Кіріспе
Суды қыздыруға және қайнатуға арналған металл ыдыс. Самовар (самовар, сөзбе-сөз "өзін-өзі қайнатқыш") – дәстүрлі түрде суды қыздыруға және қайнатуға қолданылатын металл ыдыс. Ресейде пайда болғанмен, самовар Ресейден тыс жерлерде кеңінен танымал және ресейлік мәдениет арқылы Шығыс Еуропаның, сондай-ақ Батыс, Орталық және Оңтүстік Азияның басқа аймақтарына тарады. Қыздырылған су көбінесе шай жасау үшін қолданылатындықтан, көптеген самоварларда мұржаның айналасында сақина тәрізді қосымша (конфорка, конфорка) болады, ол шай қоюлығына арналған шайдандықты ұстауға және оны қыздыруға мүмкіндік береді. Дәстүрлі түрде көмір немесе қурақпен қыздырылса да, көптеген заманауи самоварлар электр энергиясын пайдаланып, суды электрлік су қайнатқыш сияқты қыздырады. Көне самоварлар әдемі өңделуімен құнды.
A samovar (самовар, , literally "self brewer") is a metal container traditionally used to heat and boil water. Although originating in Russia, the samovar is well known outside of Russia and has spread through Russian culture to other parts of Eastern Europe, as well as Western and Central and South Asia. Since the heated water is typically used to make tea, many samovars have a ring shaped attachment (конфорка, konforka) around the chimney to hold and heat a teapot filled with tea concentrate. Though traditionally heated with coal or kindling, many newer samovars use electricity to heat water in a manner similar to an electric water boiler. Antique samovars are often prized for their beautiful workmanship.
Сипаттама
Самаварлар әдетте қарапайым темірден, мыстан, жылтыратылған мыстан, қоладан, күміс, алтыннан, қалайыдан немесе никельден жасалады. Типикалық самавардың құрамдас бөліктері: корпусы, тұғыры мен түтіні, қақпағы және бу шығару тесігі, тұтқалары, кран мен кілті, тәжі және сақинасы, түтіннің ұзартылуы мен қақпағы, тамшылағыш және шай құмырасы. Корпустың пішіні: құмыра, кратер, бөшке, цилиндр немесе шар болуы мүмкін. Өлшемдері мен дизайндары әртүрлі, үлкен, "40 шелек" (көбінесе метафоралық, бірақ тамақ қызметінде қолданылатын самаварлар өте үлкен болатын) өлшемдерден бастап, кішігірім отбасылық өлшемдерге дейін, орташа өлшемділерге дейін болады. Дәстүрлі самавар – төменгі жағында краны бар үлкен металл ыдыс, оның ортасынан тік металл құбыр өтеді. Бұл құбыр қатты отынмен толтырылады, ол жандырылып, ыдыстағы суды қыздырады. Жоғары жағына шамамен (15-20 см) биіктіктегі түтін шығару құбыры орнатылады. Су қайнап, от сөнгеннен кейін түтін шығару құбырын алып тастап, үстіне шай құмырасын қойып, жоғарыдан келетін ыстық ауамен қыздыруға болады. Шай құмырасы "заварка" деп аталатын күшті шай қоюын дайындау үшін қолданылады. Чайды негізгі ыдыстағы қайнатылған сумен араластырып, әдетте 10:1 пропорциясында (су:шай) береді, бірақ талғамдар әртүрлі болуы мүмкін.
Тарих
Самовардың шығу тегі мен тарихы XVIII ғасырға дейін белгісіз. Ол, ежелгі грек су жылытқышы – автоэпсамен байланысты, ол көмірге арналған орталық түтігі бар ыдыс болған. Ресей дәстүріне Византия және Орталық Азия мәдениеттерінің әсері тигені мүмкін. Керісінше, орыс мәдениеті де Азия, Батыс Еуропа және Византия мәдениеттеріне ықпал еткен. 1989 жылы Әзірбайжанның Шаки қаласында табылған, "самоварға ұқсас" керамикалық ыдыс кем дегенде 3600 жылға дейін созылатын ескілігіне ие болды. Ол қазіргі заманғы самоварлардан көп жағынан ерекшеленсе де, суды қыздыру үшін қолжетімді бетін ұлғайтатын ішкі цилиндрлі түтікше сияқты ерекше функционалдық ерекшелігін сақтап қалған. Қазіргі заманғы самоварлардан айырмашылығы, түтік төменнен жабылмаған, сондықтан құрылғы отын мен отты ішінде сақтамай, сыртқы отқа тәуелді болған (яғни, жалынның үстіне қою арқылы). Тарихи жазбаларда алғашқы самовар жасаушылар ретінде Иван Федорович пен Назар Федорович Лисицын аға-інілері тіркелген. Олар бала кезінен әкелері Федор Иванович Лисицыннің мыс зауытында металл өңдеумен айналысқан. 