Кіріспе
Молл Фландерс – Дэниел Дефоның 1722 жылы алғаш рет жарық көрген романы. Бұл кітапта Молл атты қаһарманның туғаннан бастап қарттыққа дейінгі өмірінің шын оқиғалары баяндалады. 1721 жылы Дефо 1719 жылы «Робинзон Крузо» романының табысымен танымал романист ретінде қалыптасты. Осы кезде оның саяси қызметі азайып, ол байланыста болған виг және тори партияларының көшбасшыларының құлдырауына байланысты болды; Роберт Уолпол билікке жол аша бастады, ал Дефо Уолполдың тобымен толыққандай үйлесе алмады. Дефоның вигтік көзқарастары Моллдың тарихында айқын байқалады, ал романның толық атауы осыған және сюжеттің негізгі сызықтарына түсінік береді. Романды Дэниел Дефо жазған деп саналады және оның есімі қазіргі басылымдарда автор ретінде көрсетіледі. Дегенмен, алғашқы басылымда автор аты болмаған, себебі ол автобиографиялық туынды ретінде жарық көрген. «Молл Фландерс» романының Дефоға жатқызылуы 1770 жылы кітап сатушы Фрэнсис Нобль тарапынан жасалды, Дефо 1731 жылы қайтыс болғаннан кейін. Романның негізінде лондондық қылмыскер Молл Кингтің өмірі жатыр, Дефо Ньюгейт түрмесіне барғанда онымен танысқан. Тарихи деректер бойынша, бұл кітап кейде полиция цензурасына түскен.
Moll Flanders is a novel by Daniel Defoe, first published in 1722. It purports to be the true account of the life of the eponymous Moll, detailing her exploits from birth until old age. By 1721, Defoe had become a recognised novelist, with the success of Robinson Crusoe in 1719. His political work was tapering off at this point, due to the fall of both Whig and Tory party leaders with whom he had been associated; Robert Walpole was beginning his rise, and Defoe was never fully at home with Walpole's group. Defoe's Whig views are nevertheless evident in the story of Moll, and the novel's full title gives some insight into this and the outline of the plot. It is usually assumed that the novel was written by Daniel Defoe, and his name is commonly given as the author in modern printings of the novel. However, the original printing did not have an author, as it was an apparent autobiography. The attribution of Moll Flanders to Defoe was made by bookseller Francis Noble in 1770, after Defoe's death in 1731. The novel is based partially on the life of Moll King, a London criminal whom Defoe met while visiting Newgate Prison. Historically, the book was occasionally the subject of police censorship.
Сюжет
Моллдың анасы – Лондондағы Ньюгейт түрмесінде сотталған, жүктілігіне байланысты жазасы кейінге шегерілген әйел. Оның анасы ақырында Британдық Америкаға жер аударылады, ал Молл Фландр (оны туғандағы есімі емес, оны жариялаудан сақтанады) үш жасынан бастап жасөспірім шағына дейін мейірімді асырап алушы анамен тәрбиеленеді. Содан кейін ол екі ұлы бар үй шаруашылығында қызмет етеді, олардың үлкені оны төсекте «үйленгендей» болуға көндіреді. Ол оған үйленгісі келмей, оның кіші