. Джентри, Кеннет Л. 1992 жыл. Ол билік жүргізетін болады: Мыңжылдықтан кейінгі эсхатология. Тайлер, Техас: Institute For Christian Economics. Джентри, Кеннет Л. 2003 жыл. Патшалық Сенікі: Мыңжылдықтан кейінгі үміттің зерттелуі. Валесито, Калифорния: Chalcedon Foundation. Хилл, Чарльз Э. Regnum Caelorum: Ертедегі христиандықтағы мыңжылдық ойлау үлгілері. Wm. B. Eerdmans Publishing Company, 2001 жыл (шолу). Хокема, Энтони А. Киелі кітап пен болашақ. Гранд-Рапидс: Eerdmans, 1994 жыл. Хьюз, Джеймс А. “Аян 20:4-6 және Мыңжылдық мәселесі”, Westminster Theological Journal 35 (көктем 73): 281-302. Матисон, Кит А. 1999 жыл. Мыңжылдықтан кейінгілік. Үміттің эсхатологиясы. Philipsburg, NJ: P&R Publishing. Мыңжылдықтан кейінгілік туралы бір томдық шолу. Жазушы – жақтас. Мюррей, Иэн. 1971 жыл. Пуритандық үміт: Жаңару және Пайғамбарлықты түсіндіруді зерттеу. Лондон, Ұлыбритания: Banner of Truth Trust. Риддлбаргер, Ким. Амилленаризмнің жақтаушысы: Ақыр заманды түсіну. Гранд-Рапидс: Baker Books, 2003 жыл. Амилленаризмді қазіргі заманға сай қорғау. Спроул, Р. К. 1998 жыл. Исаның соңғы күндері. Гранд-Рапидс, Мичиган: Baker Books. Стормс, Сэм. 2012 жыл. Патшалық келуі: Мыңжылдыққа қарсы балама. Fearn (Ұлыбритания): Mentor/Christian Focus.

Bahnsen, Greg L. 1999. Victory in Jesus: The Bright Hope of Postmillennialism. Texarkana, AR: Covenant Media Press. Beale, G. K. The Book of Revelation: A Commentary on the Greek Text. New International Commentary on the Greek Testament. Grand Rapids: Eerdmans, 1998. A well written 1245 page commentary on the Greek text of Revelation from an amillennial perspective. Beale has an excursus on the concept of the temporary messianic kingdom and how it fits into amillennial understanding. Bloesch, Donald G. The Last Things: Resurrection, Judgment, Glory (Christian Foundations, 7) Westmont, IL: Inter Varsity Press, 2004. A recent eschatology text from an amillennial Reformed perspective. Boettner, Loraine. The Millennium. P&R Publishing, 1990. This is a revised edition of the classic 1957 postmillennial work. Davis, John Jefferson. 1996. The Victory of Christ's Kingdom: An Introduction to Postmillennialism. Moscow, ID: Canon Press. DeMar, Gary. 1999. Last Days Madness: Obsession of the Modern Church Power Springs, GA: American Vision. Gentry, Kenneth L. 1992. He Shall Have Dominion: A Postmillennial Eschatology. Tyler, Tx: Institute For Christian Economics. Gentry, Kenneth L. 2003. Thine is the Kingdom: A Study of the Postmillennial Hope. Vallecito, CA: Chalcedon Foundation. Hill, Charles E. Regnum Caelorum: Patterns of Millennial Thought in Early Christianity, Wm. B. Eerdmans Publishing Company 2001 (review)
Hoekema, Anthony A. The Bible and the Future. Grand Rapids: Eerdmans, 1994. Hughes, James A. “Revelation 20:4 6 and the Question of the Millennium,” Westminster Theological Journal 35 (Spring 73):281 302. Mathison, Keith A. 1999. Postmillennialism. An Eschatology of Hope. Philipsburg, NJ: P&R Publishing. One volume overview of postmillennialism. Written by a proponent. Murray, Iain. 1971. The Puritan Hope: A Study in Revival and the Interpretation of Prophecy. London, UK: Banner of Truth Trust. Riddlebarger, Kim. A Case for Amillennialism: Understanding the End Times. Grand Rapids: Baker Books, 2003. An up to date defense of amillennialism. Sproul, R. C. 1998. The Last Days According to Jesus. Grand Rapids, MI: Baker Books. Storms, Sam 2012. Kingdom Come: The Amillennial Alternative. Fearn (UK): Mentor/Christian Focus.

