Кіріспе

Гаэтано Доницеттидің 1832 жылы жазған операсы "L'elisir d'amore" (; Махаббат эликсирі) – итальяндық композитор Гаэтано Доницеттидің екі актілі мелодрамма джокозосы (қомедиялық мелодрама, опера буффа). Итальяндық либретто авторы Феличе Романи, ал негізі – Эжен Скрибтің Даниэль Аубердің "Le philtre" (1831) операсы үшін жазған либреттосы. Операның тұңғыш қойылымы 1832 жылғы 12 мамырда Милан қаласындағы Театро делла Каноббианада болды.

Өмірбаян

Алты апта ішінде асығыс жазылған "Сүйіспеншілік эликсирі" операсы 1838 және 1848 жылдар аралығында Италияда ең көп қойылған опера болды және халықаралық опера репертуарында үздіксіз сақталып келеді. Бүгінде бұл Доницеттидің барлық операларының арасында ең жиі орындалатындарының бірі: 2008 және 2013 жылдар аралығындағы бес маусымда Operabase тізімінде әлемдегі ең көп қойылған опералардың 13-орынында. Жазбалары көп. Онда "Una furtiva lagrima" атты танымал тенор ариясы бар, бұл романс концерттік залдарда кеңінен орындалған. Доницетти Скрибтің бастапқы либреттосына бірнеше өзгеріс енгізуді талап етті. Олардың ең белгілілері – "Una furtiva lagrima" және Адина мен Немориноның "Chiedi all'aura lusinghiera" дуэті. 2-ші актінің 1-ші көрінісіндегі "Io son ricco e tu sei bella" дуэтінің мелодиясы операның соңғы көрінісінде Дулькамара орындайтын соло ария ретінде, жаңа мәтінмен қайта пайда болады. Операның орталық тақырыбы – шыншылдықтың жеңісі, романтизм үшін өте маңызды; музыкалық тұрғыдан алғанда, Доницеттидің өңдеуі Аубердің нұсқасына қарағанда романтикалық болды: "Сүйіспеншілік эликсирінде" тенор мен сопрано арасында үш ірі дуэт бар. Бұл операның тарихында жеке өмірлік оқиға да бар. Доницеттидің әскери қызметі бай әйел сатып алған, сондықтан оның ағасы Джузеппе (сонымен қатар белгілі композитор) сияқты, Австрия армиясында қызмет ету қажеттігі болмады.

Өнер тарихы

"Лелисир д'аморе" операсының премьерасы 1832 жылдың 12 мамырында Милан қаласындағы Театро делла Каноббиана театрында өтті. Бүгінде бұл опера стандартты репертуардың құрамына кіреді. Энрико Карузо алғаш рет 1901 жылдың ақпанында Ла Скала сахнасында дирижер Артуро Тосканинимен бірге Неморино рөлін орындады. Көрерменнің ыстық қарсы алуы салдарынан Карузо мен оркестр "Una furtiva lagrima" әнін үш рет қайта орындауға мәжбүр болды. Тосканини спектакльден кейін былай деді: "Per dio! Егер бұл неаполитандық осылай ән айтуын жалғастырса, онда ол туралы бүкіл әлем сөйлейтін болады" (Құдай-ау! Егер осы неаполитандық осылай ән салса, онда ол туралы бүкіл әлемде әңгіме болады).

Рөлдер

Рөл Дауыс түрі Премьерасы, 12 мамыр 1832 ж. (Дирижер: Алессандро Ролла) Неморино, қарапайым шаруа, Адинаға ғашық тенор Джанбатиста Генеро Адина, бай жер иесі сопрано Сабина Хайнефеттер Белкор, сержант баритон Анри Бернард Дабади Доктор Дулькамара, көшпенді дәрігер бас Джузеппе Фреццолини Джаннетта, Адинаның досы сопрано Мариетта Сакки Шаруалар, Белкордың взводының әскерлері

