Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Магнус Хаконссон (1 (немесе 3) мамыр 1238 – 9 мамыр 1280) – 1263 жылдан 1280 жылға дейін Норвегия королі (Магнус VI ретінде), ал 1257 жылдан бастап – серік патша. Оның ең үлкен жетістіктерінің бірі – Норвегия заң кодексін жаңғырту және ұлттық деңгейде бекіту болды, осыдан кейін ол Магнус Заңды жақсартқан (Магнус Лагабьоте) ретінде танылды. Ол реттік нөмірді қолданған алғашқы норвегиялық монарх болды, бірақ бастапқыда өзін "IV" деп есептеген.
Magnus Haakonsson (, Magnus Håkonsson; 1 (or 3) May 1238 – 9 May 1280) was King of Norway (as Magnus VI) from 1263 to 1280 (junior king from 1257). One of his greatest achievements was the modernisation and nationalisation of the Norwegian law code, after which he is known as Magnus the Law mender (, Magnus Lagabøte). He was the first Norwegian monarch known to have used an ordinal number, although originally counting himself as "IV".
Ерте өмір
Ол Хакон Хаконссон патшасы мен оның әйелі Маргарет Скулесдаттердің кіші ұлы болды. Ол Тунсбергте дүниеге келіп, 1238 жылдың мамыр айында крещениеден өтті. Балалық шағының көп бөлігін Бергенде өткізді. 1257 жылы оның үлкен ағасы Хакон қайтыс болды, соның салдарынан Магнус патшалықтың мұрагері атанды. Әкесі сол жылы оған патша титулын берді. 1261 жылдың 11 қыркүйегінде ол Дания королі Эрик IV-нің қызы Ингеборгқа үйленді, оны Хакон патшасының адамдары тұрған монастырдан дерлік тонап әкелген болатын. Ингеборгтың өлтірілген әкесінен мұра алу үшін болған күрес Норвегияны келесі ондаған жылдар бойы Даниямен үзіліс-үзіліс қақтығыстарға тартты. Магнус пен Ингеборг үйленгеннен кейін дереу таж кигізілді, ал Магнусқа жеке қарауына Рыфьильке аймағы берілді. 1263 жылдың 16 желтоқсанында Хакон патша шотланд королімен Гебрид аралдары үшін шайқасып жатқанда қайтыс болды, және Магнус Норвегияның билеушісі болды.
He was the youngest son of King Håkon Håkonsson and his wife Margaret Skulesdatter. He was born in Tunsberg and was baptised in May 1238. He spent most of his upbringing in Bergen. In 1257 his older brother Håkon died, leaving Magnus the heir apparent to the kingdom. His father gave him the title of king the same year. On 11 September 1261, he married Ingeborg, the daughter of King Eric IV of Denmark, after she was practically abducted by King Håkon's men from the monastery she was living in. The struggle to claim Ingeborg's inheritance from her murdered father later involved Norway in intermittent conflicts with Denmark for decades to come. Magnus and Ingeborg were crowned directly after their marriage, and Magnus was given Ryfylke for his personal upkeep. On 16 December 1263 King Håkon died while fighting the Scottish king over the Hebrides, and Magnus became the ruler of Norway.
Сыртқы саясат
Магнустың билігі әкесінің біршама агрессивті сыртқы саясатынан өзгеше болды. 1266 жылы ол Перт шарты бойынша Шотландияға Хебрид аралдары мен Мэн аралын үлкен күміс сомасы және жылдық төлемдерінің орнына берді, соның ішінде шотландтар Норвегияның Шетланд және Оркней аралдарындағы билігін мойындады. 1269 жылы Уинчестер шарты арқылы ағылшын королі Генрих III-пен жақсы қарым-қатынас орнатылды. Магнус швед королі Вальдемар Биргерсонмен де жақсы қарым-қатынаста болған сияқты, және 1260 жылдары Швециямен шекара алғаш рет ресми түрде белгіленді. Вальдемар 1275 жылы екі бауырынан тайып, Норвегияға қашқанда, Магнус өзінің билігінде бірінші және жалғыз рет лиданг флотын жинады. Ол үлкен флотпен екі бауырдың арасындағы дауды шешу үшін жаңа швед королі Магнус Ладуласпен кездесті, бірақ нәтиже болмады. Швецияның Магнусы қысымға көнбеді, ал Норвегияның Магнусы жаулық қимылдарға бармай, кері шегінді.
