Протестанттық Реформация күні

Кіріспе

Реформация күні – 31 қазанда Реформацияның басталуын еске алу үшін атап өтілетін протестанттық христиан діни мерекесі. Филип Меланхтонның айтуынша, 1517 жылғы 31 қазанда Мартин Лютер өзінің «Тоқсан бес тезисін» Виттенбергтегі Барлық қасиеттілер шіркеуінің есігіне жабыстырған. Тарихшылар мен басқа да сарапшылар Лютердің қарапайым халықтың назарын аудару үшін Әулиелер күнінің алдындағы кешті әдейі таңдаған болуы мүмкін екенін айтады, бірақ бұл әлі дәлелденбеген. Қолда бар мәліметтер Лютердің өзінің еңбегін Майнц архиепископы Альберт Бранденбургке 31 қазанда жібергенін көрсетеді. Бұл расталған; қазір бұл Реформацияның басталуы ретінде қарастырылады, сонымен қатар расталмаған (Меланхтон осы мәселеде жалғыз дереккөз болып көрінеді) «Тоқсан бес тезистің» / наразылықтардың сол күні Барлық қасиеттілер шіркеуінің есігіне жабыстырылуы да Реформацияның басталуымен байланыстырылады. Бұл мереке лютерандық және реформаторлық шіркеулер үшін маңызды, бірақ басқа протестанттық қауымдар да оны атап өтеді. Рим-католик шіркеуі оны жақында ғана мойындады және көбінесе экуменикалық рухта өздерінің ресми өкілдерін протестанттар ұйымдастырған түрлі еске алу шараларына жібереді. Ол Германияның кейбір штаттарында, сондай-ақ Словения мен Чилиде заңды және ресми түрде танылған. Сонымен қатар, Швейцария және Австрия сияқты елдер протестанттық шіркеулерге қатысты заңдарда нақты ережелер қарастырады, бірақ оны ресми түрде жалпыұлттық мереке деп жарияламайды.

