Кіріспе

Шотландия Корольдігінде корольдік жарғымен құрылған автономды муниципалдық корпорация. Корольдік бург – Шотландиядағы бургтың бір түрі, ол корольдік жарғымен немесе кейіннен оған берілген жарғы арқылы құрылған. 1975 жылы заңмен таратылса да, бұл термин әлі де көптеген бұрынғы корольдік бургтарда қолданылады. Көптеген корольдік бургтар Корольдікпен құрылған немесе барондық бург сияқты басқа мәртебеден жоғарылатылған. Бургтардың жекелеген санаттары қалыптасқанда, корольдік бургтар – бастапқыда корольдік жерлерінде орналасқандықтан ерекшеленген – шетелдік саудаға монополия құрды. Әр бург үшін маңызды құжат – оның бург жарғысы, ол бургты құрады немесе бұрынғы монарх белгілеген (әлде болмаса ауызша) бургтың құқықтарын бекітті. Барлық корольдік бургтар (төрт «белсенсіз бургтан» басқа) Шотландия Парламентінде өкілдік құқығына ие болды және азаматтық және қылмыстық істер бойынша кең өкілеттіктермен бейлилерді тағайындай алды. 1707 жылға қарай 70 корольдік бург болды. Корольдік Бургтар (Шотландия) заңы 1833 жылғы (3 және 4 Will. 4. c. 76) корольдік бургтарды басқаратын қалалық кеңестерді сайлау тәртібін реформалады. 1832 жылғы реформа заңы бойынша парламент сайлауында дауыс беруге құқығы барлар енді бург кеңесшілерін сайлауға құқылы болды.

Шығу тегі

Дәуіт I патшалық құрғанға дейін Шотландияда қалалар болған жоқ. Қалаларға ең жақын нәрсе – Дункельд және Сент-Эндрюс сияқты ірі монастырлар мен аймақтық маңызы бар бекіністердің төңірегіндегі орташадан жоғары халық шоғырлануы еді. Шотландия, кем дегенде Лотианнан тыс жерлерде, шашыраңқы шағын елді мекендермен мекенделген, ал сол аймақтан тыс жерлерде континенттік үлгідегі шоғырланған ауылдар болған жоқ. Дәуіт I Шотландияда алғашқы бургтарды құрды, бастапқыда тек орта ағылшын тілінде сөйлейтін Лотианда (ескерту: Тейн 1066 жылы Малкольм III кезінде берілген жарғыға ие екенін мәлімдейді). 1124 жылға дейін құрылған ең алғашқы бургтар – Бервик пен Роксбург. Алайда, 1130 жылға қарай Дәуіт Гелл аймақтарында бургтарды құрды: Стирлинг, Данфермлин, Перт және Скон, сондай-ақ Эдинбург. Сол жылы Морейді бағындыру Эльгин мен Форресте бургтардың құрылуына әкелді. Дәуіт қайтыс болғанға дейін Сент-Эндрюс, Монтроуз және Абердин де бургтардың қатарына кірді. Маэль Колюйм IV және Уильям тұсында Инвернес, Банф, Каллен, Оулдеарн, Найрн, Инверри, Кинтор, Бречин, Форфар, Арброт, Данди, Ланарк, Дамфрис және (батыс жағалауда ерекше) Айр қалалары қосылды. Жаңа Лотиан бургтары да пайда болды, Хэддингтон мен Пиблсте. 1210 жылға қарай Шотландия патшалығында 40 бург болды. Розмари, Дингуолл және Кромарти шотландтық тәуелсіздік соғыстарына дейін бургтар болып саналды. Шотландияда бургтардың алғаш рет құрылған уақыты нақты емес. Тарихшы Иан Д. Уайт Leges Burgorum (Бургтар заңдары) ортағасырлық бург заңдарының ең толық жинағы екенін айтады, сонымен қатар заңдардың көп бөлігі Ньюкасл Шотландия билігінде болған кезде Ньюкасл-апон-Тайнның он екінші ғасырдың ортасындағы әдет-ғұрыптарына негізделгенін атап өтеді. Он екінші ғасырдың ортасымен сәйкес келетін кезең екі шотланд патшасының билігіне жатады: Дәуіт I (1124–1153) және Уильям I (1165–1214). 1609 жылы "Заңдар жинағының" басылымдарын шығарған адам бург заңдарын Дәуіт I бастағанын мәлімдеді, бірақ 1807 жылы Джордж Чалмерс бұл мәлімдемеге күмәнді қарады, өйткені Дәуіт I ешқашан Ньюкаслды бағындырмаған. Дегенмен, Уайт ортағасырлық шотланд бургтары ағылшын бургтарымен салыстырғанда біркелкірек болғанын және он төртінші ғасырға қарай саяси жағынан белсендірек болғанын атап көрсетеді. Шотландияның сауда байланыстарының нәтижесінде шотланд бургтарында шетелдіктер, әсіресе фламандтар, француздар және ағылшыздар қоныстанды. Бург сөздігі толығымен герман тіліндегі терминдерден (міндетті түрде ағылшын тілінен емес) немесе француз тілінен, мысалы, croft, rood, gild, gait және wynd, provost, bailie, vennel, port және ferme сөздерінен тұрды. Жеке бургтарды басқарған кеңестер жеке-жеке lie doussane, яғни он екілік деп аталды.

Бургтардың тізімі

Тізім келесі дереккөздерге негізделген.