Мыңжылдыққа дейінгі көзқарас бойынша жұмыстар

Р. Х. Чарльз. "Иоаннның аян кітабы". Халықаралық сыншыл пікірлер. 2 томдық. Эдинбург: T&T Clark, 1920 ж. 2-томның 182-186 беттерін қараңыз. Дир, Джек С. “Аян 20:4-6-дағы мыңжылдыққа дейінгілік”, Bibliotheca Sacra 135. (1978 жылғы қаңтар): 58-74. Көптеген мыңжылдыққа дейінгіліктер бұл мақаланы мыңжылдыққа дейінгіліктің басты қорғаушыларының бірі деп санайды. Лэдд, Джордж Элдон. Иоаннның Аян кітабына түсіндірме. Гранд-Рапидс: Eerdmans, 1972 ж. Аян кітабына тарихи мыңжылдыққа дейінгілік тұрғысынан түсіндірме. Лэдд, Джордж Элдон. Соңғы нәрселер. Гранд-Рапидс: Eerdmans, 1988 ж. Осборн, Грант Р. Аян. Бейкердің Жаңа Өсиетке түсіндірме комментарийі. Гранд-Рапидс: Baker Academic, 2002 ж. Аянға жалпы мыңжылдыққа дейінгілік көзқарас бойынша түсіндірме, бірақ құйылу (rapture) туралы нақты көзқарас қорғалмайды. Питерс, Г. Н. Х. "Теократиялық Патшалық". 3 томдық. Гранд-Рапидс: Kregel, 1952 ж. Бұл – кез келген тілдегі мыңжылдыққа дейінгілікті қорғаудың ең толық түрі. Оны 19 ғасырда американдық лютеран пасторы жазған. Көзқарас тарихи мыңжылдыққа дейінгілік, яғни азаптан кейінгілік. Райри, Чарльз С. Мыңжылдыққа дейінгілік сенімнің негізі. Нептун, Нью-Джерси: Loizeaux Brothers, 1953 ж. Бұл – мыңжылдыққа дейінгілікке кіріспе және оны диспенсациялық тұрғыдан қорғау. Андервуд, Грант. (1999) [1993]. Ертедегі мормонизмнің мыңжылдық әлемі. Урбана: Иллинойс университетінің баспасы. Уолворд, Джон. Мыңжылдық Патшалық. Гранд-Рапидс: Zondervan, 1959 ж. Классикалық диспенсациялық тұрғысынан қорғаныс.

Көп көзқарастан немесе көзқарассыз жұмыс

Аун, Дэвид А. Аян кітабына қатысты Киелі кітаптың түсіндірмесі. 3 томдық. Уэко, ТХ: Word Books, 1997 жыл. Аян кітабына арналған ғылыми зерттеме. Бейли, Дж. В. «Ертедегі иудаизм әдебиетіндегі уақытша Мессиялық билік», Библиялық әдебиет журналы. (1934), 170-бет. Мыңжылдық мәні: Төрт көзқарас. Клаус, Роберт Г. редакторы. Вестмонт, ИЛ: InterVarsity, 1977 жыл. Мыңжылдыққа қатысты төрт көзқарастың теңдестірілген талқылануы. Джордж Элдон Лэдд тарихи мыңжылдықтан бұрынғы көзқарасты қорғайды; Герман А. Хойт диспенсациялық мыңжылдықтан бұрынғы көзқарасты ұсынады; Лорейн Боэтнер мыңжылдықтан кейінгі көзқарасты қорғайды; ал Энтони А. Хокема мыңжылдықсыз көзқарас туралы жазады. Аян: Төрт көзқарас: Параллельді түсіндірме. Стив Грег редакторы. Уэко, ТХ: Word Books, 1997 жыл.

Эсхатология тарихы бойынша еңбектер

Дейли, Брайан Е. Ертедегі шіркеудің үміті: Патристік эсхатологиясының анықтамалығы, Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 2003. Фрум, Ле Рой Эдвин. Ата-бабаларымыздың пайғамбарлық сенімі. Пайғамбарлық түсіндірудің тарихи дамуы. 4 томдық. Review and Herald, 1946–54 жж. ASIN B0006AR2YQ. Эсхатологиялық ойдың кең ауқымды тарихы. Фрум – адвентист, бірақ бұл жұмыста ол туралы айқын мәлімдеме жасалмаған. Қазіргі таңда басылымда жоқ. Хилл, Чарльз Ф. Regnum Caelorum: Ертедегі христиандықтағы мыңжылдық ойлау үлгілері. Гранд-Рапидс: Eerdmans, 2001. Хилл ертедегі хилиазм теологиясындағы, әсіресе аралық кезеңдегі парадоксқа талдау жасау арқылы ертедегі мыңжылдыққа дейінгі ойдың заңдылығына күмән келтіреді. Марсден, Джордж. Фундаментализм және американдық мәдениет, Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 2022 (3-ші басылым). АҚШ-тағы 19 ғасырдың соңынан бергі милленаризмнің тарихы және оның жалпы мәдениетке тигізген әсері. Мюлинг, Маркус, "Grundwissen Eschatologie. Systematische Theologie aus der Perspektive der Hoffnung", Геттинген: Vandenhoeck & Ruprecht, 2005, 209–214.