Тарих

1516-1517 жылдары доминикан монахы және папаның индульгенция жөніндегі комиссары Иоганн Тетцель Римдегі Әулие Петр базиликасын қайта жаңарту үшін қаражат жинау мақсатымен Германияға жіберілді. 1517 жылдың 31 қазанында Мартин Лютер Майнц және Магдебург архиепископы Альбрехтке индульгенция сатуға қарсылық білдіріп хат жолдады. Ол хатқа өзінің «Индульгенцияның күші мен тиімділігі туралы Мартин Лютердің диспауы» деген еңбегінің көшірмесін қоса берді, ол кейіннен «Тоқсан бес тезис» деп белгілі болды. Ханс Хиллербранд Лютердің шіркеуге тікелей қарсы тұру ниеті болмағанын, оның диспауын шіркеу тәжірибесіне ғылыми қарсылық ретінде қарастырғанын және жазу стилі сәйкесінше «іздеушіл, догматикалық емес» болғанын жазды. Хиллербрандтың сөзіне қарағанда, тезистердің бірқатарында, әсіресе 86-шы тезисте, сындық сипат бар: «Неліктен бүгінгі күні ең бай Красс байлығынан артық байлыққа ие болған папа, өзінің ақшасымен емес, кедей сенушілердің ақшасымен Әулие Петр базиликасын салады?» Ол кешірім тек Құдайға берілуге тиіс болғандықтан, индульгенция сатып алушыларды барлық жазалардан босатып, құтқаруға мүмкіндік береді дегендердің қате екенін айтты. Оның пікірінше, христиандар мұндай жалған уәделерге байланысты Мәсіхтің жолын ұстанудан жаңылмауы керек. 1546 жылы жазған Филипп Меланктонның сөзіне сәйкес, Лютер «кешірім туралы тезистерді жазып, оларды 1517 жылдың 31 қазанында Барлық Әулиелер шіркеуіне жабыстырған», бұл оқиға қазіргі таңда Реформацияның бастауы деп есептеледі. Кейбір ғалымдар Меланктонның есебіне күмән келтіреді, өйткені ол бір жылдан кейін ғана Виттенбергке көшіп келген және Лютердің тезистерді жариялағаны туралы заманауи дәлелдер жоқ. Ал басқалары мұндай дәлелдің қажеті жоқ деп санайды, себебі Виттенберг университетінде Барлық Әулиелер шіркеуінің есігіне (сонымен қатар «Қала шіркеуі» деп те аталады) диспау тезистерін жабыстыру дәстүр болған. Тоқсан бес тезис латын тілінен неміс тіліне жылдам аударылып, басылып, кеңінен таратылды, осылайша дау тарихта алғаш рет баспа машинасының көмегімен шешілді. Екі апта ішінде тезистердің көшірмелері Германияның барлық аймақтарына, екі ай ішінде Еуропаға тарады. Лютердің жазбалары кеңінен таралды және 1519 жылы Францияға, Англияға және Италияға жетті. Студенттер Лютердің сөздерін тыңдау үшін Виттенбергке ағылып келді. Ол Ғалаттықтарға арналған қысқаша түсіндірмесін және «Зәбүрлер туралы еңбек» атты еңбегін жариялады. Лютердің мансабының осы кезеңі ең шығармашылық және жемісті кезеңдерінің бірі болды. Оның ең танымал үш еңбегі 1520 жылы жарық көрді: «Неміс ұлтының христиан ақсүйектеріне», «Шіркеудің Вавилон тұтқындығында» және «Христианның бостандығы туралы». Регенсбургтегі Жаңа шіркеудің приходтық ережесінде қаладағы Реформация әр жылдың 15 қазанынан кейінгі алғашқы жексенбіде атап өтілуі керек деп көрсетілген. Бұл құжат 1567 жылға қарайтын болуы мүмкін, бірақ мерзімі нақты емес. 1569 жылғы Помераниядағы шіркеу ережесінде Реформация 11 қарашада тойланатын Әулие Мартин күнінде атап өтілуі керек деп жазылған. Реформацияның жүз жылдығы Германияның протестант аймақтарында 31 қазаннан 1 қарашаға дейін тойланды, бірақ стандартты жылдық мерекелеу 1717 жылы екі жүз жылдық мерекеден кейін ғана басталды. Алғашқы жылдық мереке 1667 жылы Саксонияның сайлаушысы Иоанн Георг II өзінің иеліктерінде өткізді.

In 1516–1517, Johann Tetzel, a Dominican friar and papal commissioner for indulgences, was sent to Germany to raise money to rebuild St Peter's Basilica in Rome. On 31 October 1517, Martin Luther wrote to Albrecht, Archbishop of Mainz and Magdeburg, protesting against the sale of indulgences. He enclosed in his letter a copy of his "Disputation of Martin Luther on the Power and Efficacy of Indulgences", which came to be known as the Ninety five Theses. Hans Hillerbrand writes that Luther had no intention of confronting the church, but saw his disputation as a scholarly objection to church practices, and the tone of the writing is accordingly "searching, rather than doctrinaire". Hillerbrand writes that there is nevertheless an undercurrent of challenge in several of the theses, particularly in Thesis 86, which asks: "Why does the pope, whose wealth today is greater than the wealth of the richest Crassus, build the basilica of St. Peter with the money of poor believers rather than with his own money?" He insisted that, since forgiveness was God's alone to grant, those who claimed that indulgences absolved buyers from all punishments and granted them salvation were in error. Christians, he said, must not slacken in following Christ on account of such false assurances. According to Philipp Melanchthon, writing in 1546, Luther "wrote theses on indulgences and posted them on the church of All Saints on 31 October 1517", an event now seen as sparking the Reformation. Some scholars have questioned Melanchthon's account, since he did not move to Wittenberg until a year later and no contemporaneous evidence exists for Luther's posting of the theses. Others counter that such evidence is unnecessary because it was the custom at Wittenberg university to advertise a disputation by posting theses on the door of All Saints' Church, also known as "Castle Church". The Ninety five Theses were quickly translated from Latin into German, printed, and widely copied, making the controversy one of the first in history to be aided by the printing press. Within two weeks, copies of the theses had spread throughout Germany; within two months throughout Europe. Luther's writings circulated widely, reaching France, England, and Italy as early as 1519. Students thronged to Wittenberg to hear Luther speak. He published a short commentary on Galatians and his Work on the Psalms. This early part of Luther's career was one of his most creative and productive. Three of his best known works were published in 1520: To the Christian Nobility of the German Nation, On the Babylonian Captivity of the Church, and On the Freedom of a Christian. The parish order for the New Church in Regensburg states that the Reformation of the city is to be observed the first Sunday after 15 October, every year. This document may be from 1567, however the dating is uncertain. The 1569 church order in Pomerania states that the Reformation was to be observed on St. Martin's Day, which falls on 11 November. The hundredth anniversary of the Reformation, celebrated throughout the Protestant areas of Germany, was observed from 31 October to 1 November 1617, but a standard annual observance began much later, sometime after the two hundredth anniversary commemoration in 1717. The first annual observance was instituted by John George II, Elector of Saxony in his domains in 1667.

