Кіріспе

Италиялық раввин және каббалист Моше Хаим Луцзатто (сондай-ақ Мосе Хаим, Мосе Хайим, сондай-ақ Луццото) (1707 – 16 мамыр 1746 (26 Ияр 5506)), сонымен қатар еврейше RaMCHaL (немесе RaMHaL, רמח"ל) аббревиатурасымен белгілі, көрнекті итальяндық еврей раввині, каббалист және философ болған.

Ерте өмір

Моше Хаим Луццатто 1707 жылы Венеция Республикасындағы Падуа қаласының еврей геттосында дүниеге келген. Жакоб Вита мен Диаменте Луццаттоның ұлы, ол классикалық еврей және итальян білімі алды, өте ерте жасында әдебиетке бейімділігін көрсетті. Ол Падуа университетіне қатысқан болуы мүмкін және әрине, мистицизм мен алхимиямен айналысатын студенттер тобымен байланыста болды. Діни білім, өнер және ғылым салаларындағы терең білімінің арқасында ол сол топтың жетекші тұлғасына айналды. Оның жазбалары Танах, Талмуд, раввиндік түсіндірмелер, еврей заңдарының кодекстері мен Кабала саласын толық меңгергенін көрсетеді.

Поэзия және әдебиет

Ол еврей тілін ерте жасынан-ақ жан-жақты зерттеуге кірісті, сондай-ақ поэзия жазуды үйренді. Ол той әндері мен аза тұту өлеңдерін жазды, соңғысының ең танымал мысалы – оның ұстазы Кантаринидің қазасына арналған аза жолдауы. Бұл классикалық еврей тілінде жазылған, жиырма төрт тармақты ұлы поэма еді. 20 жасқа толмас бұрын ол Киелі кітаптағы Псалмдер үлгісінде 150 әнұран жазуға кірісті. Осы псалмдарда ол өзін барлық сыртқы ықпалдардан босатып, Киелі кітаптың стилін осыншалықты дәл еліктеді, оның өлеңдері Киелі кітаптың сөздері мен ойларының жаңадан тууындай сезіледі. Алайда, бұл раввиндердің сынына ұшырады және кейіннен Луццаттоға жасалған қуғын-сүргінге себепкер болды. Франкфурт-на-Майн қаласынан Яков Попперс "Жақыптың Құдайының жақсы көрген құлына" теңесуді кешірілмейтін пендешілік деп есептеді. Луццаттоның псалмдер жинағына кіргеніне сенімді айтуға болатын тек екі псалм ғана белгілі; сонымен қатар, Падуадағы кеңейтілген испан синагогасының ашылуында орындалған жеті әнұран "Ханукат ха Марон" (Венеция, 1729) еңбегінде жарияланды, бірақ олардың псалмдер жинағынан алынғаны әлі анық емес.

Дау

Луццаттоның өміріндегі шешімді бұрылыс жиырма жасында болды, ол бір періштенің (маггид деп аталады) тікелей нұсқау алғанын мәлімдеді. Каббалалық айналымдарда мұндай аспандық тұлғалармен кездесу туралы әңгімелер жаңа емес болғанымен, осындай жас адам үшін мұндай жағдай естілмеген нәрсе еді. Оның құрбылары оның осы "Құдайдан келген сабақтар" туралы жазған жазбаларына қатты риза болды, бірақ Италияның жетекші раввиндері күдікпен қарап, оны қауымнан шығарып тастаумен қорқытты. Осыдан бірнеше он жыл бұрын тағы бір жас мистик, Саббатай Зеви (1626–1676 жж.), өзінің Мәсіх екенін жариялап, яһуди әлемін дүр сілкіндірген еді. Бір кезде Зеви көптеген еуропалық және Таяу Шығыс раввиндерін өз сөзіне сендіргенімен, бұл оқиға оның ислам дініне өтуімен аяқталды. Әлемдік яһуди қауымы әлі де содан әсерленген еді, ал Луццаттоның жазбалары мен Зевидің арасындағы ұқсастықтар ерекше қауіпті және дінге қарсы деп есептелді. Оның кейбір аяндарында Луццатто тіпті Мұса, Ыбырайым және Илияның өзіне танысқанын және оны "ментор" деп атағанын сипаттады, бұл көптеген раввиндерді, әсіресе Моше Хагизді ашуландырды, олар оның жазбаларын дінге қарсы деп санап, барлық жазбаларын өртеп жіберуге бұйрық берді. Тағы да әртүрлі қауесет тарады, Луццатто мессиандық дәуірде Дәуіттің Забурларын алмастыруға арналған жаңа Забур кітабын жазды деген ақпарат тарады, бірақ Луццатто және оның ұстазы Есхая Басан бұл мәлімдемені күшпен жоққа шығарды. Бұл жазбалардың тек бір бөлігі ғана бізге жеткен, және олар көбінесе Луццатто мен оның ізбасарларының жақын арада болатын мессиандық оқиғадағы маңызды рөлдерін сипаттайды деп түсініледі. Осы даулы түсіндіруде ол өзінің ізбасарларының біреуін Дәуіттің ұлы Мәсіх деп атады, ал өзі Мұсаның рөлін иеленді, өзінің сол Киелі кітаптағы кейіпкердің қайта тууы екенін мәлімдеді.