1-ші акті

Кедей шаруа Неморино жер иесі Адинаға ғашық, бірақ Адина оны салқындықпен мазақтайды. Неморино Адинаның жұмысшыларына Тристан мен Изольда туралы оқитынын естігенде, оған сиқырлы эликсир Адинаның махаббатын жеңуге көмектеседі деп сенімді болады. Өзін маңызды санаған сержант Белкор полкімен келіп, баршаның алдында Адинаға қызығушылық танытады. Неморино алаңдайды (бірақ Адина Белкордың мақтандығын жасырын түрде сынап алады) және Адинамен жеке қалғанда оған деген сезімін білдіреді. Адина оны қабылдамайды, өзі әр күні басқаға ғашық болуды қалайтынын және Неморино да оның үлгісін ұстанғаны жөн дейді. Неморино өзінің сезімдері ешқашан өзгермейтінін жариялайды. Саяхатшы-шарлатан дәрігер Дулкамара (өзін «Энциклопедия» доктор деп жариялаған) келіп, қала тұрғындарына барлық дертке дертімдік болар бөтелкедегі эликсирін сатады. Неморино Дулкамарадан Изольданың махаббат эликсирі бар ма деп сұрайды. Дулкамара «Изольда» есімін танымаса да, оның сауда таланты оған шын мәнінде арзан қызыл шарап болатын «эликсирдің» бір бөтелкесін Немориноға сатуға мүмкіндік береді, ол бар ақшасын төлейді. Дулкамара қашып кету үшін эликсирдің әсер етуіне 24 сағат керек екенін айтады. Неморино ертеңіне әсерін көру үшін эликсирді ішіп қояды. «Эликсирдің» (іс жүзінде мас болған) күшімен жігерленген Неморино Адинамен кездескенде салқындық танытады, себебі ол эликсирдің келесі күні Адинаны жеңуіне көмектеседі деп ойлайды. Адина оған барған сайын ашулана бастайды, мүмкін, ол Немориноға сезім білдіріп отырған шығар? Белкор қайта оралып, Адинаға үйленуді ұсынады. Немориноға ашуланып, оған сабақ бергісі келген Адина Белкорға алты күннен кейін үйленеді деп жалған уәде береді. Бірақ Неморино оған жауап ретінде күледі: мұндай сенімділік оның сиқырлы эликсирге деген сенімінен туындайды. Алайда Белкор оның полкі ертеңгі таңда кететінін білгенде, Адина онымен үйленуге уәде береді. Бұл Немориноны қорқытып, ол доктор Дулкамарадан көмек сұрайды. Ал Адина баршаны тойға шақырады.