Magnus' rule brought about a change from the somewhat aggressive foreign policy of his father. In 1266 he gave up the Hebrides and the Isle of Man to Scotland, in return for a large sum of silver and a yearly payment, under the Treaty of Perth, by which the Scots at the same time recognised Norwegian rule over Shetland and the Orkney Islands. In 1269 the Treaty of Winchester cemented good relations with the English king Henry III. Magnus also seems to have had good relations with the Swedish King Valdemar Birgersson, and in the 1260s, the border with Sweden was officially defined for the first time. When Valdemar was deposed by his two brothers and fled to Norway in 1275, this stirred Magnus into gathering a leidang fleet for the first and only time in his reign. With a large fleet, he met with the new Swedish King Magnus Ladulås to try to bring about a settlement between the two brothers, but without success, Magnus of Sweden would not give in to pressure and the Magnus of Norway retreated without engaging in hostile actions.
Ішкі саясат
Ішкі саясатта Магнус заң кодексін жаңғыртуға зор күш жұмсады, осының нәтижесінде ол «заңгер» деген лақап атқа ие болды. Бұл заңдар 1274 (Ландслов) және 1276 (Байловен) жылдары Тингтерде қабылданды. 1274 жылы ол жаңа ұлттық заңды жариялады, ол Магнус Лагабётес Ландсловы деп аталды – бұл Фарер аралдары мен Шетланд аралдарының ішінде бүкіл елге қолданылатын бірыңғай заңдар жинағы болды. Бұл бұрынғы әртүрлі аймақтық заңдарды алмастырды. 1276 жылы ол жаңа қалалық заңмен (қалалар туралы заң) толықтырылды, ол Магнус Лагабётес Байловы деп аталды, сондай-ақ Исландия үшін де сәл өзгертілген нұсқасы жасалды. Бүкіл ел үшін бірыңғай заңдар жинағы сол кезде жаңалық болды, осыған дейін ол тек Сицилия мен Кастилияда ғана енгізілген еді. Оның кодексі қылмысты жеке адамға емес, мемлекетке қарсы жасалған құқысбұзушылық деп қарастырып, жеке кек алу мүмкіндігін шектеді. Бұл патшаның билігін күшейтіп, тақты әділеттің бастауына айналдырды. Қалалық заң қалаларға ауылдық билікке бағынудан көбірек еркіндік берді. Арнайы бөлімде 1260 жылы король Хакон Хаконсон белгілеген ережелерге сәйкес, таққа мұрагерлік туралы заң бекітілді. Патшалық таққа өту маңызды және күрделі мәселе болды, ондаған жылдар бойы таққа талас тудырған азамат соғыстары 1240 жылы ғана аяқталды. 1273 жылы Магнус өзінің үлкен ұлы, бес жасар Эрикке король атағын, ал кіші інісі Хаконға герцог атағын берді, осылайша оның мұрагері кім екенін нақты анықтады. Магнус өзінің дінилігімен белгілі болғанымен, заң кодекстерімен жұмысы оны архиепископпен қақтығысқа түсірді, ол шіркеудің билігіне қарсылық көрсетіп, патшалықтағы шіркеудің ықпалын сақтауға тырысты. 1277 жылы король Магнус пен Нидарос архиепискобы Йон Рауде арасында Тёнсберг конкордаты (Тёнсбергтегі Сеттаргерден) қол қойылды, ол дін қызметкерлерінің белгілі бір артықшылықтарын, епископ сайлаудың еркіндігін және басқа да мәселелерді растады. Шіркеу сот мәселелерінде едәуір тәуелсіздік сақтап қалды, бірақ Норвегия корольдігінің католик шіркеуінің жоғары билігіне бағынышты екенін жоққа шығарды. Мәдени тұрғыдан алғанда, Магнус әкесінің Норвегияға еуропалық сарай мәдениетін енгізу саясатын жалғастырды. 1277 жылы ол ескі скандинав атақтарын – лендман және скутсвейнді еуропалық барон және рыцарь (шәкірт) атақтарымен алмастырды, сонымен бірге оларға белгілі бір артықшылықтар мен «мырза» (ерре) деп аталу құқығын берді. Магнус, сондай-ақ, өзін реттік санмен атаған алғашқы норвегиялық король болуы мүмкін – ол өзін «Магнус IV» деп атады (ол Магнус Харальдссонды (II) және Магнус Сигурдссонды (IV) есепке алмады). Әкесінің қайтысынан кейін ол исландиялық Стурла Тордарсонға әкесінің сағасын жазуды тапсырды. 1278 жылы ол сол адамға өзінің сағасын жазуды тапсырды. Осылайша, Магнус заңгер туралы саға (Magnúss saga lagabœtis) ортағасырлық Норвегия корольдерінің сағаларының соңғысы болды; өкінішке орай, оның тек қысқаша бөлігі ғана сақталған.
