Кіріспе

Уппсала қаласы – Швецияның ең көне қалаларының бірі. Ол елдің саяси, интеллектуалдық және тарихи дамуында маңызды рөл атқарды. Уппсала тарихындағы екі маңызды институт – қалада орналасқан архиепископтық және 1477 жылы қалада құрылған Уппсала университеті. Бұл екеуі Fyris өзенінің батыс жағасында орналасқан, ал өзеннің қарсы жағында сауда қаласы болған.

Христиандыққа дейінгі Уппсала (тарихқа дейінгі кезең)

Упсала қаласы орналасқан жер құнарлы жазық. Қала Уппсаласен қыраты мен Фырисан өзенінің қиылысында жатыр. Тарихқа дейінгі дәуірде осы аймақтың көп бөлігі теңіз деңгейінен төмен болған. Сондықтан, аймақтағы алғашқы елді мекендер қазіргі қаланың солтүстігінде, Гамла-Уппсала (Ескі Уппсала) деген жерде, биік жерде пайда болды. 3-ші және 4-ші ғасырларда Ескі Уппсала маңызды діни және саяси орталыққа айналды, қалада Уппсаланың язычник ғибадатханасы мен барлық шведтердің Тині болды. Мифологиялық «Хеймскрингла» бойынша, қала Август билік құрған кезде, пұтқа табынушы құдай Фрейр құрған.

Ортағасырлық Уппсала (10871520)

1087 жылы Уппсаладағы ғибадатхана Швецияның христиандығына өтуі кезінде өртеліп жанып кетті. 1164 жылы Гамла-Уппсала швед архиепископтығының орталығына айналды. Изостазия салдарынан жағалау Gamla Uppsala-дан төменге жылжыды, ал 6-ғасырда Фирис өзені қазіргі Уппсала қаласындағы Кварнфаллеттен солтүстікке қарай желкенмен жүзуге қолайлы болмады. Осы орында қазіргі Уппсала қаласы Арос деген атпен Gamla Uppsala қаласының порты ретінде салынды. Екінші мыңжылдықтың алғашқы ғасырларында порт қаласы Gamla Uppsala-ны басып өтті, ол көбінесе оқшауланып қалды. 1273 жылы архиепископтық Gamla Uppsala-дан Аросқа көшірілді, бірақ Уппсала атауы архиепископтықпен бірге көшірілуі керек еді, осылайша қала қазіргі атын алды. Көшіруден кейін Уппсала соборының құрылысы басталды, ол 1435 жылға дейін, собор ашылғанға дейін жалғасты. 1477 жылы Уппсала университеті Папаның бұйрығымен Солтүстік Еуропадағы алғашқы университет ретінде құрылды.

Васа дәуірі (15201702)

1523 жылы Густав Ваза Швецияда билікті басып алды. Оның билік кезінде Упсала қаласы күрт құлдырады. Оның реформалары шіркеу қаласына зор зиян келтірді, қаржы тапшылығынан университет жабылды. Протестанттық реформация нәтижесінде шіркеу билігінің көп бөлігі Упсаладан Стокгольмдегі патша сарайына көшті. Густав патша өзінің билігін көрсету және нығайту мақсатымен 1549 жылы Упсала төбесінде үлкен бекініс – Упсала сарайын салуға кірісті. 16 ғасырда Упсалада бірнеше маңызды шіркеу жиындары өтті. 1571 жылы жаңа шіркеу жарғысы қабылданды, ал 1593 жылы Упсала синоды болды. Осы жиын барысында Аугсбургтік мойындама жалғыз діни доктрина ретінде қабылданды және университет қайта ашылды. Дегенмен, университеттің толыққанды жұмыс істеуіне тағы бірнеше онжылдықтар кетті. Швеция империясы кезінде Упсала гүлденді және империяның екінші астанасы ретінде қарастырылды. 1643 жылы Упсала алғашқы қала жоспарын қабылдады. Ортағасырлық қалада көшелердің жоспары ретсіз болғандықтан, оның көп бөлігі бұзылып, үлкен қалалық алаңда жаңа қала салынды. Жоспар 1660 жылы негізінен аяқталды. Кафедраль маңындағы аудан қала жоспарына енбегендіктен, осы ғимараттар қаладағы ең көне құрылыстар болып саналады. 1702 жылдың 16 мамырында қаланың көп бөлігі үлкен өртте қирады. Кафедраль да қираған бірнеше ғимараттың қатарында болды. Қаланы қайта жаратуға ондаған жыл кетті, ал өрттен кейін ол Швецияның екінші астанасы ретіндегі мәртебесін жоғалтты. 1843, 1856 және 1875 жылдары Упсалада скандинавиялық студенттердің кездесулері өтті. 1866 жылы Упсала орталық вокзалы ашылды, бұл Упсалада ірі индустрияландыруға мүмкіндік берді. Аймақта кен және ағаш сияқты табиғи ресурстар жеткіліксіз болғанымен, топырағы құнарлы. Сондықтан азық-түлік өнеркәсібі және лайлы топырақтан кірпіш өндіру Упсаладағы маңызды бизнеске айналды. Бұл факторлар қалада халық санының өсуіне әкелді. 1870 мен 1900 жылдар аралығында халық саны 11 433-тен 22 818 адамға дейін екі есеге өсті. Алғаш рет қала 1643 жылғы қала жоспарында белгіленген ескі қала алаңының шегінен тысқары кеңейді. Қала солтүстіктегі Лютаген және Свартбэкен аудандарына, ал шығыста – Ваксалаға қарай кеңейді. 1939 жылы Упсалада "Доптар үйі кездесуі" өтті. Оны университет студенттері ұйымдастырды. Жиналыстың көп бөлігі нацистік Германиядан келген он еврей ғалымын қабылдауға қарсы ресми наразылық білдірді. Соғыс жылдары университеттің философия факультеті дамыды, археология, өнер тарихы және қазіргі тілдер сияқты пәндер енгізілді. Университеттің ең көрнекті профессорларының қатарында Сведберг, Арне Тиселиус, Харальд Хьерне, Адольф Норин және Натан Сёдерблом болды. Аксель Хагерстрем және оның шәкірттері тарапынан ұсынылған метаэтикалық эмотивистік көзқарас – Упсала философиясы, Упсала мектебінің құқықтық көзқарасын дамытуға ықпал етті. 1880 мен 1945 жылдар аралығында университеттегі студенттер саны 1500-ден 4500-ге дейін үш есеге өсті. 1940-1990 жылдар аралығындағы 50 жылдық кезеңде Упсала муниципалитетінің халқы екі еседен астамға өсіп, 74 000 тұрғыннан 156 000 адамға жетті. Бұл қаланың кеңею қажеттілігін арттырды, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі экономикалық өркендеудің арқасында мүмкін болды. 1960-1970 жылдардағы Миллиондық бағдарлама кезеңінде Флогста, Готсунда, Ниби, Суннерста және Гренби сияқты бірнеше жаңа аудандар салынды. Университет студенттерінің саны 1960 жылы 8000-нан 1970 жылы 21000-ға дейін тез өсті. 1955 жылдан 1978 жылға дейін ректор Торгный Т:сон Сегерштедт қызмет еткен кезеңде университет бұрынғы тарихындағы барлық кезеңде қабылданған студенттерден гөрі көп студенттерді қабылдады.