Маңыздылығы

Бұл мереке түрлі протестанттардың, әсіресе лютеран және реформаттық шіркеулердің арасында тойланады. Экуменикалық қозғалыстардың нәтижесінде, кейбір басқа христиандық топтар Реформация күнін тойлауға арналған құлшылық қызметтерін мойындауға немесе оған бірлесіп қатысуға ұмтылады. Бұл Рим-католик шіркеуін, сондай-ақ лютерандық және реформаттық емес, яғни 16 ғасыр Еуропасының діни оқиғаларымен тікелей байланысы жоқ, түрлі протестанттық конфессияларды қамтиды. АҚШ-та шіркеулер көбінесе мерекені жылжытады, осылайша ол 31 қазанға дейін немесе сол күні болатын жексенбіге (Реформация жексенбісі деп аталады) түседі, ал Барлық Әулиелер күні 1 қарашаға дейін немесе сол күні болатын жексенбіге ауыстырылады.

Мерейтойлар

Германияда Реформациямен байланысты соғыстар 1648 жылға дейін созылып, Еуропаның түкпір-түкпіріндегі католик-протестант антагонизмі 20 ғасырдың басында да сақталды. Реформацияның көптеген келесі мерейтойлары антикатолицизм мен ұлтшылдыққа толы болды. 1617 жылы мерекелеулер лютерандық доктринаға, ал 1717 жылы Рим папасының үстемдігінен құтылуға бағытталды. Лютер жаңа Рим Бабылының құлдығына қарсы Құдайдың таңдаған құралы ретінде дәріптелді. 1817 жылы Наполеонға қарсы жеңіс мерекеге үлкен әсер етіп, мерейтойдың ұлттық сипатқа ие болуына әкелді: Лютер неміс халқының батыры және буржуазияның үлгілі тұлғасына айналды, ол салтанатты шерулерде және көп тараған баспаларда жиі бейнеленді. 1917 жылы, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде де ұлтшылдық тақырыптар жиі кездесті, «неміс Лютері» кең назар аударды; сонымен қатар Лютердің дінтануын зерттеудің маңызы арта түсті. 1967 жылы, тезистер жарияланғанына 450 жыл толуына орай Реформация мерейтойын атап өткен Батыс Германияның лютерандық аймақтарында бұл оқиға Шығыс Германиядағы мемлекет пен шіркеу арасындағы «мұз дәуірі» кезінде өтті. Бұл реформацияны «ерте буржуазиялық революция» тұжырымымен секуляризациялауға тырысу арқылы және шіркеу ұйымдастырған шараларды, мысалы, қазан революциясының мерекесін дәл сол күні өткізу арқылы айқын көрінді. Германия Федеративтік Республикасында тек аймақтық мерекелер ұйымдастырылды, оларды тиісті штаттардың шіркеулері өткізді. 31 қазан күні Виттенбергте өткен орталық шіркеу шарасы, кем дегенде, жалпынеміс евангелистік шіркеудің бар екендігін көрсету мақсатында ұйымдастырылды.