Италиядан шығу

Қауіп-қатерлер мен көптеген дау-жанжалдардан кейін Луццатто ақыры Италияның жетекші раввиндерімен келісімге келді, оның ішінде маггид сабақтарын жазудан және мистиканы оқытудан бас тартуға, сондай-ақ барлық жазбаларын өзінің ұстазы Есхая Басанға тапсыруға келісті. 1735 жылы Луццатто Италиядан Амстердамға кетіп, ондағы көбірек еркіндік атмосферасында мистикалық қызығушылықтарын одан әрі зерттей алатынына сенді. Германия арқылы өтіп бара жатып, ол жергілікті раввиндік билік өкілдерінен итальян раввиндерінің қатерінен қорғауды сұрады. Олар бас тартып, маггидтің барлық үйретімдері жалған екенін мойындаған құжатқа қол қоюға мәжбүр етті. Бірақ дау мұнымен тоқталмады. Луццаттоның ұстазы Есхая Басан шәкіртіне көмектесіп, тіпті оның кейбір жазбаларын қайтарып жіберіп, жариялауға рұқсат бергені туралы әңгіме тарады. Бұл үлкен шу көтеріп, Моше Хагиз бен Яков Попперс пен Басан арасында көптеген қызу хат алмасылды, Басанға Луццаттоның жазбалары бар қорапты Венеция раввиндеріне тапсырмаса, оның беделін түсіріп тастаумен қорқытты. Бір хатында Луццаттоның ең қатал қарсыласы Моше Хагиз Луццаттоны дінінен бас тартып, адасқан, болашақтағы өмірінен айырылған, оның барлық жазбаларын өртеп жіберуге шақырды. Басан Луццаттоның жазбаларын Попперске беруге мәжбүр болды, ол оларды терең жерге көміп, еретикалық деп санағандарын өртеп жіберді.

Амстердам

Ақыры Амстердамға жеткенде, Луццатто кабала зерттеулерін салыстырмалы түрде кедергісіз жалғастыра алды. Алмаз кесу арқылы күнкөрісін қамтамасыз ете отырып, ол жазуын жалғастырды, бірақ сабақ беруден бас тартты. Осы кезеңде ол өзінің ең маңызды еңбегін – «Месилат Йешарим» (1740) атты кітабын жазды, ол негізінен этикалық трактат болғанымен, белгілі бір мистикалық негіздерге де ие. Кітапта әрбір адамның күнәға ұмтылуын жеңіп, соңында пайғамбарлыққа ұқсас рухани шабытқа ие болуының қадамдық процесі баяндалған. Тағы бір маңызды туындысы – «Дерек Хашем» («Құдайдың жолы») иудаизмнің негізгі теологиясын қамтитын қысқаша еңбек. Осы концепциялар «Маамар ХаИкарим» («Негіздер туралы мақала») атты кішірек кітапта да қысқаша талқыланады (осы кітаптың ағылшын тіліне аудармасы қазір Интернетте «Негізгі қағидалар туралы эссе» деген атаумен қолжетімді). «Даат Тевунот» («Білуші жүрек») Амстердамда ақыл мен кабала арасындағы байланыс ретінде, интеллект пен жан арасындағы диалог ретінде пайда болды. Ал «Дерек Тевунот» («Түсіну жолы») Талмудтағы пікірталастардың құрылымын қамтамасыз ететін логиканы ұсынады, бұл әлемді түсіну құралы ретінде қызмет етеді. Луццаттоның еңбектерін жоғары бағалаған замандас раввиндердің бірі – Вильна раввині Елияху, Вильна Гаоны (1720–1797) болды, ол заманауи дәуірдегі ең беделді Тора ғалымы және өзі де көрнекті каббалист саналды. Ол «Месилат Йешаримды» оқығаннан кейін, егер Луццатто тірі болса, Вильнадан оның қадамына үйрену үшін баратынын айтқан. Ол кітаптың алғашқы он тарауында бірде-бір артық сөз жоқ екенін де мәлімдеді. Луццатто сонымен қатар поэзия мен драма жазды. Көбінесе бұл туындылары діни емес сияқты көрінсе де, кейбір ғалымдар оның бұл еңбектерінде де мистикалық мән бар екенін айтады. Оның шығармаларына Испанияның еврей ақындары мен қазіргі итальян авторларының ықпалы зор. Амстердамдағы сефард синагогының канторы Абрахам Касерес Луццаттомен бірлесіп, оның бірнеше өлеңдерін музыкаға қойды.

