Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Италиялық раввин және каббалист Моше Хаим Луцзатто (сондай-ақ Мосе Хаим, Мосе Хайим, сондай-ақ Луццото) (1707 – 16 мамыр 1746 (26 Ияр 5506)), сонымен қатар еврейше RaMCHaL (немесе RaMHaL, רמח"ל) аббревиатурасымен белгілі, көрнекті итальяндық еврей раввині, каббалист және философ болған.
Italian rabbi and kabbalist
Moshe Chaim Luzzatto (, also Moses Chaim, Moses Hayyim, also Luzzato) (1707 – 16 May 1746 (26 Iyar 5506)), also known by the Hebrew acronym RaMCHaL (or RaMHaL, רמח"ל), was a prominent Italian Jewish rabbi, kabbalist, and philosopher.
Ерте өмір
Моше Хаим Луццатто 1707 жылы Венеция Республикасындағы Падуа қаласының еврей геттосында дүниеге келген. Жакоб Вита мен Диаменте Луццаттоның ұлы, ол классикалық еврей және итальян білімі алды, өте ерте жасында әдебиетке бейімділігін көрсетті. Ол Падуа университетіне қатысқан болуы мүмкін және әрине, мистицизм мен алхимиямен айналысатын студенттер тобымен байланыста болды. Діни білім, өнер және ғылым салаларындағы терең білімінің арқасында ол сол топтың жетекші тұлғасына айналды. Оның жазбалары Танах, Талмуд, раввиндік түсіндірмелер, еврей заңдарының кодекстері мен Кабала саласын толық меңгергенін көрсетеді.
Moshe Chaim Luzzatto was born in 1707 in the Jewish ghetto of Padua, Republic of Venice. The son of Jacob Vita and Diamente Luzzatto, he received classical Jewish and Italian education, showing a predilection for literature at a very early age. He may have attended the University of Padua and certainly associated with a group of students there, known to dabble in mysticism and alchemy. With his vast knowledge in religious lore, the arts, and science, he quickly became the dominant figure in that group. His writings demonstrate mastery of the Tanakh, the Talmud, the rabbinical commentaries and codes of Jewish law and Kabbalah.
Поэзия және әдебиет
Ол еврей тілін ерте жасынан-ақ жан-жақты зерттеуге кірісті, сондай-ақ поэзия жазуды үйренді. Ол той әндері мен аза тұту өлеңдерін жазды, соңғысының ең танымал мысалы – оның ұстазы Кантаринидің қазасына арналған аза жолдауы. Бұл классикалық еврей тілінде жазылған, жиырма төрт тармақты ұлы поэма еді. 20 жасқа толмас бұрын ол Киелі кітаптағы Псалмдер үлгісінде 150 әнұран жазуға кірісті. Осы псалмдарда ол өзін барлық сыртқы ықпалдардан босатып, Киелі кітаптың стилін осыншалықты дәл еліктеді, оның өлеңдері Киелі кітаптың сөздері мен ойларының жаңадан тууындай сезіледі. Алайда, бұл раввиндердің сынына ұшырады және кейіннен Луццаттоға жасалған қуғын-сүргінге себепкер болды. Франкфурт-на-Майн қаласынан Яков Попперс "Жақыптың Құдайының жақсы көрген құлына" теңесуді кешірілмейтін пендешілік деп есептеді. Луццаттоның псалмдер жинағына кіргеніне сенімді айтуға болатын тек екі псалм ғана белгілі; сонымен қатар, Падуадағы кеңейтілген испан синагогасының ашылуында орындалған жеті әнұран "Ханукат ха Марон" (Венеция, 1729) еңбегінде жарияланды, бірақ олардың псалмдер жинағынан алынғаны әлі анық емес.
At an early age, he began a thorough study of the Hebrew language and of poetic composition. He wrote epithalamia and elegies, a noteworthy example of the latter being the dirge on the death of his teacher Cantarini, a lofty poem of twenty four verses written in classical Hebrew. Before age 20, he had begun his composition of 150 hymns modeled on the biblical Psalter. In these psalms, composed in conformity with the laws of parallelism, he freed himself from all foreign influences, imitating the style of the Bible so faithfully that his poems seem entirely a renaissance of biblical words and thoughts. They provoked the criticism of the rabbis, however, and were one of the causes of the persecutions to which Luzzatto was later subjected. R. Jacob Poppers of Frankfurt on the Main thought it unpardonable presumption to attempt to equal the "anointed of the God of Jacob". Only two psalms are known of which it can with certainty be said that they belonged to Luzzatto's psalter; in addition seven hymns by him which were sung at the inauguration of the enlarged Spanish synagogue at Padua appeared in the work "Ḥanukkat ha Maron" (Venice, 1729); but it is not certain whether they were taken from the psalter.