1778 жылы олар самовар жасады, ал сол жылы Назар Лисицын Ресейдегі алғашқы самовар жасау фабрикасын тіркеді. Олар самовардың авторы болмаған болуы мүмкін, бірақ олар алғашқы құжатталған самовар жасаушылар болды және олардың әртүрлі әрі әдемі самовар дизайндары самовар жасау тарихында үлкен әсер етті. Осы және басқа да ерте өндірушілер Тула қаласында тұрған, ол металл өңдеушілерімен және қару жасаушыларымен танымал. 18 ғасырдан бері Тула Ресейдегі самовар өндірісінің басты орталығы болып табылады, ал "тулалық самовар" қаланың танымал белгісіне айналды. "Көмірді Ньюкаслға тасымалдау" деген мақалға балама ретінде орыс тілінде "өз самоварыңмен Тулаға бару" делінеді. Орталық Ресей және Урал аймағы алғашқы самовар өндірушілерінің бірі болғанымен, уақыт өте келе Ресейдің барлық аймақтарында бірнеше самовар өндірушілер пайда болды, бұл самоварға әртүрлі жергілікті ерекшеліктер берді. XIX ғасырға қарай самоварлар орыс шай ішу мәдениетінің ажырамас бөлігіне айналды. Олар көптеп өндіріліп, Орталық Азия және басқа да аймақтарға экспортталды. Самовар орыс үйлері мен мейрамханаларында шай ішудің маңызды атрибуты болды. Оны барлық әлеуметтік топтар қолданды, ең кедей шаруалардан бастап, ең жоғары мәртебелі адамдарға дейін. "Самовар басында отыру" деген орыс тіліндегі сөз, самовардан шай ішу барысында әңгімелесуді білдіреді. Күнделікті өмірде самоварлар бұрын ыстық судың үнемді және тұрақты көзі болды. Отын ретінде көмір немесе құрғақ қарағай шоқтары сияқты жайлы жанатын материалдар қолданылды. Пайдаланбаған кезде самовардың түтігіндегі от әлсіздей түседі. Қажет болған жағдайда, оны желдеткіштің көмегімен жылдам қайтадан жануға болады. Осы мақсатқа орыс сапогы (сапог) да қолданылса, самоварлар үшін арнайы жасалған желдеткіштер де болды. Бүгінде самоварлар Ресейге саяхаттайтын туристер арасында танымал сувенир болып табылады.
Ресейден тыс жерлерде
Орыс тілінен алынған сөз سماور samovar және semaver түрінде қабылданды.
Иран
Самовар мәдениетінің Иранда аналогы бар және оны әлемнің түкпір-түкпірінде тұратын эмигранттар сақтап келеді. Иранда самоварлар кем дегенде екі ғасырдан бері қолданылып келеді (шамамен Ресей мен Иран арасындағы тығыз саяси және этникалық қарым-қатынас дәуірінен бастап), және электрмен, мұнаймен немесе табиғи газбен жұмыс істейтін самоварлар әлі де кең таралған. Парсы тілінде самовар – samăvar. Ирандық шеберлер самовар жасау кезінде парсы өнерінің мотивтерін пайдаланған. Иранның Боруджерд қаласы самовар өндірісінің басты орталығы болды және бірнеше шеберханалар әлі де қолмен жасалған самоварлар шығарып тұрады. Боруджерд самоварлары көбінесе атақты Варшо Сази көркемдік стиліне сай неміс күмісінен жасалады. Боруджердтің көркем самоварлары Иран және Батыс музейлерінде иран өнері мен қолөнерінің мысалы ретінде жиі көрсетіледі.
Кашмир
Кашмирлік самоварлар мыстан жасалған, оған өрнектелген немесе қалыптастырылған каллиграфиялық мотивтер салынған. Шындығында, Кашмирде самовардың екі түрі болған. Мұсылмандар мыс самоварды пайдаланса, жергілікті индустар, Кашмир Пандиттері, латунь самоварды қолданған. Латунь самоварлардың іші никельмен қапталған. Самовардың ішінде оттық бар, оған көмір және жанған көмір салынады. Оттықтың айналасында су қайнатылатын кеңістік орналасқан. Суға жасыл шай жапырақтары, тұз, кардамон және корица салынады.
Түркия
Түрік самоварлары туристер арасында танымал сувенир болып табылады, ал көмірмен жағатын самоварлар әлі де қолданыста. Бірақ, қазіргі заманғы үйлерде олардың орнына çaydanlık (шайқұмыз), яғни үстінде кішкентай шайқұмыз орналасқан металл шайқұмыз қолданылады, ол төменгі шайқұмыздың қақпағының қызметін атқарады. Түрік шайын жасау үшін төменгі бөлігі суды қайнатуға, ал жоғарғы бөлігі – демлік деп аталатын, концентрленген шай дайындауға пайдаланылады. Алдымен демлікке шай құйылады, содан кейін төменгі шайқұмыздағы қайнаған сумен қажетті деңгейге дейін сұйылтылады. Денесі дәстүрлі түрде мыс немесе қоладан жасалады, кейде күміс немесе алтын да қолданылады, бірақ қазір çaydanlık пластик, болат немесе алюминий тұтқалары бар тот баспайтын болаттан, алюминийден немесе керамикадан да жасалады.