інісіне үйленуге ықпал етеді. Бес жыл тұрмыс құрғаннан кейін ол жесір болып, балаларын қайын жұртына қалдырып, өзін бақытты жесір ретінде көрсету шеберлігін жетілдіре бастайды, осылайша оған үйлене алатын және оның қауіпсіздігін қамтамасыз ететін адамды іздейді. Алғаш рет осы әрекетке бара жатқанда, оның «әдемі саудагер» күйеуі банкрот болып, Еуропаға қашып кетеді, оны ұмыту үшін бар күшін салатынын айтып, жалғыз қалдырады. (Олардың бір баласы болған, бірақ ол жерленген.) Екінші рет ол Вирджиния колониясына мейірімді жігітпен бірге барады, ол оны анасымен таныстырады. Үш баладан кейін (біреуі қайтыс болады) Молл анасының биологиялық анасы екенін біледі, бұл оның күйеуін жартылай бауыры етеді. Олардың некесі бұзылады, үш жыл бойы ағасымен бірге тұрғаннан кейін ол екі баласын тастап Англияға оралады және жаңа күйеу іздеу үшін Бат қаласына көшеді. Ол қайтадан арамзалық шеберлігіне оралып, Баттағы әйелі ақылсыздықтан басқа жерде тұтқындалған адаммен қарым-қатынас жасайды. Олардың қарым-қатынасы алдымен платондық, бірақ ақырында Молл Лондонның Хаммерсмит қаласында «қарауылдағы әйел» болып айналады. Олардың үш баласы бар (біреуі тірі), бірақ ауыр науқастан кейін ол өкініп, келісімді бұзады және әйеліне қайта оралады. Алайда ол Моллға балаларына жақсы қарауға уәде береді, сондықтан ол тағы бір баланы тастап кетеді. 42 жастағы Молл тағы бір сүйіктісіне, банк кызметкеріне жүгінеді. Ол әлі де адалсыз әйеліне үйленген кезде, Моллға өзінің қаржылық қорын сеніп тапсырғаннан кейін оған ұсыныс жасайды. Банкирдің ажырасуын күтіп, Молл Ланкаширде тағы бір бай күйеуді іздеу үшін үлкен байлыққа ие болғандай көрінеді, оған Моллдың (құрылысқан) әлеуметтік мәртебесін растайтын жаңа танысы көмектеседі. Бұл әрекет сәтті аяқталады және ол Ирландияда жері бар деп мәлімдеген бай адамға үйленеді. Олар екеуі де танысының алдағанын және манипуляция жасағанын тез түсінеді. Ол оны некеден босатады, бірақ оған болашақта кез келген ақшаны мұраға алатынын айтады. Бір айдай бірге болғаннан кейін олар жолдарын айырады, бірақ Молл көп ұзамай жүкті екенін біледі. Ол бала туып, акушерлік қызметте бала тууға жұмсалатын шығындар туралы үш деңгейлі шкала ұсынады. Ол әлі де банк кызметкерімен хат алысып, оның оны қабылдайтынына үміттенеді. Молл жаңа туған баланы айыл әйеліне жылына 5 фунт стерлингке қалдырады. Молл банкирге үйленеді, бірақ «қандай қорқынышты жан екенімді түсінеді! Осы кінәсіз мырзаны қалай алдаймын!» Олар бес жыл бақытты өмір сүреді, содан кейін ол банкрот болып, үмітсіздіктен қайтыс болады, олардың екі баласының тағдыры белгісіз. Енді шынымен үмітсіз, Молл шеберлікпен ұрлық жасау жолын бастайды, ол өзінің ақыл-ойы, сұлулығы, сүйкімділігі мен әйелдік қабілеттерін, сондай-ақ қаталдық пен зұлымдықты пайдаланып, әрқашан іздеген қаржылық қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. Ол «саудада» жақсы танымал болады және оған Молл Фландрс