Дау
Луццаттоның өміріндегі шешімді бұрылыс жиырма жасында болды, ол бір періштенің (маггид деп аталады) тікелей нұсқау алғанын мәлімдеді. Каббалалық айналымдарда мұндай аспандық тұлғалармен кездесу туралы әңгімелер жаңа емес болғанымен, осындай жас адам үшін мұндай жағдай естілмеген нәрсе еді. Оның құрбылары оның осы "Құдайдан келген сабақтар" туралы жазған жазбаларына қатты риза болды, бірақ Италияның жетекші раввиндері күдікпен қарап, оны қауымнан шығарып тастаумен қорқытты. Осыдан бірнеше он жыл бұрын тағы бір жас мистик, Саббатай Зеви (1626–1676 жж.), өзінің Мәсіх екенін жариялап, яһуди әлемін дүр сілкіндірген еді. Бір кезде Зеви көптеген еуропалық және Таяу Шығыс раввиндерін өз сөзіне сендіргенімен, бұл оқиға оның ислам дініне өтуімен аяқталды. Әлемдік яһуди қауымы әлі де содан әсерленген еді, ал Луццаттоның жазбалары мен Зевидің арасындағы ұқсастықтар ерекше қауіпті және дінге қарсы деп есептелді. Оның кейбір аяндарында Луццатто тіпті Мұса, Ыбырайым және Илияның өзіне танысқанын және оны "ментор" деп атағанын сипаттады, бұл көптеген раввиндерді, әсіресе Моше Хагизді ашуландырды, олар оның жазбаларын дінге қарсы деп санап, барлық жазбаларын өртеп жіберуге бұйрық берді. Тағы да әртүрлі қауесет тарады, Луццатто мессиандық дәуірде Дәуіттің Забурларын алмастыруға арналған жаңа Забур кітабын жазды деген ақпарат тарады, бірақ Луццатто және оның ұстазы Есхая Басан бұл мәлімдемені күшпен жоққа шығарды. Бұл жазбалардың тек бір бөлігі ғана бізге жеткен, және олар көбінесе Луццатто мен оның ізбасарларының жақын арада болатын мессиандық оқиғадағы маңызды рөлдерін сипаттайды деп түсініледі. Осы даулы түсіндіруде ол өзінің ізбасарларының біреуін Дәуіттің ұлы Мәсіх деп атады, ал өзі Мұсаның рөлін иеленді, өзінің сол Киелі кітаптағы кейіпкердің қайта тууы екенін мәлімдеді.
The turning point in Luzzatto's life came at the age of twenty, when he claimed to have received direct instruction from an angel (known as a maggid). While stories of such encounters with celestial entities were not unknown in kabbalistic circles, it was unheard of for someone of such a young age. His peers were enthralled by his written accounts of these "Divine lessons", but the leading Italian rabbinical authorities were highly suspicious and threatened to excommunicate him. Just decades earlier another young mystic, Sabbatai Zevi (1626–1676), had rocked the Jewish world by claiming to be the Messiah. Although, at one point, Zevi had convinced many European and Middle Eastern rabbis of his claim, the episode ended with him recanting and converting to Islam. The global Jewish community was still reeling from that, and the similarities between Luzzatto's writings and Zevi's were perceived as being particularly dangerous and heretical. In some of his revelations Luzzato even described Moses, Abraham and Elijah introducing themselves to him and calling him "my mentor", this infuriated many rabbis, especially Moshe Hagiz, who considered his writings heretical and ordered the burning of all his writings. Other rumors were spread that Luzzato has authored a new book of Psalms that was meant to supplant the Davidic Psalms in the messianic age, a claim which Luzzato and his mentor Yeshayahu Basan have vigorously denied. These writings, only some of which have survived, are often misunderstood to describe a belief that Luzzatto and his followers were key figures in a messianic drama that was about to take place. In this contentious interpretation, he identified one of his followers as the Messiah, son of David, and assumed for himself the role of Moses, claiming that he was that biblical figure's reincarnation.
