Кампанган мифологиясындағы Ай құдайы Маяри

Кіріспе

Филиппиндік этникалық құдай

Капаманган мифологиясында Майари – ай құдайы және түнде әлемді билеуші қасиетті күш.

Тагалог мифологиясында

Көпшілік пікірге қайшы, Майари – айдың нақты тагалог құдайы емес, ол Кулалайинг (испан тілінде Colalaiyng) a. k. a. Далага наса Буван; Noceda Sanlucar Vocabulario de la Lengua Tagala (1754) және Маниланың бұрынғы архиепискобы Фелипе Пардоның хаттарында (1686–1688) жазылғандай. Иә, анито/дивата құлшылығын қайта жаңғыртушылар бүгінгі күні Тагалог тіліндегі дұрыс емес ай құдайына құрмет көрсетіп келеді, бірақ онлайн желісінде Майари туралы нашар зерттелген, гүлденген жазбаларға рахмет. Кулалайингтің көзін айналдырып, біреудің Майари туралы жазған әрбір жазбасына қарап, "Жауынгерлік, соғыс, революция, аңшылық, қару-жарақ, күш құдайы" деген жаңалықтарды жариялағанын елестетіп көріңіз. Маяри Ф. Ланда Жоканоның Филиппин құдайлары туралы жазбаларынан (1968). Өкінішке орай, Маяриді қоса алғанда, тагалог құдайлары туралы жазған кейбір жазбаларында Жокано олардың қайнар көзін келтіруге ұмытты, сондай-ақ олардың мифтерін ауызша дәстүрден алған-алмағанын да атамады. Тіпті жазбалар оның "Филиппин мифологиясының тұжырымдары" (1969) кітабына енгізілгеннен кейін де, тагалогтың кейбір құдайлары, соның ішінде Маяри туралы деректер келтірілмеген. Маяри, мүмкін, Апо Намаляри немесе Малайариден шыққан, ол колониялық Самбалдың, Аэта мен Капаманганның Замбалес жотасындағы ең жоғарғы құдай. Замбалес аймағындағы кейбір аэта қауымдастықтары әлі күнге дейін Апо Намаляриді құрметтейді. Тіпті, Маяри мен Аполаки (тагалог тіліндегі күн мен соғыс құдайы) кім билік етуі керектігі туралы айтылған әңгіме, ай құдайы деп те белгілі Апо Намаляри мен Күн, соғыс және өлімнің Капаманган құдайы Синукван немесе Аринг Синукуан арасындағы үстемдік үшін шайқастан туындаған болуы мүмкін. Мифтер мен аңыздар біздің ата-бабаларымыздың мәдениетінің негізгі бөлігі болды. Өкінішке қарай, қазіргі заманғы ақпарат құралдары да жергілікті мәдениетті тек қана отаршылдыққа дейінгі мәдениетті қарастырады. Олар осы мәдениетті өздерінің бейімділіктері мен заманауи сезімдерімен сәйкес келетін кейіпкерлер мен идеяларды табуға мүмкіндік береді. Испан жылнамашыларының айтуынша, ежелгі тагалогтар айды (Буванды) құдай ретінде құрметтеген, әсіресе ол жаңа болған кезде (айдың алғашқы сынығы), сол кезде олар үлкен қуанышқа бөленіп, оған құлшылық етіп, оны қарсы алып, көп алтын беруін сұрады; басқалары күріш үшін; басқалары оларға әдемі әйел немесе әдепті және бай асыл күйеу беруін; басқалары оларға денсаулық пен ұзақ өмір беруін; қысқаша айтқанда, әркім өздері қалаған нәрсені сұрайды, өйткені олар оған сеніп, оны молынан бере алатынына сенімді. Сан-Буэнавентура сөздігінде жаңа ай кезінде айға арналған дұға тізімделген: “Buwáñg Panginóon kó, payamánin mó akó” – бұл "Ай, менің Ием / ханым, мені бай ете гөр". Адам қаншалықты маңызды болмасын, миссияға атсалысқан кезде, ай тұтылуы орын алса, миссияны орындаудан бас тарту дұрыс. Айдың айналасында пайда болатын сақина – қайсыбір әміршінің құрып кетуінің белгісі. Бұл жағдайларда айды батала деп атайды – бұл атау тагалог халқының ежелгі тагалог халқының оқиғаларды болжады деп сенген аспан денелеріне берілген. Олардың айға деген құлшынысының бір бөлігі оны айды жалмап, ай тұтылуына себепші болады деп сенетін жыланнан немесе айдаһардан қорғау. Ай тұтылу кезінде әртүрлі аудандарда адамдар көшеге немесе ашық далаға қоңырау шалып, панастандымен және т.б. шығады. Олар айды қорғап, оны жылан, жолбарыс немесе крокодил жұтып жатыр деп, қатты соққы береді. Егер олар "ай тұтылуы" деп айтуға ниет білдірсе, олардың арасында "Linamon laho bovan" ("Лахо айды жұтып жатыр") деп айту өте кең таралған. Испандықтар тагалогтар бұл әдет-ғұрыпты санглиден (қытайлардан) үйренген деп санайды. Айдың басқа бір атауы немесе айдың анитосының дұрыс атауы – Колалайинг. Лагунадан шыққан тагалогтар оны “Dalágañg nása Buwán” ("Айдағы қыз") деп атады, бұл айдағы көлеңкеден пайда болған бейнеге сілтеме жасап, олар оны жас қыздың (донцелланың) беті (сангмукти) ретінде көреді. Оның құрметіне арналған рәсімдер жаңа және толық айларда өткізіліп, оған арнап құс шалып, құрбандыққа шалынатын. Ол сондай-ақ “Dalágañg Binúbúkot” (Клостерлі қыз) деп аталды. Бинукот – жас әйелді жұрт көзінен жасырып, оны еркектерге жағымды ету дәстүрі.