деген ат беріледі. Ұры ретінде оның мансабында оған гувернанта көмектеседі, ол сонымен қатар ұрланған заттарды қабылдаушы ретінде де әрекет етеді. (Осы уақытта ол ұрлаған адамның сүйіктісі болады.) Молл үйден ұрлық жасағанда екі қызметші қыз ұстап алады. Ньюгейт түрмесінде ол өкінішке келеді. Сонымен қатар, ол өзінің жан серігі, «Ланкаширдегі күйеуімен» қайта қосылады, ол да тонау үшін түрмеге қамалады (олар алғаш кездескенге дейін және кейін, ол мойындайды). Молл қылмыс жасады, бірақ ұрлық жасаған жоқ, екінші айып; алайда үкім кез келген жағдайда өлім жазасы. Дегенмен Молл өзінің өкініші туралы пасторды сендіреді және Ланкаширдегі күйеуімен бірге асылудан аулақ болу үшін Колонияларға жіберіледі, онда олар бірге бақытты өмір сүреді (ол тіпті кеме капитанымен сөйлесіп, оларды өзге сотталғандардан бөлек, оның кабинасында орналастырады). Колонияға келгеннен кейін Молл анасы оған плантация қалдырғанын және оның өзінің ұлы (ағасынан) тірі екенін, сондай-ақ күйеуі/ағасының да тірі екенін біледі. Молл өзін жасырып, ағасымен және ұлымен танысады. Квакердің көмегімен олар Мэриленд штатында 50 қызметшісі бар ферма құрады. Молл енді ұлына Вирджиниядағы анасының мұрасын, ферманы береді, ол енді оның басқарушысы болады және оған жылына 100 фунт стерлинг табыс әкеледі. Ол оған өзінің мұрагері болып, (ұрланған) алтын сағатты сыйлайды. Соңғыда оның арамзалыққа толы және қиын өмірі аяқталады. Күйеуі/ағасы қайтыс болғаннан кейін Молл (Ланкаширдегі) күйеуіне барлық оқиғаны айтады, ол «бұл жайтта ешқандай кінәңіз жоқ, оның да кінәсі жоқ, бұл болдырмауға болмайтын қателік еді» дейді. 69 жасқа толған (1683 жылы) олар екеуі Англияға оралып, «біз өткен өмірде жасаған зұлымдықтарға шын ниетпен өкінеміз» деп мәлімдейді.
Неке, қарым-қатынас және балалар
Роман барысында Молл заңды да, заңсыз да бірнеше қарым-қатынастардан өтеді, және осы қарым-қатынастардың нәтижесінде көптеген балалар дүниеге келеді. Кейіпкерлердің аттарының жоқтығы және Дефоның көптеген, есімсіз кейіпкерлер арасында нақты шекараны сақтай алмауы оқырманға барлық кейіпкерлерді ғана емес, сонымен қатар Моллдың некелерін, қарым-қатынастарын және балаларын еске түсіруді қиындатады, олар оның өмірінің басым бөлігін құрайды. Төменде Моллдың қарым-қатынастары мен некелері романда келген ретімен, сондай-ақ олардың одағынан туған балалары көрсетілген. Дефоның 18 ғасырдағы әйелдерді күшейту туралы идеяларға қосқан маңызды үлесінің бірі – әйелдерді өздерінің байлығының иелері ретінде қарау. Kuhlisch атап көрсеткендей, "[Молл] бастапқыда өзінің табиғатынан кедей екеніне сенбейді, бірақ өзін жақсырақ өмірге лайық деп санайды [және ол] өзінің жеке басын әлеуметтік жағдайы арқылы анықтайды, бұл оның экономикалық әрекеттерінің материалдық нәтижесінен туындайды" (341). Алайда, Дефоның "Англияның қара халыққа деген наразылығы" Моллдың әлеуметтік-экономикалық өрлеуіне де себеп болуы мүмкін (99-бет).
