Кіріспе

Магнус Хаконссон (1 (немесе 3) мамыр 1238 – 9 мамыр 1280) – 1263 жылдан 1280 жылға дейін Норвегия королі (Магнус VI ретінде), ал 1257 жылдан бастап – серік патша. Оның ең үлкен жетістіктерінің бірі – Норвегия заң кодексін жаңғырту және ұлттық деңгейде бекіту болды, осыдан кейін ол Магнус Заңды жақсартқан (Магнус Лагабьоте) ретінде танылды. Ол реттік нөмірді қолданған алғашқы норвегиялық монарх болды, бірақ бастапқыда өзін "IV" деп есептеген.

Ерте өмір

Ол Хакон Хаконссон патшасы мен оның әйелі Маргарет Скулесдаттердің кіші ұлы болды. Ол Тунсбергте дүниеге келіп, 1238 жылдың мамыр айында крещениеден өтті. Балалық шағының көп бөлігін Бергенде өткізді. 1257 жылы оның үлкен ағасы Хакон қайтыс болды, соның салдарынан Магнус патшалықтың мұрагері атанды. Әкесі сол жылы оған патша титулын берді. 1261 жылдың 11 қыркүйегінде ол Дания королі Эрик IV-нің қызы Ингеборгқа үйленді, оны Хакон патшасының адамдары тұрған монастырдан дерлік тонап әкелген болатын. Ингеборгтың өлтірілген әкесінен мұра алу үшін болған күрес Норвегияны келесі ондаған жылдар бойы Даниямен үзіліс-үзіліс қақтығыстарға тартты. Магнус пен Ингеборг үйленгеннен кейін дереу таж кигізілді, ал Магнусқа жеке қарауына Рыфьильке аймағы берілді. 1263 жылдың 16 желтоқсанында Хакон патша шотланд королімен Гебрид аралдары үшін шайқасып жатқанда қайтыс болды, және Магнус Норвегияның билеушісі болды.

Сыртқы саясат

Магнустың билігі әкесінің біршама агрессивті сыртқы саясатынан өзгеше болды. 1266 жылы ол Перт шарты бойынша Шотландияға Хебрид аралдары мен Мэн аралын үлкен күміс сомасы және жылдық төлемдерінің орнына берді, соның ішінде шотландтар Норвегияның Шетланд және Оркней аралдарындағы билігін мойындады. 1269 жылы Уинчестер шарты арқылы ағылшын королі Генрих III-пен жақсы қарым-қатынас орнатылды. Магнус швед королі Вальдемар Биргерсонмен де жақсы қарым-қатынаста болған сияқты, және 1260 жылдары Швециямен шекара алғаш рет ресми түрде белгіленді. Вальдемар 1275 жылы екі бауырынан тайып, Норвегияға қашқанда, Магнус өзінің билігінде бірінші және жалғыз рет лиданг флотын жинады. Ол үлкен флотпен екі бауырдың арасындағы дауды шешу үшін жаңа швед королі Магнус Ладуласпен кездесті, бірақ нәтиже болмады. Швецияның Магнусы қысымға көнбеді, ал Норвегияның Магнусы жаулық қимылдарға бармай, кері шегінді.