Италиядан шығу
Қауіп-қатерлер мен көптеген дау-жанжалдардан кейін Луццатто ақыры Италияның жетекші раввиндерімен келісімге келді, оның ішінде маггид сабақтарын жазудан және мистиканы оқытудан бас тартуға, сондай-ақ барлық жазбаларын өзінің ұстазы Есхая Басанға тапсыруға келісті. 1735 жылы Луццатто Италиядан Амстердамға кетіп, ондағы көбірек еркіндік атмосферасында мистикалық қызығушылықтарын одан әрі зерттей алатынына сенді. Германия арқылы өтіп бара жатып, ол жергілікті раввиндік билік өкілдерінен итальян раввиндерінің қатерінен қорғауды сұрады. Олар бас тартып, маггидтің барлық үйретімдері жалған екенін мойындаған құжатқа қол қоюға мәжбүр етті. Бірақ дау мұнымен тоқталмады. Луццаттоның ұстазы Есхая Басан шәкіртіне көмектесіп, тіпті оның кейбір жазбаларын қайтарып жіберіп, жариялауға рұқсат бергені туралы әңгіме тарады. Бұл үлкен шу көтеріп, Моше Хагиз бен Яков Попперс пен Басан арасында көптеген қызу хат алмасылды, Басанға Луццаттоның жазбалары бар қорапты Венеция раввиндеріне тапсырмаса, оның беделін түсіріп тастаумен қорқытты. Бір хатында Луццаттоның ең қатал қарсыласы Моше Хагиз Луццаттоны дінінен бас тартып, адасқан, болашақтағы өмірінен айырылған, оның барлық жазбаларын өртеп жіберуге шақырды. Басан Луццаттоның жазбаларын Попперске беруге мәжбүр болды, ол оларды терең жерге көміп, еретикалық деп санағандарын өртеп жіберді.
After threats of excommunication and many arguments, Luzzatto finally came to an understanding with the leading Italian rabbis, including his decision not to write the maggid lessons or teach mysticism and hand over all his writings to his mentor Yeshayahu Basan. In 1735, Luzzatto left Italy for Amsterdam, believing that in the more liberal environment there, he would be able to pursue his mystical interests. Passing through Germany, he appealed to the local rabbinical authorities to protect him from the threats of the Italian rabbis. They refused and forced him to sign a document stating that all the teachings of the maggid were false. But the controversy wasn't entirely over yet. Rumors were spread that Luzzato's mentor Yeshayahu Basan sympathized with his pupil and even sent him back some of his writings to publish. This caused a major uproar and many heated letters passed between Moshe Hagiz and Yaakov Poppers and Basan threatening to undermine the latter's authority if he did not hand over the box with Luzzato's writings to the rabbis of Venice. In one letter, Moshe Hagiz, Luzzato's staunchest opponent, calls Luzzato a wretched renegade who betrayed his religion, and lost his portion in the world to come, calling and urging for the burning of all his writings. Basan was forced to hand over Luzzato's writings to Poppers which he subsequently buried deep in the ground and burnt some of the writings he deemed heretical.
Амстердам
Ақыры Амстердамға жеткенде, Луццатто кабала зерттеулерін салыстырмалы түрде кедергісіз жалғастыра алды. Алмаз кесу арқылы күнкөрісін қамтамасыз ете отырып, ол жазуын жалғастырды, бірақ сабақ беруден бас тартты. Осы кезеңде ол өзінің ең маңызды еңбегін – «Месилат Йешарим» (1740) атты кітабын жазды, ол негізінен этикалық трактат болғанымен, белгілі бір мистикалық негіздерге де ие. Кітапта әрбір адамның күнәға ұмтылуын жеңіп, соңында пайғамбарлыққа ұқсас рухани шабытқа ие болуының қадамдық процесі баяндалған. Тағы бір маңызды туындысы – «Дерек Хашем» («Құдайдың жолы») иудаизмнің негізгі теологиясын қамтитын қысқаша еңбек. Осы концепциялар «Маамар ХаИкарим» («Негіздер туралы мақала») атты кішірек кітапта да қысқаша талқыланады (осы кітаптың ағылшын тіліне аудармасы қазір Интернетте «Негізгі қағидалар туралы эссе» деген атаумен қолжетімді). «Даат Тевунот» («Білуші жүрек») Амстердамда ақыл мен кабала арасындағы байланыс ретінде, интеллект пен жан арасындағы диалог ретінде пайда болды. Ал «Дерек Тевунот» («Түсіну жолы») Талмудтағы пікірталастардың құрылымын қамтамасыз ететін логиканы ұсынады, бұл әлемді түсіну құралы ретінде қызмет етеді. Луццаттоның еңбектерін жоғары бағалаған замандас раввиндердің бірі – Вильна раввині Елияху, Вильна Гаоны (1720–1797) болды, ол заманауи дәуірдегі ең беделді Тора ғалымы және өзі де көрнекті каббалист саналды. Ол «Месилат Йешаримды» оқығаннан кейін, егер Луццатто тірі болса, Вильнадан оның қадамына үйрену үшін баратынын айтқан. Ол кітаптың алғашқы он тарауында бірде-бір артық сөз жоқ екенін де мәлімдеді. Луццатто сонымен қатар поэзия мен драма жазды. Көбінесе бұл туындылары діни емес сияқты көрінсе де, кейбір ғалымдар оның бұл еңбектерінде де мистикалық мән бар екенін айтады. Оның шығармаларына Испанияның еврей ақындары мен қазіргі итальян авторларының ықпалы зор. Амстердамдағы сефард синагогының канторы Абрахам Касерес Луццаттомен бірлесіп, оның бірнеше өлеңдерін музыкаға қойды.