Рухани өмірбаян
Кітаптағы маңызды тақырыптардың бірі және жазушысы Дэниел Дефо туралы ғылыми зерттеулерде жиі кездесетін сала – рухани автобиография. Рухани автобиография – «он жетінші ғасырда, әсіресе Англияда және басқа пікірдегілердің арасында протестанттық жазуларында басым болған көркем проза жанры» деп анықталады. Осы жанрдағы кітаптар беттен қайтудың үлгісін ұстанады, күнәға қайтадан құлап, соңында өмір жолына терең әсер ететін өзгеріске ұшырайды. Дефоның туындыларындағы рухани автобиография үлгісін алғаш талдаған ғалымдар – Джордж А. Старр мен Дж. Пол Хантер. Джордж Старрдың «Дефо және рухани автобиография» атты кітабында рухани автобиографияның үлгісі және оның Дефоның кітаптарында қалай көрінетіні талданады. Оның назар аударатын негізгі нәрсесі – «Робинзон Крузо», себебі бұл Дефоның рухани автобиографияның ең анық үлгісін көрсететін кітабы. Ол «Молл Фландерс» туралы да кеңінен әңгімелейді, кітаптағы оқиғалардың байланыссыздығы кітаптың рухани автобиографиялық сипатына байланысты болуы мүмкін екенін айтады. Ол осы оқиғалардағы рухани автобиография үлгісін зерттейді, оның күнәға құлауының басталуы оның мақтанышының ізгілігінен басым түсуінің тікелей салдары екенін көрсетеді. Моллдың «сәтсіз өкініштері», мысалы, банк клеркіне үйленгеннен кейінгі «өкініші» ерекше атап көрсетіледі. Алайда Молл күнәға бату үлгісінен шыға алмайды, бір күнә екіншісіне алып келетін, әдеттегі күнәға бату үлгісінен. Старр осы кезеңді «қатаю» деп сипаттайды және оны оның рухани дамуының негізгі үлгісі деп атайды. Оның өзгеріс тәжірибесін зерттегенде Старр оның ниетін «Ланкаширдегі күйеуімен қайта қосылу және келесі отырыста сотталатыны туралы жаңалық оның 'жан күйзелісін' басуына себеп болды. «Мен ойлана бастадым», – дейді ол, – «Шындығында, ойлау – тозақтан жұмаққа жасалған нақты қадам» (157). Оның өкінішінің соңғы нүктесі осы сәттен кейін таңертең, мойындаған күнәлары туралы уағызшының сөздері туралы ойланып, жетеді. Старрдың кітапты рухани автобиография туындысы ретінде сынға алуының себебі – Моллдың іс-әрекеттерінің тек бір бөлігі ғана рухани мағынаға ие екендігі. Жалпы үлгі тұрақты, бірақ барлық бөлімдерді қамтымайды, ал кейбір бөлімдері әлеуметтік мәселелерге/әлеуметтік түсініктемелерге көбірек назар аударады.
Кино, теледидар немесе театрландырылған бейімделулері
1965 жылы "Молл Фландрдың махаббат оқиғалары" атты фильмде Ким Новак Молл Фландр рөлінде, Ричард Джонсон Джемми рөлінде, Анжела Лансбери леди Блайстон рөлінде, Джордж Сандерс банкир рөлінде және Лили Палмер Датчи рөлінде ойнады. Кейбір сахналар Англияның Шропшир графтығындағы Лудлоу қаласының орталығында орналасқан Тюдор стиліндегі Касл Лодж үйінде түсірілді. 1975 жылы екі бөлімді BBC теледидарында "Молл Фландр" фильмі көрсетілді, оны Хью Уайтмор бейімдеді, режиссері Дональд МакУинни болды, ал Молл рөлінде Жюлия Фостер, Джемми рөлінде Кеннет Хейг ойнады. Америкалық музыкалық бейімделуі "MOLL!" деп аталды, Уильям СанДжакомоның либреттосы мен Томас Янгтың музыкасы мен әндері 1982 жылғы ақпан айында Индиана штатындағы Ангола қалалық театрында алты рет қойылды. 1993 жылы Джози Лоуренс Молл Фландр рөлінде ойнаған, ал музыкалық жетекшісі Тони Кастро болған музыкалық бейімделу жазылды. Кейінгі американдық бейімделуі "Молл Фландр" (1996) Робин Райт Пенн Молл Фландр рөлінде, Морган Фримен Хилбл рөлінде, ал Стокард Ченнинг миссис Олворти рөлінде ойнады. Бұл бейімделуде тек бас кейіпкер ортақ, себебі түпнұсқа романның көптеген элементтері жоқ. 1996 жылы ITV телеарнасында көрсетілген екінші британдық теледидар бейімделуі "Молл Фландрдың бақыты мен қайғысы" деп аталды, онда Алекс Кингстон Молл рөлінде, ал Дэниел Крейг Джемми рөлінде ойнады. Бұл фильм романға ең жақын бейімделулердің бірі, бірақ ол оның әлі жас әйел болған кезінде аяқталады. 2016 жылы BBC Radio 4 радиосында Ник Перридің Джессика Хайнс қатысқан екі бөлімді радио бейімделуі көрсетілді. Перридің бейімделуінің музыкалық нұсқасы 2018 жылы Колчестердегі Меркурий театрында қойылды.