In internal politics, Magnus carried out a great effort to modernise the law code, which gave him his epithet law mender. These were adopted at the Things in the years 1274 (Landslov) and 1276 (Byloven). In 1274 he promulgated the new national law, known as Magnus Lagabøtes landslov, a unified code of laws to apply for the whole country, including the Faroe Islands and Shetland. This replaced the different regional laws which had existed before. It was supplemented by a new municipal law (a law for the cities) in 1276, Magnus Lagabøtes bylov, and a slightly modified version was also drawn up for Iceland. A unified code of laws for a whole country was at this time something quite new, which had until then only been introduced in Sicily and Castile. His code introduced the concept that crime is an offense against the state rather than against the individual and thus narrowed the possibilities of personal vengeance. It increased the formal power of the king, making the throne the source of justice. The municipal law gave the cities increased freedom from rural control. A specific section fixed the law of succession to the throne, in accordance with the arrangements laid down by King Håkon Håkonsson in 1260. The royal succession was an important and prickly matter, the last of the civil wars, fought for decades over disputed successions to the throne, having finally ended only in 1240. In 1273 Magnus gave his eldest son, five year old Eric, the title of king, and his younger brother Håkon the title of duke, thus making it unequivocally clear who would be his heir. Although Magnus was by all accounts a personally very pious king, his work with the law codes brought him into conflict with the archbishop, who resisted temporal authority over the church, and sought to preserve the church's influence over the kingdom. The Tønsberg Concord (Sættargjerden in Tønsberg) signed in 1277 between King Magnus and Jon Raude, Archbishop of Nidaros, confirmed certain privileges of the clergy, the freedom of episcopal elections and similar matters. The church preserved considerable independence in judicial matters, but gave up its old claim that the Norwegian kingdom was a fief under the ultimate authority of the Catholic Church. In cultural terms Magnus continued his father's policy of introducing European courtly culture to Norway. In 1277 he replaced the old Norse titles lendmann and skutilsvein with the European titles baron and ridder (knight), at the same time giving them certain extra privileges and the right to be addressed as lord (herre). Magnus is probably also the first Norwegian king to have named himself using an ordinal number he called himself "Magnus IV" (he did not count Magnus Haraldsson (II) and Magnus Sigurdsson (IV)). Immediately after his father's death, he commissioned the Icelander Sturla Þórðarson to write his father's saga, or biography. In 1278, he commissioned the same man to write his own saga. The Saga of Magnus the lawmender (Magnúss saga lagabœtis) thus became the last of the medieval Norwegian kings' sagas; unfortunately only a short fragment of it has been preserved.
Өлім және соңынан
1280 жылдың көктемінде Магнус Бергенде ауырып қалды. Ол ұлы Эрикті жазғы күн тоғысында бірге билеуші етіп тәждіруді жоспарлаған, бірақ 9 мамырда қайтыс болды. Эрик 12 жасында оның орнына отырды. Нақты билік кеңесшілер тобының қолына өтті, олардың ішінде Магнустың жесірі Ингеборг ең белгілісі болды. Магнус заңмен билеген, қылышпен емес, жақсы билеуші ретінде есте қалды. Норвегияны нацистер басып алған кезде құрылған Орта ғасыр мәтіндері институтын басқарған ұлтшыл консервативті тарихшы Оскар Альберт Джонсен Магнусты Гебридтерден бас тартып, шіркеу талаптарына мойынұсқаған әлсіз патша деп есептеді. Көпшілік оны едәуір дана патша деп санайды, патшалықты қажетсіз және нәтижесіз соғыстардан сақтап, елде тұрақтылықты қамтамасыз етіп, соңында Исландияның басқаруын норвегиялық бақылауға алды. Магнус Бергендегі францискандық монастырь шіркеуіне жерленді, ол 16 ғасырдан бері Берген соборы (Bergen Domkirke) атанды.
In the spring of 1280, Magnus fell ill in Bergen. He planned to have his son Eric crowned at midsummer as co ruler, but died on 9 May. Eric succeeded him at the age of 12. Real power fell to a circle of advisors, prominent among them Magnus' widow, Ingeborg. Magnus was remembered as a good ruler, who ruled by law rather than by the sword. The nationalist conservative historian Oscar Albert Johnsen, who headed the Institute of Medieval Texts, founded during the occupation of Norway by the Nazis, considered Magnus a weak king for giving up the Hebrides and acquiescing to the demands of the Church. Mostly considered a rather wise king, sparing the kingdom of unnecessary and unfruitful wars, while preserving stability at home and finally bringing the Icelandic Commonwealth under Norwegian control. Magnus was buried in the church of the Franciscan monastery in Bergen, which has since the 16th century been the Bergen Cathedral (Bergen Domkirke).