When Luzzatto finally reached Amsterdam, he was able to pursue his Kabbalah studies relatively unhindered. Earning a living as a diamond cutter, he continued writing but refused to teach. It was in this period that he wrote his magnum opus the Mesillat Yesharim (1740), essentially an ethical treatise but with certain mystical underpinnings. The book presents a step by step process by which every person can overcome the inclination to sin and might eventually experience a divine inspiration similar to prophecy. Another prominent work, Derekh Hashem (The Way of God) is a concise work on the core theology of Judaism. The same concepts are discussed in brief in a smaller book called Maamar HaIkarim (the English translation of this book is now available on the Web with the title "Essay on Fundamentals"). Da'at Tevunot ("The Knowing Heart") also found its existence in Amsterdam as the missing link between rationality and Kabbalah, a dialogue between the intellect and the soul. On the other hand, Derech Tevunot ("The Way of Understanding") introduces the logic which structures Talmudic debates as a means to understanding the world. One major rabbinic contemporary who praised Luzzatto's writing was Rabbi Eliyahu of Vilna, the Vilna Gaon (1720–1797), who was considered to be the most authoritative Torah sage of the modern era as well as a great kabbalist himself. He was reputed to have said after reading the Mesillat Yesharim, that were Luzzatto still alive, he would have walked from Vilna to learn at Luzzatto's feet. He stated that having read the work, the first ten chapters contained not a superfluous word. Luzzatto also wrote poetry and drama. Although most of it is seemingly secular, some scholars claim to have identified mystical undertones in this body of work as well. His writing is strongly influenced by the Jewish poets of Spain and by contemporary Italian authors. The cantor of the Sephardic synagogue in Amsterdam, Abraham Caceres, worked with Luzzatto to set several of his poems to music.
Акра, Израиль
Кабаланы оқытудағы сәтсіздігіне наразы болған Луццатто 1743 жылы Амстердамнан Киелі жерге кетіп, Аккрада қоныстанды. Үш жыл өткен соң, ол және оның отбасы обадан көз жұмды.
Frustrated by his inability to teach Kabbalah, Luzzatto left Amsterdam for the Holy Land in 1743, settling in Acre. Three years later, he and his family died in a plague.
Жерлеу орны
Ғалымдар оның қабірі Кафр Ясифте орналасқандығын қабылдаса да, оны анықтағандарын айтатындар бар, оның жерленген жері дәстүр бойынша Солтүстік Израильдегі Тиберия қаласында, Талмуд ғалымы Рабби Акиваның қабіріне жақын жерде деп есептеледі. Рамахал мен Рабби Акива арасындағы ұқсастықтарды зерттеген көптеген ғалымдар бар екені айта кетірген жөн. Кейбірлер Рамахалдың Рабби Акиваның Гилгулы (қайта жаралуы) екеніне сенеді. Бұл, әдетте, Кафр Ясиф қазір араб қаласы болса, ал Тиберия еврей қаласы болғандықтан, оның соңғы тынығу орнын іздеген қажылардың басым бөлігі Тиберия қабіріне барады.