Contrary to popular belief, Mayari is not the actual Tagalog goddess of the moon, it's Kulalaying (Colalaiyng in Spanish) a. k. a. Dalaga nasa Buwan; as documented in the Noceda Sanlucar Vocabulario de la Lengua Tagala (1754) and the letters of Felipe Pardo, former archbishop of Manila (1686 1688). So, yeah, some anito/diwata worship revivalists today have been paying reverence to the wrong Tagalog lunar goddess, no thanks to those flowery, poorly researched posts about Mayari online. Imagine Kulalaying rolling her eyes every time someone posts about Mayari with the following modern embellishments "Goddess of Combat, War, Revolution, Hunt, Weaponry, Strength" with her being reduced to just another name for Mayari. Mayari is from F. Landa Jocano's Notes on Philippines Divinities (1968). Unfortunately, on some of his entries on Tagalog deities including Mayari, Jocano forgot cite any source for them nor did he mention if he got their myths from oral tradition. Even after the entries were incorporated into his book, Outline of Philippine Mythology (1969), sources for some of the Tagalog deities including Mayari were not cited. Mayari is probably derived from Apo Namalyari or Malayari, the supreme deity of precolonial Sambal, Aeta and Kapampangans on the Zambales range. Some Aeta communities in Zambales still revere Apo Namalyari to this day. Even the story of Mayari and Apolaki (Tagalog god of the sun and war) fighting over who should rule may have been derived from the battle for supremacy between Apo Namalyari, also known as a moon god and Sinukwan or Aring Sinukuan, the Kapampangan god of the sun, war and death. Myths and legends were essential to our ancestors' indigenous culture. Unfortunately, many people today even modern media are treating indigenous pre colonial culture as a mere pool from which they could fish out characters and ideas for them to appropriate to fit their biases and modern sensibilities. According to the Spanish chroniclers the ancient Tagalogs revered the moon (Buwan) as a deity, especially when it was new (the first sliver of the moon), at which time they held great rejoicings, adoring it and bidding it welcome, asking it to provide them with a lot of gold; others for a lot of rice; others that it give them a beautiful wife or a noble husband who is well mannered and rich; others that it bestow on them health and long life; in short, everyone asks for what they most desire because they believe and are convinced it can give it to them abundantly. San Buenaventura dictionary lists a prayer dedicated to the moon that was recited during the new moon: “Buwáñg Panginóon kó, payamánin mó akó“ which translates to "Moon, my Lord/Lady, make me rich.” When one is on a mission no matter how important, it is well to desist from accomplishing the mission if a lunar eclipse occurs. A ring which appears around the moon is an indication of the demise of some chief. In these cases, the moon is referred to as bathala a title attributed to heavenly bodies which the early Tagalog people believed predicted events. Part of their devotion to the moon is protect it from Laho – the serpent or dragon who was believed to devour the moon and cause lunar eclipse. When the moon is eclipsed, the people of various districts generally go out into the street or into the open fields, with bells, panastanes, etc. They strike them with great force and violence in order that they might thereby protect the moon which they say is being eaten or swallowed by the dragon, tiger, or crocodile. If they wish to say “the eclipse of the moon” it is very common among them to use this locution, saying "Linamon laho bovan" ("Laho is swallowing the moon"). The Spaniards believed that the Tagalogs learned this practice from the Sangley (Chinese). Another name for the moon or the proper name for the anito of the moon is Colalaiyng. The Tagalogs from Laguna called her “Dalágañg nása Buwán” (Maiden in the Moon), in reference to the image formed by the shadow on the moon, which they see as a face (sangmukti) of a young maid (doncella). Ceremonies of her cult were regularly performed at the new moon and the full moon with offerings of roosters made to fly in her direction. She was also referred to as “Dalágañg Binúbúkot” (Cloistered Maiden). Binukot is the tradition of secluding a young woman from the public eye to make her more desirable to suitors.

Капаманган мифологиясында

Кампаманган мифологиясында әлемді жаратқан Батала өсиет қалдырмай қайтыс болды. Оның балалары Аполаки мен Майари әлемді жалғыз өзі билеуге ниеттеніп, дауласты. Екеуі бамбуктан жасалған таяқтармен (заббор) шайқасып, бірінен соң бірі ұрысты, соңында Аполаки Майариге бетінен соққы беріп, оның бір көзін жоғалтты. Апасының жағдайына қынжылған Аполаки онымен келісіп, жерді бірге, бірақ әр уақытта билеуге ұйқарды. Дегенмен, көзінің жоғалғандығынан оның нұры бауырынан сәл әлсіз.

Самбал мифологиясында

Самбал мифологиясында Малайари – Самбал тайпасының бас құдайы, Замбалес аймағында қоныстанған. Ол барлық нәрсені жаратқан және тіршілік пен өлім үстінен билік ететін құдіретті ие. Малайари – мейірімді және сүйіспеншілікке толы құдай, лайықтарына жаңбыр, денсаулық, байлық және молшылық сыйлайды, ал оның бұйрықтарын елемегендерді жазалайды.