Кіріспе
Морин хуур, сонымен қатар ат басы скрипкасы деп те аталады, – монғол халқының дәстүрлі ішекті аспабы. Бұл моңғол халқының ең маңызды музыкалық аспаптарының бірі және Моңғолия мемлекетінің символы саналады. Морин хуур – ЮНЕСКО тағайындаған адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының шедеврлерінің қатарында.
The morin khuur , also known as the horsehead fiddle, is a traditional Mongolian bowed stringed instrument. It is one of the most important musical instruments of the Mongol people, and is considered a symbol of the nation of Mongolia. The morin khuur is one of the Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity identified by UNESCO.
Атауы
Моңғол тілінде бұл аспапты морин хуур немесе "ат скрипкасы" деп атайды. Морин хуурдың толық классикалық моңғолша атауы – морин толоғайта құгур (қазіргі халх кириллицасында Морин толгойтой хуур), яғни ат басы бар скрипка. Әдетте ол "Морин хуур" деп қысқартылады, латынша транскрипциясы "Morin huur". Батыс Моңғолияда ол икил деп аталады (тувалық игилмен шатастырмау керек), ал шығыс Моңғолияда шор деп аталады.
Құрылыс
Аспап трапеция пішіндес ағаштан жасалған дыбыс жәшігінен және екі ішекшенің болуынан тұрады. Ол музыканттың тізесінде немесе аяқтарының арасында тік ұсталады, дыбыс жәшігі музыкантқа қаратылады. Ішекшелер нейлоннан немесе жылқының құйрығынан жасалған, параллель орналасқан. Олар денедегі ағаш тіреуден өтіп, ұзын мойынға дейін, екінші кішкентай тіреуден асып, әдетте жылқы басы пішіндес жасалған шиыршықтағы екі құбыршаға жетеді. Саптама жылқы шашынан жасалған, қайын немесе арша ағашының шайырымен сіңірілген, және оң қолмен төменнен ұсталады. Осылай ұстау саптаманың шашын керіп, аспаптың дыбысын әлдеқандай деңгейде өзгертуге мүмкіндік береді. Екі ішекшенің үлкені ("еркек" ішекше) бие құйрығынан 130 түкке ие, ал "әйел" ішекшесі бике құйрығынан 105 түкке ие. Бүгінде ішекшелер нейлоннан жасалады. Дәстүр бойынша, ішекшелер бір-бірінен квинта аралығында қосылған, бірақ қазіргі музыкада олар көбінесе кварта аралығында қосылады, әдетте B-flat және F ноталарына. Ішекшелерді көрсету саусағы мен ортаңғы саусақтың буындарымен немесе кішкентай саусақтың тырнағы мен сақина саусағының төбесімен қысып тоқтатуға болады. Дәстүр бойынша, жақтау түйе, ешкі немесе қой терісімен қапталады, сонда артқы жағында кішкентай тесік қалдырылады. Алайда, 1970 жылдан бері толығымен ағаштан жасалған жаңа дыбыс жәшіктері пайда болды, олар еуропалық ішекті аспаптарға ұқсас оюлы f тесіктерімен жасалған. Қазіргі стандартты биіктік – ; жоғарғы және төменгі тіреулер арасындағы қашықтық шамамен , бірақ жоғарғы тіреу әсіресе кішкентай музыканттардың саусақтарына бейімделуге болады. Дыбыс жәшігінің тереңдігі әдетте ; дыбыс жәшігінің ені жоғарыда шамамен және төменде шамамен . Сапалы аспаптар 85 дБА дейін дыбыс бере алады, бұл оны қалауынша меццофорте немесе крещендода ойнауға мүмкіндік береді. Жылқы шашы қолданылса, аспап шеберлері ақ бие шашын пайдалануды ұнатады. Жалпы алғанда, жылқы шашының сапасы оның дайындалуына, климаттық жағдайларға және жануарлардың тамақтануына байланысты. Бұл сапаның үлкен айырмашылықтарына мүмкіндік береді. Сапалы нейлон ішекшелер (халха монғолша: сатуркан хялгас) дұрыс дайындалған және орналастырылған жағдайда 2 жылға дейін тозуға төзімді. Бастаушылар көбінесе ішекшелерді күтімге алмайды, соның салдарынан дыбыс сапасы тез нашарлайды. Жақсы ішекшелер болат ішекшелерге ұқсас дыбыс береді, ал спектрограммаларда олар шамамен 7-8 гармониканы көрсетеді. Морин хур аймаққа байланысты пішіндес өзгереді. Орталық Монголияның аспаптары үлкен денеге ие, сондықтан олардың дыбысы Ішкі Монголияның кішкентай денелі аспаптарына қарағанда күштірек. Сонымен қатар, Ішкі Монголия аспаптарында көбінесе ішекшелерді керіп бекітуге арналған механизмдер бар, ал Монголия аспап шеберлері көбінесе сәл конус пішіндес ағаш құбыршаларды қолданады. Тывада морин хур кейде игилдің орнына қолданылады.