2-ші акті

Адина мен Белкордың үйлену тойы толыққанды жүріп жатыр. Доктор Дулькамара Адинаны қонақтарды көңілдіру үшін онымен дуэт орындауға шақырады. Некеге тұру рәсімін жасау үшін нотариус келіп, құжаттарды ресімдейді. Адина Немориноның келмегеніне ашуланып, себебі барлық келісім оны жазалау мақсатында жасалған еді. Барлығы үйлену шартына қол қоюға барып жатқанда, Дулькамара тамақ-астыдан жеп-ішіп қалады. Нотариусты көрген Неморино, Адинаны жоғалтып алғанына өкініп, күйзеліске түседі. Ол Дулькамарадан одан да күшті, тез әсер ететін эликсир сұрап, жалбарынады. Дулькамара қайырымдылығымен мақтанса да, Немориноның енді ақшасы жоқ екенін білген соң, көңілін өзгертпей, оған ештеңе бермей кетеді. Белкор Адинаның неге үйлену тойын және келісімшартқа қол қоюды кенеттен кейінге қалдырғанын ойлап, сыртқа шығады. Ол Немориноны көріп, неге мұңды екенін сұрайды. Неморино ақша қажет екенін айтса, Белкор әскерге түсуді ұсынады, себебі ол сол жерде бірден ақша алады. Белкор Немориноны әскери өмір туралы әңгімелермен қызықтыруға тырысады, ал Неморино тек эликсирді алып, осылайша Адинаның жүрегін жеңуді ойлайды, тіпті ол кетіп бара жатқан күні болса да. Белкор келісімшарт жасайды, оған Неморино ақша үшін қол қояды. Неморино жеке басында тағы да эликсир сатып алуға ант етеді, ал Белкор Немориноны соғысқа жіберу арқылы қарсыласын оңай жеңіп отырғанын ойлайды. Екі жігіт кеткеннен кейін, Джаннетта ауыл әйелдерімен сөз болады. Олардың барлығына сыр ашпауға ескертіп, Немориноның інісінің қаза тапқанын және оған үлкен мүлік қалдырғанын айтады. Алайда, Неморино мен Адина бұл туралы әлі білмейді. Неморино кіріп келеді, әскери келісімшартынан алған сыйлығын – және доктор Дулькамарадан алынған жалған эликсирдің көп мөлшерін ішіп жегенін көрсетеді. Неморино байлығын бөлісуді үміттенеді, сондықтан әйелдер оған тым жылы лебіздер білдіреді. Бұл Неморино үшін таңқаларлық болғандықтан, ол оны эликсирдің тиімділігінің дәлелі деп қабылдайды. Адина Немориноны әйелдермен бірге көріп, оның жаңа танымалдығынан қорқады және доктор Дулькамарадан түсіндірме сұрайды. Адинаның Немориноға деген сезіміне көңіл бөлмей, Дулькамара Немориноның соңғы ақшасын эликсирге жұмсап, одан да көп ақша алу үшін әскерге түскенін, себебі ол белгілі бір қатыгез сұлудың махаббатын жеңуге тырысқан еді деп түсіндіреді. Адина Немориноның шын ниетін бірден сезеді, өзінің мінез-құлқына өкініп, ол Немориноны барлық жүрегімен сүйгенін түсінеді. Дулькамара Немориноны қайтару үшін оған эликсирін сатуға тырысса да, Адина өзінің тартымдылығына толық сенімді екенін мәлімдейді. Неморино жалғыз, ойлы, бұрын Адинаның көзінен көрген жасты еске алады. Осыған сүйеніп, ол Адина оны сүйеді деп өзіне-өзі сендіреді. Ол кіріп келіп, неге әскерге түсіп, ауылды тастап кеткенін сұрайды. Неморино жақсы өмір іздеп жүргенін түсіндіргенде, Адина оны жақсы көретінін және оның сержант Белкордан әскери келісімшартын сатып алғанын айтады. Ол Немориноға келісімшартты күшін жойғанын ұсынады және егер ол қалса, бақытты болатынын айтады. Ол келісімшартты қабылдағанда, Адина кетуге бұрылады. Неморино оны тастап кетіп бара жатқанына сеніп, қатты ашуланып, егер оны сүймесе, ол солдат болып өлсе де болады деп ант етеді. Адина оның адалдығына қатты әсер етіп, ақырында Немориноны мәңгі сүйетінін айтады. Неморино қуанып тұр. Адина оны кешіруін сұрайды, ол оны сүйіп алады. Белкор Неморино мен Адинаны құшақтап тұрғанын көруге оралады. Адина Немориноны жақсы көретінін түсіндіргенде, сержант бұл жаңалықты жай ғана қабылдап, әлемде тағы да көп әйелдер бар екенін айтады. Адина мен Неморино інісінен қалған мүлік туралы біледі. Дулькамара оралып, өзінің эликсирінің табысымен мақтанады: Неморино енді ғана сүйікті емес, сонымен қатар бай. Дулькамара бұл оның өнімінің сатылымын арттыратынына қуанады. Дулькамара кетуге дайындалғанда, бәрі эликсир сатып алу үшін кезекке тұрады және Дулькамараны керемет дәрігер деп мақтайды.

Жоспарлар мен түзетулер

1840 жылы Рихард Вагнер осы туындымен жеке фортепианоға арнап аранжировка жасады. У. С. Гилберт 1866 жылы операның пародийлық бейімделуін – "Дулкамара", немесе "Кішкентай үйрек және Ұлы жалған дәрігерлер" деп жазды.