Кіріспе

Діннен бөлек болу жағдайы, дінмен байланысы жоқ болу секілді, сондай-ақ секулярлық немесе секулярлылық (латын тілінен алынған *saeculum* сөзінен, "дүниелік" немесе "ұрпақ" мағынасында) – дінге қатысты байланысы жоқ немесе бейтарап болу жағдайы. Секулярлықтың бастаулары Киелі кітапта кездеседі және христиандық тарих арқылы қазіргі заманға дейін дамып келді. Орта ғасырларда тіпті секулярлық дін қызметкерлері де болған. Бұған қоса, орта ғасырларда секулярлық және діни институттар бір-бірінен бөлінбеген, бірақ бірге өмір сүрген және табиғи түрде өзара әрекеттес болған. Бүгінде, егер бір нәрседе дінге тікелей сілтеме болмаса, жағымды немесе жағымсыз, ол секулярлық деп есептелуі мүмкін. Секулярлықты "дінге қарсы" емес, "дінге бейтарап" деп түсіну дұрыс, өйткені діни ұйымдардың көптеген іс-әрекеттері өздері секулярлық сипатқа ие, және секулярлықтың немесе секуляризацияның түрлі түрлері болғанымен, көбінесе олар дінсіздікке алып келмейді. Тіл білімінде, кез келген нәрсенің секулярлы болу процесі секуляризация деп аталады, бірақ бұл термин көбінесе қоғамның секуляризациясына қатысты қолданылады; ал секулярлықты жақтаушы кез келген ұғым немесе идеология секуляризм деп аталады, бұл термин әдетте қоғамдық өмірге діни ықпал етуге қарсы тұратын идеологияға қолданылады. Ғалымдар секулярлықтың христиандықтың протестанттық үлгілерімен құрылымдалғанын, дінмен параллель тілді бөлісетінін және протестанттық ерекшеліктерді, мысалы, иконаға қарсылықты, рәсімдерге деген күмәнділікті күшейтетінін және сенімдерге баса назар аударатынын мойындайды. Әлемдегі көптеген мәдениеттерде дін мен секулярлық арасында керіспір мен қарама-қайшылық көзқарас байқалмайды. Дін және секулярлық – христиан теологиясының ықпалымен қалыптасқан Батыс тұжырымдары болғандықтан, басқа мәдениеттерде оларға ұқсас немесе теңдес сөздер мен ұғымдар болмауы мүмкін.

Анықтамалар

Тарихи тұрғыдан алғанда, "зайырлы" сөзі дінмен байланысты болмаған, бірақ латын тілінде кез келген дүниелік іс-әрекеттерге қатысты қолданылған жеке термин болған. Дегенмен, [[In saecula saeculorum (saeculōrum сөзі saeculum сөзінің көпше жатыс жайы), Жаңа өсиетте кездесетіндей, Вульгата аудармасында (шамамен 410 ж.) түпнұсқалық грек тіліндегі εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων (eis toùs aionas ton aiṓnōn) тіркесі, мысалы, Ғалаттықтарға 1:5-те, ерте христиан шіркеуінде (және бүгінге дейін) доксологияларда пайдаланылып, дәуірлердің ауысуын, мәңгілік өмір сыйлауды және жаратылған дүниенің бастауынан мәңгілікке дейінгі ұзақ мерзімін білдірген. "Зайырлы" және "секулярлық" сөздері латын тіліндегі "saeculum" сөзінен туындаған, ол "бір буынға, бір дәуірге қатысты" деген мағынаны білдірген немесе шамамен жүз жылдық мерзімді көрсететін. Құдай уақыттан тыс жаратылған деген христиан діни түсінігі ортағасырлық Батыс мәдениетінде "зайырлы" сөзін діни мәселелерден бөлініп, уақыттық істерге қатысуды білдіру үшін пайдалануға алып келді.