50 жылдығы

Кейбір деректерге сүйенсек, Реформация күні 1567 жылдан бері еске алынып келеді. Мереке күнінің нақты мерзімі 1717 жылы екі жүзді мерекеден кейін Германияда 31 қазан ресми күшке енгенге дейін әртүрлі болды, содан кейін халықаралық деңгейде тарады.

Жүз жылдық мерейтойы

1617 жылы дін тойлау лютерандық дұрыс сенімге шоғырланды. 1617 жылдың басында Лютерандық герцог және Саксонияның сайлаушысы Иоанн Георг I саяси тұрғыдан сезімтал хабарлама алды. Виттенберг университеті бұрынғы лекторы Мартин Лютердің есін сақтауға рұқсат сұрады. Герцог келісіп, барлық Сайлаулық Саксония үшін оны міндетті етті. Бірақ құлшылық қызметтері мен уағыздар бәрі алдын ала жазылып, толыққанды белгіленген, сондай-ақ басқа протестант аймақтық билеушілерге де ұсыным ретінде берілді. Олар католиктермен қандай да бір мәселе тудырмағысы келмеді.

150 жылдығы

1667 жылы Саксонияның курфюрсті Иоанн Георг II оны алғаш рет өзінің иелігінде ресми мереке деп жариялады. 1717 және 1817 жылдары тойланғаннан кейін, ол Еуропа бойынша күннен-күнге танымал бола берді.

200 жылдығы

1648 жылы Отызжылдық соғыс аяқталғаннан кейін, ол үлкен әсер етті, ал 1717 жылғы бақылаулар көбінесе католиктерге қарсы бағытталған болды.

300 жылдығы

1817 жылғы мерейтой көбінесе ұлтшылдыққа бағытталған болатын, адамзат тарихындағы ең маңызды оқиғалар – Француз революциясы, Наполеон соғыстары және Вена конгресі арқылы Еуропаның саяси және аумақтық жаңадан құрылуы сияқты факторлардың ықпалында болды.

400 жылдығы

1917 жылғы мерейтой Бірінші дүниежүзілік соғыс барысында өтті. "Немец Лютері" тақырыбы англосаксон әлемінде немісқорлықтың кең таралғандығынан көңілсіздікпен тойланды. Германияда мерейтой ұлтшылдық рухта аталып өтті.

499 жылдығы

2016 жылы Реформация күні католик шіркеуінің папасы Франциск Швецияға (онда лютеран шіркеуі мемлекеттік шіркеу) Лунд соборында Реформацияны еске алу үшін сапар жасады, ол лютерандық Лунд епископының резиденциясы болып табылады. Ватиканның ресми баспасөз хабарламасында былай делінген:

Экуменикалық құлшылықты Лютерандық Әлемдік Федерацияның президенті епископ Муниб Юнан, Лютерандық Әлемдік Федерацияның Бас хатшысы және католик шіркеуінің басшысы Папа Франциск бірлесіп жүргізді. Англикандық қауымдастық, Баптист Әлемдік Одағы, Шығыс православие шіркеуі және Құтқару армиясының өкілдері де басым түрінде лютерандық және рим-католиктік шараға қатысты. Папа Франциск епископ Муниб Юнанмен бірлескен мәлімдемесінде: "Реформация шіркеу өмірінде Киелі кітапқа орталық орын беруге көмектескенін алғыспен мойындаймыз", - деді.