Басылымдар
Дефо, Дэниел. "Атақты Молл Фландерстің бақыттары мен бақытсыздықтары" толық және қысқартылмаған. (Нью-Йорк: Заманауи кітапхана (Рандом Хаус еншілес компаниясы), (Н. Д., 1962–1964 ж.ж.). Дефо, Дэниел. Молл Фландер. (Нью-Йорк: У. У. Нортон және компаниясы, 2004). Альберт Ривероның кіріспесі және түсіндірмелерімен өңделген. Эсселер мен контекстік материалдарды қамтиды. Дефо, Дэниел. Молл Фландер. (Wordsworth Classics, 2001). Р. Т. Джонстың кіріспесі және түсіндірмелерімен өңделген.
Сын-пикір шығармалары
Кемпбелл, Энн. "Қатаң бизнес: Неке, ана болу және Молл Фландрстағы бала алмастыру отбасылары кәсіпкерлік жобалар ретінде". Он сегізінші ғасыр мәдениетінің зерттеулері 43.1 (2014): 51–68. Онлайн
Шабер, Лоис А. "Матриархалдық айна: Молл Фландрстағы әйелдер мен капитал". PMLA, 97 №2, 1982.
Гасс, Джошуа. "Молл Фландрс және реалистік кейіпкердің бастау тарихы". Жаңа әдеби тарих 45.1 (2014): 111–130. Онлайн
Кибби, Энн Луиза. "Құбылмалы ұрпақ: Дефоның Молл Фландрсы мен Роксанасындағы капиталдың тууы". Американың қазіргі заманғы тілдер қауымдастығының басылымдары (1995): 1023–1034. Онлайн
Маури, Мелисса. "Әйелдер, жұмыс, екінші планды саясат және Дефоның Молл Фландрсы". Он сегізінші ғасыр 49.2 (2008): 97–116. Онлайн
Поллак, Эллен. "'Молл Фландрс', инцест және алмасу құрылымы". Он сегізінші ғасыр 30.1 (1989): 3–21. Онлайн
Ричетти, Джон. Дэниел Дефо (Бостон: G. K. Hall, 1987).
Шинагел, Майкл. Дэниел Дефо және орта таптың мәдениеті (Кембридж: Гарвард университетінің баспасы, 1968).
Уотт, Иан. Романның өрлеуі: Дефо, Ричардсон және Филдингтің зерттеулері (Лондон: Pimlico, 2000). Молл Фландрсқа арналған тарауды қамтиды.
Уотт, Иан. "Молл Фландрстың соңғы сыншылық тағдыры". Он сегізінші ғасыр зерттеулері, 1-том, 1-№, 1967.
Chaber, Lois A. "Matriarchal Mirror: Women and Capital in Moll Flanders". PMLA, 97#2 1982. Gass, Joshua. "Moll Flanders and the Bastard Birth of Realist Character." New Literary History 45.1 (2014): 111–130. online
Kibbie, Ann Louise. "Monstrous generation: the birth of capital in Defoe's Moll Flanders and Roxana." Publications of the Modern Language Association of America (1995): 1023–1034 online. Mowry, Melissa. "Women, work, rearguard politics, and Defoe's Moll Flanders." Eighteenth Century 49.2 (2008): 97–116. online
Pollak, Ellen. "'Moll Flanders,' Incest, and the Structure of Exchange." The Eighteenth Century 30.1 (1989): 3–21. online
Richetti, John Daniel Defoe (Boston: G. K. Hall, 1987). Shinagel, Michael Daniel Defoe and Middle Class Gentility (Cambridge: Harvard University Press, 1968). Watt, Ian The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding (London: Pimlico, 2000) Includes a chapter on Moll Flanders. Watt, Ian "The Recent Critical Fortunes of Moll Flanders". Eighteenth Century Studies, vol. 1, no. 1, 1967.