Терминнің қазіргі және тарихи түсініктері

"Дүниелік" сөзі міндетті түрде Құдайға немесе дінге қарсылықты немесе оны қабылдамауды білдірмейді, дегенмен кейбіреулер осы терминді солай қолданады (төмендегі "зайырлылық" дегенді қараңыз); Мартин Лютер көптеген христиандар үшін Құдайдан шақыру ретінде "дүниелік жұмыс" туралы айтатын. "Дүниелік" христиан шіркеуі тарихының бір бөлігі болды, тіпті орта ғасырларда географиялық шектеулі епархиялық дін қызметкерлері ретінде анықталған, шіркеудің дүниелік дінбасылары дамыды, олар диаспоралық монахтар ордендерінің құрамына кірмейтін. Бұл үрдіс бүгінге дейін сақталып келеді. Джек Дэвид Эллер сияқты мәдени антропологтардың пікірінше, зайырлылықты "дінге қарсы" емес, "дінге бейтарап" деп түсіну дұрыс, себебі діни ұйымдардың көптеген қызметтері өзі секулярлық сипатқа ие, ал зайырлылықтың көптеген түрлері дінсіздікке алып келмейді. Осы факторлардың барлығына байланысты "зайырлы" деген жалпы анықтамалық термин әлеуметтік ғылымдарда жиі қолданылмайды және сақтықпен, нақтылаулармен қолданылады.

Тейлорлық зайырлылық

Философ Чарльз Тейлор өзінің 2007 жылғы "Зайырлы дәуір" кітабында батыс қоғамдарының зайырлылығын діннің қоғамдық өмірде атқаратын рөлі (1-зайырлылық) немесе қоғамның жеке мүшелерінің дінилігі (2-зайырлылық) тұрғысынан емес, діни сенімнің енді априорлы қабылдамайтын "түсінік негізі" немесе әлеуметтік контекст ретінде (3-зайырлылық) түсініп, талқылайды. Тейлор үшін бұл үшінші мағына – барлық адамдардың, дінге сенетіндердің де, сенбейтіндердің де, өздерінің құндылықтарының, моральдық принциптерінің немесе өмірдің мәніне қатысты көзқарастарының енді жалпыға ортақ қабылданған діни фактілермен негізделмегендігімен санасуға мәжбүр болатын бірегей тарихи жағдай. Барлық діни сенімдер мен дінсіз философиялық ұстанымдар зайырлы қоғамда кез келген адамға қол жетімді басқа да, оларға қайшы келетін ұстанымдардың кең спектрі бар екендігін біле тұрып қабылданады; барлық нақты сенімдер міндетті емес болғанда, сенім жалпы алғанда өзгеше тәжірибеге айналады. Көптеген бәсекелес діни және дінсіз дүниетанымдар ашылады, олардың әрқайсысы екіншісін көбірек "күңкілдендіреді". Бұл жағдай Тейлордың пікірінше, тіпті діни сенімдер мен амалдар да зайырлы әлеуметтік ортада кездескенде сапалық тұрғыдан өзгеше сезіледі. Тейлордың терминінде, қоғам теориялық тұрғыдан барлық мүшелері құдайға сенсе немесе тіпті нақты діни догманы қабылдаса да, жоғары дәрежеде "зайырлы" болуы мүмкін; мұндағы зайырлылық сенімнің кең таралғандығына емес, оның жағдайларына байланысты, және бұл жағдайлар сенімнің болуына немесе болмауына қарамастан, берілген қоғамда ортақ деп түсініледі. Тейлордың зайырлылықты діннің болмауы немесе маңыздылығының төмендеуі емес, әлеуметтік-тарихи жағдай ретінде толыққанды қарастыруы, дін философиясы мен дін социологиясында, әсіресе дінсіздену, қайта дінилену және рухани құлдырау туралы ескі социологиялық түсіндірулерге сын бағытталғанда, үлкен ықпал етті.