Кіріспе

Галл тайпасы
Неапольдің жанындағы жанартау кратері

Арверни (галдық: *Aruernoi) – темір дәуірі мен рим дәуірінде қазіргі Аувернь аймағында қоныстанған галл халқы. Олар ежелгі Галлияның ең қуатты тайпаларының бірі болды және көршілес Эдуи тайпасымен аймаққа үстемдік ету үшін күресті. Б.з.д. 207 жылы Карфаген сардары Хасдрубал Баркамен келісім жасағандары айтылады. Басшылары Луерний мен Битуит басқарған Арверни кең империя құрған. Б.з.д. 121 жылы Домиций Аенобарб пен Фабий Максим Битуитті жеңгеннен кейін Арверния империясы көршілес тайпаларға бағынышты болды. Б.з.д. 52 жылы Галлия соғысы кезінде Арверни басшысы Верцингеторикс Цезарь әскерлеріне қарсы галлдық көтеріліске жетекшілік етті. Герговия шайқасында алғашқы жеңіске жеткенімен, Верцингеторикс Алезия шайқасында римдіктерден жеңілді, содан кейін Арверни үстемдік құқығын жоғалтты. Дегенмен, олар "civitas libera" мәртебесін сақтап, рим дәуірінде өркендеген тайпа болып қала берді. Император Август тұсында олардың астанасы Герговиядан Августонеметке (қазіргі Клермон-Ферран) көшірілді. III ғасырда аймаққа жасалған алеман шабуылдарынан кейін Клермон-Ферранның аумағы кішірейді, бірақ рим дәуірінің соңғы кезеңінде маңызды орталық болып қала берді. 475 жылы епископ Сидоний Аполлинарий басқарған батыл күреске қарамастан, Арверния аумағы вестготтарға берілді.

Атауы

Олар Цезарьдің (б.з.д. 1-ші ғасырдың ортасы) Арвернос, Ливийдің (б.з.д. 1-ші ғасырдың соңы) Арвернорум, Страбонның (б.з. 1-ші ғасырдың басында) А̓роуерной (Ἀρούερνοι) және Птолемейдің (б.з. 2-ші ғасыры) А̓руернō͂н (Ἀρουερνῶν) деп атаған. Арверни этнонимі – галл тіліндегі *Aruernoi (жекеше түрі *Aruernos) сөзінің латыншаға аударылған түрі. Оның этимологиясы әлі анықталған жоқ. Пьер Ив Ламберт оны "*ar(e) uer no" (лат. supernus сөзімен салыстыра отырып) "жоғарыда тұрғандар" деп түсіндіруді ұсынды. Басқа бір болжам бойынша, ол галл тіліндегі *uernā ("көгал") түбірімен байланысты болуы мүмкін (фр. vergne, окцитан verne сөздерімен салыстырыңыз). Аувернь аймағы 511 жылы ecclesiae Arvenicae деп, ал 9-шы ғасырда pagus Arvenicus немесе pago Alvernio деп, 1071–1127 жылдар шамасында Alvernhe деп аталады. Бұл аймақ галл тайпасының атымен аталған.

География

Арвернидің римге дейінгі аумағы шамамен Рим дәуіріндегі civitas Arvernorum шекараларымен сәйкес келді деп есептеледі, кейіннен бұл аумақты ерте ортағасырлық Клермон епархиясы мұра етті. Олардың жері қазіргі Пю-де-Дом және Кантал департаменттерінің, Жоғарғы Луара және Альердің бір бөлігінің, сондай-ақ Круаз, Луара және Авейронның шағын аудандарының құрамына кірді. Олар Лемовицтер мен Петрокоридің шығысында, Битуриге Куби және Эдуидің оңтүстігінде, Рутендер, Кадурчи және Веллавидің солтүстігінде, Сегусяви және Амбарридің батысында қоныстанды.

Ерте тарих

Арверндіктер б.з.д. III және II ғасырларда Галлиядағы ең күшті тайпалық гегемонияға ие болды. Олардың күші мықты металлургиялық технологиялар мен қару-жараққа, дамыған және бай ауыл шаруашылығы мен қызмет көрсетуге, кен өндіруге, саудаға және көршілеріне әскери үстемдікке негізделген, олар оларға салық төледі. Бірақ Арверни патшасы Битуит б.з.д. 121 жылы Квинт Фабий мен Гней Аенобарбтың римдіктерімен болған Изер өзенінің шайқасында жеңілген кезде, олардың билігі Эдуи және Секуан тайпаларына өтті. 120 жылдардағы келт соғыстарының нәтижесінде тікелей римдік билік астына алынған Аллоброгтардан айырмашылығы, Арверндіктер өздерінің тәуелсіздіктерін сақтаған келісімшарт жасасты, бірақ олардың территориясы қысқарды. Тарихи жазбаларда б.з.д. 121 және б.з.д. 52 жылдар аралығында Арвернидің басқа патшалары есімдері аталмайды, және олар осы кезеңде конституциялық олигархияны қабылдаған болуы мүмкін. Дегенмен, кем дегенде екі рет Селтилл мен Верцингеторикс билікті қайта орнатуға тырысты. Битуит тұсында Арверндіктердің жеңілуі тікелей Галлия Нарбоненсистің Рим провинциясы ретінде құрылуына әкелді, ол жиі «Провинция» деп аталатын, сондықтан ежелгі аймақтың бір бөлігі бүгін Прованс деп танылады. Грек этнографы Посидоний жазбаларында Луерний патша есімдері кездеседі. Луерний арбасында жүріп, ізбасарларына алтын және күміс монеталар шашып бергені белгілі. Луернийдің басшылығымен Арверндіктер Рейннен Атлантика жағалауына дейінгі аумақты қамтитын қуатты галлдық әскери гегемонияның алдында болды. Олар Белловезустың Италияға қарайғы көші-қонына қосылды, сонымен қатар Эдуи, Амбарри, Аулерци, Карнуте және Сенон тайпалары да бірге болды.

Галлия соғыстары

Арвернилер кейіннен б.з.д. 58-ден б.з.д. 51-ге дейінгі жылдар аралығында Юлий Цезардың Галл соғыстарында маңызды рөл атқарды. Бастапқыда Арверн ақсүйектері Цезардың алғашқы жорықтары кезінде оған қарсы тұрудан тырысты. Олар басшысы Цельтиллус өлім жазасын берді, көрінетін себебі – ол барлық галлдықтардың тәуелсіздігін алуға тырысқандық еді. Б.з.д. 52 жылы Цельтиллустың ұлы Верцингеторикс римдіктерге қарсы күресу үшін қолдаушыларын біріктірді, бірақ оны Герговиядан ақсүйектер, соның ішінде оның інісі Гобанитио қуды. Одан кейін ол елде үлкен әскер жинап, қалаға қайтып келді, онда қарсыластарын қуды және патша деп жарияланды.

Рим дәуірі

Галлия соғыстарынан кейін Арверни сарбаздары кешірілді және оның сенаты қайтадан билікке келді. Арверни және көптеген басқа галл мемлекеттері римдік саяси кеңістікке тартылды, бірақ толық құқықтары мен ішкі басқару құқығын сақтап қалды. Грей Турскийдің "Франктар тарихы" ("Historia Francorum") атты еңбегінде айтылғандай, Арверни сенаторлары VI ғасырда да белсенді болып, жаңа құрылып келе жатқан франк мемлекетінің саясатына ықпал етіп тұрды.