Шығу тегі
Морин-хуурдың пайда болуы туралы аңыздардың бірінде Құсқұс Намжил (немесе Хуху Намжил) атты қойшыға ұшатын жылқы сыйланғаны айтылады. Ол түнде оған мініп, сүйіктісімен кездесу үшін ұшып шығатын. Бір қызғаныш әйел жылқының қанаттарын кесіп тастап, оның құлауына және өлуіне себеп болды. Көңілі қабақ болған қойшы енді қанаттары жоқ жылқының терісі мен құйрық шашынан ат басты күйді жасап, оның көмегімен жылқысы туралы қайғылы әндер орындады. Тағы бір аңыз морин-хуурдың ойлап табылуын Сюхе (немесе Сухо) есімді балаға жатқызады. Жаман билеуші баланың бағалы ақ жылқысын өлтіргеннен кейін, жылқының руы Сюхеге түсінде келіп, оған жылқының денесінен аспап жасауды бұйырды, осылайша олар екеуі қайтадан бірге болып, ешқайсысы жалғыздық көрмес еді. Осылайша, алғашқы морин-хуур құрастырылды: мойны жылқы сүйектерінен, ішектері жылқы шашынан, дыбыс қорабы жылқы терісімен қапталды, ал орамасы жылқы басының пішінінде жасалды. Моңғолдардың шығыс түркі көршілерінің көпшілігі (батыс түркілер емес) ұқсас жылқы шашынан жасалған аспаптарға ие (мысалы, тувалық игил, қазақ кобызы немесе қырғыз киль кияғы), бұл бір кезде Моңғол даласында мекендеген халықтардың шығу тегіне байланысты болуы мүмкін. Олар кейін Тува, Қазақстан және Қырғызстанға көшіп кеткен. Оңтүстік-Шығыс Еуропадан (Сербия, Хорватия және Албания) келген гусле/лахута аспабы да өте ұқсас, бұл аспаптың өте көне екенін көрсетеді, тіпті ол 40 000 жыл бұрынғы Таяу Шығыс пен Орталық Азиядан адамдардың көші-қонына дейін жетеді. Еуропада осы аспаптар көбінесе жылқы басының орнына ешкі басымен бейнеленеді.
Мәдениеттің әсері
Морин-хуур – Моңғолияның ұлттық аспабы. Осы аспаптың моңғол мәдениетіндегі маңыздылығын атап өту үшін көптеген фестивальдар ұйымдастырылады, мысалы, «Әлемдік моринхуур қауымдастығы» ұйымдастырған екі жылда бір рет өткізілетін «Халықаралық моринхуур фестивалі мен байқауы». Алғашқысы 2008 жылы, екіншісі 2010 жылы 8 елдің қатысуымен (Моңғолия, Корея, Қытай, Ресей, АҚШ, Германия, Франция, Жапония) өтті және 2012 жылдың мамырына жоспарланған. Мұнда көптеген әуесқойлар еркін стильде ойнайды, сонымен қатар кәсіби байқаулар мен аспап жасау жарыстары ұйымдастырылады. Маусым айында «Аттың қағысуы» фестивалі өтеді. Бұл – кәсіби шеберлерге арналған шағын фестиваль, бірақ өкінішке орай, жабық форматта өтеді. Бұл жазбалар кейін телеарналарда көрсетіледі. «Наадам» ұлттық фестивалінде ең әсем ат, ең жоғары дәрежелі күрескер мен мергенді мадақтау әндері орындалады. Бұл әндер «Мақтаал» деп аталады және ерекше мадақтау стилімен және морин-хуурмен сүйемелденеді. Көптеген моңғолдар бұл аспапты үйлерінде сақтайды, өйткені ол бейбітшілік пен бақыттың символы. Қыс мезгілінде, сондай-ақ көктемнің басында, «жавар үргээх» («мұздан қорқыту рәсімі») үшін морин-хуур ойнаушы шақырылады. Жалпы, көптеген дәстүрлі күйлер орындалады, олар әртүрлі стильдерге бөлінеді: «уртын дуу», «urtiin duu» (ұзақ ән), «магтаал», «magtaal» (мақтау әндері) және «татлага», «tatlaga» (соло күйлер, көбінесе жылқылар мен түйелерді бейнелейді). Төртінші стиль, «биелгее» бұл рәсімдерде сирек орындалса, Батыс Моңғолияда «талга биін» 3 рет қайталап, вальс сияқты сүйемелдеу үшін қолданылады, бірақ би қозғалыстары көшпелі отбасының күнделікті шаруаларын бейнелейді. Моңғолия мен Қытайдың Ішкі Моңғолия автономды аймағынан шыққан бірқатар фолк-металл және фолк-рок топтары ауыр металл мен рок музыкасын моңғолдық лирикалық тақырыптармен және морин-хуур сияқты дәстүрлі аспаптармен үйлестірді. Мұндай топтардың ішінде Altan Urag, Nine Treasures, Tengger Cavalry, Hanggai, The Hu және Uuhai бар.
Гоби шөлінің шаруалары жануарларды психологиялық емдеуде қолданады
Морин-хурдың моңғолдық Гобі малшыларының күнделікті өмірінде тағы бір маңызды қолданысы бар. Ана түйе шағылысқанда кейде түрлі табиғи стресс жағдайларынан туындаған себептермен баласын қабылдамайды. Моңғолиялық түйешілер ана түйенің стресін басу және оның баласын қайта қабылдауға көндіру үшін Морин-хур үніне негізделген әуендерді, сондай-ақ "Хуслох" деп аталатын ерекше төмен гармониялық әндерді пайдаланады. Мал шаруашылығында баласын қабылдамаған жануарды қайта қабылдау практикасы әлемдегі көптеген көшпелі халықтарда кең таралған, бірақ моңғолдық Гобі малшылары түйелер үшін осы аспапты ғана қолданады. Егер ана түйе шағылысып өлсе, малшы басқа ана түйенің өз баласымен бірге жаңа туған түйені де асырауына ынталандыру үшін осы Хуслох әдісін Морин-хур әуендерімен бірге қолданады. Бұл практика 1986 жылы Бадраа Ж. түсірген "Ingen Egshig" деректі фильмінде жақсы көрсетілген. 2003 жылы Бямбасурен Даваа режиссері "Жылаушы түйенің оқиғасы" деген басқа атаумен қайта түсірді, бұл фильм 2005 жылы "Үздік деректі фильм" номинациясында "Оскар" сыйлығына ие болды.