Though it is accepted by scholars that his tomb is in Kafr Yasif, where some assume to have identified it, his burial place is traditionally said to be near the Talmudic sage Rabbi Akiva in Tiberias, northern Israel. It is noteworthy that there are many scholars who make some comparison between the Ramchal and Rabbi Akiva. Some believe that the Ramchal is actually a Gilgul (reincarnation) of Rabbi Akiva. Probably also because Kafr Yasif is now an Arab town while Tiberias is Jewish, the Tiberias tomb is the destination of almost all of the pilgrims seeking his final resting place.
Акрондағы мәжілісхана
Ақтадағы Лузцоның алғашқы синагогасы 1758 жылы қаланың бедуин билеушісі Захир әл-Умар тарапынан қиратылып, оның орнына мешіт салынды. Оның орнына Ақко яһудилері мешіттің солтүстігінде шағын ғимарат алды, ол әлі күнге дейін синагога ретінде жұмыс істейді және Лузцоның есімін сақтайды.
Luzzato's original synagogue in Akko was razed by the city's Bedouin ruler, Zahir al Umar, in 1758, who built a mosque on top of it. In its place, the Jews of Akko received a small building north of the mosque which still functions as a synagogue and bears Luzzato's name.
Діни жазбалар
Өлгеннен кейін бір ғасыр өткен соң, Луццаттоны оның этикалық еңбектерін қабылдаған Мусар қозғалысы қайта ашты. Үлкен Тора этикасының шебері, Израиль Салантер (1810–1883) Мессилат Йешаримді Шығыс Еуропаның ірі ешиваларының мусар (этика) оқу бағдарламасының ядросына қойды. Луццаттоның яһуди теологиясы туралы трактаты – Дерек Хашем, ақырында яһуди теологиясының авторитетті нұсқауы ретінде танылды. Бұл еңбек Талмуд көздеріндегі авторитетті пікірлердің жинағы болып табылады. Оның көптеген жазбалары жойылды, бірақ кейбіреулері сақталып қалды. Зохар еңбектерінен 70 Тикуним Хадашим 1958 жылы Оксфордтың бас кітапханасында, барлық қиындықтарға қарамастан қайта табылды. Бұл "ұйымдастырылған" ойлар жинағы Хумаш (Мұсаның бес кітабы) соңғы аятының 70 түрлі маңызды қолданысын ашады. Олар Луццаттоның "Магид" тәлімімен арамей тілінде сөзбен сөзбен берілген деп есептеледі және кейбірлер Рабби Симеон бар Йохай, Рашбиге жатқызылатын Тикуней хаЗохарға ("Зохардың түзетулері") ұқсас, Хумаш (Мұсаның кітаптары) алғашқы аятының 70 негізгі түсінігін ашады.
A century after his death, Luzzatto was rediscovered by the Musar movement, which adopted his ethical works. It was the great Torah ethicist, Israel Salanter (1810–1883), who placed the Messilat Yesharim at the heart of the Musar (ethics) curriculum of the major yeshivas of Eastern Europe. Derech Hashem, Luzzato's treatise on Jewish theology, eventually came to be considered as an authoritative guide of Jewish theology. The work is a compilation of authoritative opinions found in Talmudic sources. Most of his writings were burned, though some did survive. From the Zoharic writings, the 70 Tikkunim Hadashim re appeared in 1958 against all odds, in the main library of Oxford. "Arrangements" of thoughts, these Tikkunim expose 70 different essential uses of the last verse of the Humash (the five books of Moses). Supposedly taught word by word in Aramaic by Luzzatto's "Maggid," they parallel the Tikunei haZohar ("Rectifications of the Zohar"), ascribed by some to Rabbi Simeon bar Yochai, the Rashbi, which expose the 70 fundamental understandings of the first verse of the Humash (Books of Moses).
Дүниежүзілік әдеби мұра
Хаскала дәуірінің еврей жазушылары Лузаттоның діни емес жазбаларын жоғары бағалап, оны қазіргі еврей әдебиетінің негізін қалаушы деп есептеді. Оның туысы, ақын Эфраим Луцзатто (1729–1792) да қазіргі еврей поэзиясының бастапқы дамуына нақты әсер етті.
The Hebrew writers of the Haskalah, the Jewish expression of the Enlightenment, greatly admired Luzatto's secular writings and deemed him the founder of modern Hebrew literature. His cousin, the poet Ephraim Luzzatto (1729–1792), also exerted genuine influence on the first stirrings of modern Hebrew poetry.