500 жылдығы

2017 жылдың 31 қазаны Германияның барлық штаттарында ресми мереке болды. Заңдық негіз ретінде, әдетте Реформация күнін тойламайтын неміс штаттары жыл сайын заңдар қабылдады немесе қағидалар бекітті. Бұл штаттар: Баден-Вюртемберг, Бавария, Берлин, Бремен, Гамбург, Гессен, Төменгі Саксония, Солтүстік Рейн-Вестфалия, Рейнланд-Пфальц, Саар және Шлезвиг-Гольштейн. АҚШ-та 29 қазанда Вашингтон ұлттық соборында Реформацияны еске алу іс-шарасы өтті. Висконсин евангелистік лютерандық синоды Реформацияның 500 жылдығын тойлау үшін өздерінің түрлі округтерінде арнайы Реформациялық құлшылықтар өткізді. Германияда Төменгі Саксония, Шлезвиг-Гольштейн, Гамбург және Бремен өкілдері Реформация күнін осы штаттарда тұрақты ресми мереке деп жариялау үшін штат парламенттері шешім қабылдауы керек деген қорытындыға келді. Осыған қатысты жарлықтар Гамбург пен Шлезвиг-Гольштейнде қабылданды, ал Төменгі Саксония мен Бремен осы мәселе бойынша өз дауыстарын күтуде. 2017 жылы Ватикан баспасөз қызметі Реформацияның 500 жылдығына арналған марка шығарды; маркада Лютер мен Меланхтон айқышқа мастырылған Исаның алдында тізе бүгіп отырған бейнесі бейнеленген. Осы мерейтой тарихшыларды Реформацияның бес ғасырлық естелігі, мағынасы және ықпалы туралы ойларға жетеледі.

Құқықтық мәртебе

Бұл Германияның Бранденбург, Гамбург, Бремен, Төменгі Саксония, Мекленбург-Фор-Поммерн, Саксония, Саксония-Анхальт, Шлезвиг-Гольштейн және Тюрингия штаттарындағы азаматтық мереке. Словения да реформацияның осы елдің мәдени дамуына қосқан зор үлесіне байланысты оны тойлайды, әдетте словендер католик дінін ұстанады. Латын Америкасында протестантизмнің (әсіресе, түрлі евангелистік протестанттар, пентикосталдар немесе харизматиктер сияқты жаңа топтардың) ықпалы артуымен байланысты, 2009 жылы Чилиде және 2017 жылы Перуде ұлттық мереке болып жарияланды.

Лютеран шіркеуі

Лютеран шіркеуінде Реформация күні үлкен мереке емес деп есептеледі және ресми түрде Реформация мерекесі деп аталады. 20 ғасырға дейін көптеген лютеран шіркеулері аптаның күніне қарамастан, Реформация күнін 31 қазанда тойлаған. Бүгінде көптеген лютеран шіркеулері мерекені 31 қазанға дейінгі немесе сол күнігі жексенбіге (Реформация жексенбісі деп аталады) және 1 қарашаға дейінгі немесе сол күнігі жексенбіге Барлық қасиеттілер күнін ауыстырады. Иоганн Себастьян Бахтың өмірінде Реформация күні (Reformationsfest) Лейпцигте қызметпен тойланды, оның үшін ол шіркеу кантаталарын жазды, соның ішінде Gott der Herr ist Sonn und Schild, BWV 79 және Ein feste Burg ist unser Gott, BWV 80.

Реформация шіркеуі

Лютерлік ілімдерге негізделмесе де, әлемдегі кальвинистік шіркеулер Реформация күнін маңыздылығы төмен деп санамайды және оны лютерандар сияқты тойлайды. Тоқсан бес тезистің жариялануы сол кездегі католик дінінің сенімдері мен амалдары туралы пікірталас тудырды. Реформацияланған теология алғаш рет 1516 жылы Швейцарияда Гульдрих Цвингли арқылы пайда болды, ол Лютердің қағидаларын көргеннен кейін осы Еуропалық кең пікірталасқа қатысуға шешім қабылдады; мұның бәрі 1517 жылдың 31 қазанындағы оқиғаларсыз болмас еді. Француз заңгері Джон Кальвин 1536 жылы «Христиан дінінің негіздері» атты еңбегін жариялап, теологиялық әңгімеге қосылды.