Ішкі саясат

Ішкі саясатта Магнус заң кодексін жаңғыртуға зор күш жұмсады, осының нәтижесінде ол «заңгер» деген лақап атқа ие болды. Бұл заңдар 1274 (Ландслов) және 1276 (Байловен) жылдары Тингтерде қабылданды. 1274 жылы ол жаңа ұлттық заңды жариялады, ол Магнус Лагабётес Ландсловы деп аталды – бұл Фарер аралдары мен Шетланд аралдарының ішінде бүкіл елге қолданылатын бірыңғай заңдар жинағы болды. Бұл бұрынғы әртүрлі аймақтық заңдарды алмастырды. 1276 жылы ол жаңа қалалық заңмен (қалалар туралы заң) толықтырылды, ол Магнус Лагабётес Байловы деп аталды, сондай-ақ Исландия үшін де сәл өзгертілген нұсқасы жасалды. Бүкіл ел үшін бірыңғай заңдар жинағы сол кезде жаңалық болды, осыған дейін ол тек Сицилия мен Кастилияда ғана енгізілген еді. Оның кодексі қылмысты жеке адамға емес, мемлекетке қарсы жасалған құқысбұзушылық деп қарастырып, жеке кек алу мүмкіндігін шектеді. Бұл патшаның билігін күшейтіп, тақты әділеттің бастауына айналдырды. Қалалық заң қалаларға ауылдық билікке бағынудан көбірек еркіндік берді. Арнайы бөлімде 1260 жылы король Хакон Хаконсон белгілеген ережелерге сәйкес, таққа мұрагерлік туралы заң бекітілді. Патшалық таққа өту маңызды және күрделі мәселе болды, ондаған жылдар бойы таққа талас тудырған азамат соғыстары 1240 жылы ғана аяқталды. 1273 жылы Магнус өзінің үлкен ұлы, бес жасар Эрикке король атағын, ал кіші інісі Хаконға герцог атағын берді, осылайша оның мұрагері кім екенін нақты анықтады. Магнус өзінің дінилігімен белгілі болғанымен, заң кодекстерімен жұмысы оны архиепископпен қақтығысқа түсірді, ол шіркеудің билігіне қарсылық көрсетіп, патшалықтағы шіркеудің ықпалын сақтауға тырысты. 1277 жылы король Магнус пен Нидарос архиепискобы Йон Рауде арасында Тёнсберг конкордаты (Тёнсбергтегі Сеттаргерден) қол қойылды, ол дін қызметкерлерінің белгілі бір артықшылықтарын, епископ сайлаудың еркіндігін және басқа да мәселелерді растады. Шіркеу сот мәселелерінде едәуір тәуелсіздік сақтап қалды, бірақ Норвегия корольдігінің католик шіркеуінің жоғары билігіне бағынышты екенін жоққа шығарды. Мәдени тұрғыдан алғанда, Магнус әкесінің Норвегияға еуропалық сарай мәдениетін енгізу саясатын жалғастырды. 1277 жылы ол ескі скандинав атақтарын – лендман және скутсвейнді еуропалық барон және рыцарь (шәкірт) атақтарымен алмастырды, сонымен бірге оларға белгілі бір артықшылықтар мен «мырза» (ерре) деп аталу құқығын берді. Магнус, сондай-ақ, өзін реттік санмен атаған алғашқы норвегиялық король болуы мүмкін – ол өзін «Магнус IV» деп атады (ол Магнус Харальдссонды (II) және Магнус Сигурдссонды (IV) есепке алмады). Әкесінің қайтысынан кейін ол исландиялық Стурла Тордарсонға әкесінің сағасын жазуды тапсырды. 1278 жылы ол сол адамға өзінің сағасын жазуды тапсырды. Осылайша, Магнус заңгер туралы саға (Magnúss saga lagabœtis) ортағасырлық Норвегия корольдерінің сағаларының соңғысы болды; өкінішке орай, оның тек қысқаша бөлігі ғана сақталған.

Өлім және соңынан

1280 жылдың көктемінде Магнус Бергенде ауырып қалды. Ол ұлы Эрикті жазғы күн тоғысында бірге билеуші етіп тәждіруді жоспарлаған, бірақ 9 мамырда қайтыс болды. Эрик 12 жасында оның орнына отырды. Нақты билік кеңесшілер тобының қолына өтті, олардың ішінде Магнустың жесірі Ингеборг ең белгілісі болды. Магнус заңмен билеген, қылышпен емес, жақсы билеуші ретінде есте қалды. Норвегияны нацистер басып алған кезде құрылған Орта ғасыр мәтіндері институтын басқарған ұлтшыл консервативті тарихшы Оскар Альберт Джонсен Магнусты Гебридтерден бас тартып, шіркеу талаптарына мойынұсқаған әлсіз патша деп есептеді. Көпшілік оны едәуір дана патша деп санайды, патшалықты қажетсіз және нәтижесіз соғыстардан сақтап, елде тұрақтылықты қамтамасыз етіп, соңында Исландияның басқаруын норвегиялық бақылауға алды. Магнус Бергендегі францискандық монастырь шіркеуіне жерленді, ол 16 ғасырдан бері Берген соборы (Bergen Domkirke) атанды.