Акра, Израиль

Кабаланы оқытудағы сәтсіздігіне наразы болған Луццатто 1743 жылы Амстердамнан Киелі жерге кетіп, Аккрада қоныстанды. Үш жыл өткен соң, ол және оның отбасы обадан көз жұмды.

Жерлеу орны

Ғалымдар оның қабірі Кафр Ясифте орналасқандығын қабылдаса да, оны анықтағандарын айтатындар бар, оның жерленген жері дәстүр бойынша Солтүстік Израильдегі Тиберия қаласында, Талмуд ғалымы Рабби Акиваның қабіріне жақын жерде деп есептеледі. Рамахал мен Рабби Акива арасындағы ұқсастықтарды зерттеген көптеген ғалымдар бар екені айта кетірген жөн. Кейбірлер Рамахалдың Рабби Акиваның Гилгулы (қайта жаралуы) екеніне сенеді. Бұл, әдетте, Кафр Ясиф қазір араб қаласы болса, ал Тиберия еврей қаласы болғандықтан, оның соңғы тынығу орнын іздеген қажылардың басым бөлігі Тиберия қабіріне барады.

Акрондағы мәжілісхана

Ақтадағы Лузцоның алғашқы синагогасы 1758 жылы қаланың бедуин билеушісі Захир әл-Умар тарапынан қиратылып, оның орнына мешіт салынды. Оның орнына Ақко яһудилері мешіттің солтүстігінде шағын ғимарат алды, ол әлі күнге дейін синагога ретінде жұмыс істейді және Лузцоның есімін сақтайды.

Діни жазбалар

Өлгеннен кейін бір ғасыр өткен соң, Луццаттоны оның этикалық еңбектерін қабылдаған Мусар қозғалысы қайта ашты. Үлкен Тора этикасының шебері, Израиль Салантер (1810–1883) Мессилат Йешаримді Шығыс Еуропаның ірі ешиваларының мусар (этика) оқу бағдарламасының ядросына қойды. Луццаттоның яһуди теологиясы туралы трактаты – Дерек Хашем, ақырында яһуди теологиясының авторитетті нұсқауы ретінде танылды. Бұл еңбек Талмуд көздеріндегі авторитетті пікірлердің жинағы болып табылады. Оның көптеген жазбалары жойылды, бірақ кейбіреулері сақталып қалды. Зохар еңбектерінен 70 Тикуним Хадашим 1958 жылы Оксфордтың бас кітапханасында, барлық қиындықтарға қарамастан қайта табылды. Бұл "ұйымдастырылған" ойлар жинағы Хумаш (Мұсаның бес кітабы) соңғы аятының 70 түрлі маңызды қолданысын ашады. Олар Луццаттоның "Магид" тәлімімен арамей тілінде сөзбен сөзбен берілген деп есептеледі және кейбірлер Рабби Симеон бар Йохай, Рашбиге жатқызылатын Тикуней хаЗохарға ("Зохардың түзетулері") ұқсас, Хумаш (Мұсаның кітаптары) алғашқы аятының 70 негізгі түсінігін ашады.

Дүниежүзілік әдеби мұра

Хаскала дәуірінің еврей жазушылары Лузаттоның діни емес жазбаларын жоғары бағалап, оны қазіргі еврей әдебиетінің негізін қалаушы деп есептеді. Оның туысы, ақын Эфраим Луцзатто (1729–1792) да қазіргі еврей поэзиясының бастапқы дамуына нақты әсер етті.