Кіріспе
Ауыздық инкубация, сондай-ақ ауыздық шайқау және ауыз қуысының инкубациясы деп те аталады, – кейбір жануарлардың балаларына ата-анасының аузында ұзақ уақыт бойы сақтап, күтім көрсетуі. Ауыздық инкубацияны Дарвиннің бақасы сияқты әртүрлі жануарлар жасайтын болса да, балықтар ең көп түрлі ауыздық инкубаторлар болып табылады. Ауыздық инкубация балықтардың бірнеше түрлі тұқымдарында тәуелсіз түрде пайда болған.
Mouthbrooding, also known as oral incubation and buccal incubation, is the care given by some groups of animals to their offspring by holding them in the mouth of the parent for extended periods of time. Although mouthbrooding is performed by a variety of different animals, such as the Darwin's frog, fish are by far the most diverse mouthbrooders. Mouthbrooding has evolved independently in several different families of fish.
Ауызша сөйлеу
Аталық ауыздық күтушілер – аталықтары жұмыртқаларын бағатын түрлер. Аталық ауыздық күтушілерге арауана, Betta pugnax сияқты әртүрлі ауыздық күтетін бетталар мен гурамилер, сондай-ақ Ariopsis felis сияқты теңіз балықтары жатады. Цихлидтер арасында аталық ауыздық күту сирек кездеседі, бірақ ол кейбір тилапиндерде, әсіресе қара жақ тилапиясы Sarotherodon melanotheron-да кездеседі. Аналық ауыздық күтушілерде аналықтары жұмыртқаларды бағады. Аналық ауыздық күтушілер Африка және Оңтүстік Америка цихлидтерінің арасында табылмайды. Африкалық мысалдарға мбуна, Астатотилапия буртони және Pseudocrenilabrus multicolor, сондай-ақ Oreochromis mossambicus және Oreochromis niloticus сияқты кейбір тилапиндер жатады. Оңтүстік Америкалық аналық ауыздық күтушілердің барлығы Geophaginae (көбінесе олардың субстратты іріктеу арқылы қоректену әдісіне байланысты «жер жеушілер» деп белгілі) кіші тұқымдасының мүшелері, мысалы Gymnogeophagus balzanii және Geophagus steindachneri. Екі ата-ана да жұмыртқаны бағатын кезде екі ата-аналық ауыздық күту орын алады. Бұл сирек кездеседі, бірақ Xenotilapia цихлидтерінің туысында және бір ғана балықта, spatula мұртты балықта (Phyllonemus typus) кездеседі. Әдетте, ұсынудан кейін аталық жұмыртқаларды ұрықтандырады және оларды аузына жинап, олардың шайқалуына дейін ұстап тұрады. Осы уақыт ішінде ол тамақтана алмайды. Аналық ауыздық күтетін цихлидтер арасында (мысалы, мбуналар арасында) аталықтардың жұмыртқаларды тек аналықтың аузына түскеннен кейін ғана ұрықтандыруы жиі кездеседі. Кейбір цихлидтер жұмыртқаларды аузында бағатын кезеңде тамақтана алады, бірақ олар әдеттегіден гөрі сирек тамақтанады, ал жұмыртқаның бір партиясын бағағаннан кейін барлық ауыздық күтетін балықтар салмақтан төмендейді және энергия қорын толықтыру үшін тамақтануға және уақытқа мұқтаж болады. Барлық жағдайларда жұмыртқалар шайқалып, шабақтар еркін жүзуге дейін қорғалады. Тек кейбір жағдайларда ғана ата-анасы жылжымалы жасөспірімдерді қорғауды жалғастырады. Цихлидтер мен арауаналар арасында шабақтарға күтім жасау кең таралған, және олардың шабақтары ата-анасынан алыстап жүзіп, тамақтанатын кезде қауіп жақындап қалғанын және ата-анасының аузына қайту керектігін білдіретін мінез-құлқы бар. Осылайша ауыздық күту арқылы балықтар ұрпақтарының азау санын қамтамасыз етеді, бірақ олардың тірі қалу мүмкіндігі жоқ күтім жасайтын түрлерге қарағанда жоғары болады.
Аквакультура
Кейбір коммерциялық маңызды балықтар ауыздан шабақтарды көтереді, ең танымалдары – тилапиялар мен арованалар. Егер шабақтарды жасанды түрде өсіргіңіз келсе, шабақтарды жинап алу, яғни ана балықтың аузын ашып, шабақтарды босату маңызды. Азиялық арована сияқты жоғалу қаупі төнген түрлер үшін, балық шаруашылығының шабақтарды өсіруде шынайы екенін анықтау үшін жинау процесін шенеунік қадағалауы мүмкін.
Ұялағы паразиттер
Кейбір балықтар басқа түрлердің ауызда жұмыртқаларын бағатын мінез-құлқын пайдалану үшін эволюциялады. Synodontis multipunctatus, сондай-ақ көкек балығы деп аталады, ауызда жұмыртқа бағатын ұрық паразиті мінез-құлқымен үйлеседі: ол мезбен балықтың жұмыртқаларын жейді, сонымен бірге өзінің жұмыртқаларын шашып, бірден ұрықтандырады. Ауызда жұмыртқа бағатын балық (әдетте цихлида) көкек балығының шабақтарын инкубациялайды, көкек балығының жұмыртқалары цихлида жұмыртқаларынан бұрын жарылады және босатылмас бұрын әлі жарылмаған цихлида жұмыртқаларын жейді.