Кіріспе

Жол қозғалысы қауіпсіздігі – жол пайдаланушыларының қаза болуына немесе ауыр жарақат алуына жол бермеу үшін қолданылатын әдістер мен шаралар. Жол пайдаланушылардың негізгі топтарына жаяу жүргіншілер, велосипедшілер, жүргізушілер, көліктегі жолаушылар және қоғамдық көліктегі жолаушылар (әсіресе автобустар мен трамвайлар) жатады. Қазіргі заманғы жол қауіпсіздігі стратегиясының ең жақсы тәжірибелері:
blockquote|text=Қауіпсіз жүйе (Safe System) тәсілінің негізгі стратегиясы – апат болған жағдайда соққының күші өлімге немесе ауыр жарақатқа әкелуі мүмкін деңгейден төмен болуын қамтамасыз ету. Бұл деңгей апатқа ұшыраған жол пайдаланушысына көрсетілген қорғаныс деңгейіне байланысты әртүрлі болады. Мысалы, көлікпен қағылысқан қорғалмаған жаяу жүргіншінің аман қалу мүмкіндігі 30 км/сағ жылдамдықтан асса тез төмендейді, ал дұрыс бекітілген автокөліктің жолаушысы үшін қауіпті соққы жылдамдығы бүйірден соқтығысқанда 50 км/сағ, ал алдынан соқтығысқанда 70 км/сағ құрайды.|sign=International Transport Forum|source=Towards Zero, Ambitious Road Safety Targets and the Safe System Approach, Executive Summary page 19. Жоғары деңгейде – ауыр жарақаттар мен өлімге әкелетін апаттардың алдын алу, ал оның тұрақты болуы барлық негізгі нәтижелерді ескеруді қажет етеді. Екінші деңгейде – тәуекелді азайту, яғни ауыр қауіп төніп тұрған пайдаланушыларға оны азайту үшін арнайы ескерту беру. Үшінші деңгей – жол құрылысы стандарттары мен нұсқауларын (мысалы, AASHTO-дан) қолдану, жүргізушілердің мінез-құлқын жақсарту және оларды сақтау арқылы апаттардың қаупін азайту. Жүргізушілердің жол жүріс-құлқы олардың көзқарастары мен ұстанымдарына едәуір тәуелді екенін атап өту маңызды. Жол қозғалысы қауіпсіздігі 75 жылдан бері ғылым ретінде зерттеліп келеді.

Құрылыс аумақтары

Жаяу жүргіншілер мен велосипедшілер сияқты жол қозғалысына осал қатысушылар көп кездесетін жақын маңайдағы жолдарда, жол қозғалысын баяулату жол қауіпсіздігін арттыру құралы болуы мүмкін. Жол қозғалысын баяулату шарасы болмаса да, жақын маңайдағы көшелердің әдеттегі қиылыстарына орнатылған шағын айналма жолдар қиылыстардағы соқтығысуды күрт азайтатыны көрсетілген (суретті қараңыз). Ортақ кеңістіктерді пайдалану схемалары, олардың тиімділігі адамның инстинктілеріне және көзбен байланыс сияқты өзара әрекеттесуге байланысты, сондай-ақ дәстүрлі жол белгілері мен ескертпелерді, тіпті көлік жолы мен жаяу жүргіншілер жолы арасындағы шекараны жоюмен сипатталады. Екі тәсіл де тиімді екені дәлелденді. Жоспарланған аудандар үшін зерттеулер жаңа желілік конфигурацияларды, мысалы, біріктірілген желі немесе 3 жолды қабаттастыруды ұсынады. Бұл жоспарлар ауданды айналып өту қозғалысы жоқ аймақ ретінде ұйымдастырады, сонымен қатар айналма жолдар немесе тұйық көшелер арқылы ұйымдастырады. Олар сондай-ақ жаяу жүргіншілер мен велосипедшілерге арнайы артықшылық береді, блоктар мен саябақтар арқылы жылдам өтуге мүмкіндік беретін қысқа жолдарды енгізеді. Мұндай ұйымдастыру принципі "Сүзгіленген өткізгіштік" деп аталады, бұл активті көлік түрлеріне басымдық беруді білдіреді. Бұл жаңа үлгілер, аудандарды жоспарлау үшін ұсынылады, үлкен аймақтық аудандардың және ұзақ мерзімді соқтығысу деректерінің талдауына негізделген. Олар төрт жолды қиылыстардың және айналып өту қозғалысының соқтығысудың көбеюіне ең үлкен үлес қосатынын көрсетеді. Қазіргі заманғы қауіпсіздік кедергілері соққы энергиясын сіңіріп, көліктегілерге және жаяу жүргіншілерге қауіптің төмендеуін қамтамасыз ету үшін жасалған. Мысалы, көптеген жақтау рельстері жерге бекітілген, осылайша олар жолаушылар салонына кіре алмайды. Жарық бағаналарының көпшілігі оларға соқтығысқан көлікті күшпен тоқтату емес, түбінен сындыру үшін жасалған. Жол белгілері және өрт гидранттары сияқты кейбір жол құрылғылары соқтығыс кезінде құлау үшін жасалған. Ағаштарды жол жанынан алып тастау идеясы күмәнмен қабылданғанымен, ағаштар сияқты кешірімсіз нысандар жол қозғалысына қатысушыларға ауыр зақымдар келтіруі мүмкін. Қауіпсіздік кедергілері олардың орналасқан жеріне байланысты физикалық және визуалды қорғаудың комбинациясын қамтамасыз ете алады. Физикалық қорғау ғимараттар мен жаяу жүргіншілер аймақтарын қорғау үшін маңызды. Визуалды қорғау жүргізушілерді жол үлгілерінің өзгеруіне ескерту үшін қажет. Көптеген жолдардың беті дөңгелектелген, яғни су мен мұздың жиналуын азайту үшін, негізінен мұздақ зақымдануын болдырмау үшін және жаман ауа райында сүйреуді арттыру үшін жасалған. Кейбір жол бөліктері дренажды жақсарту үшін қазір кеуекті битуммен жабылған, бұл әсіресе бұрылыстарда жасалады. Бұл автомобиль жолдары инженерлігінің бірнеше элементтері ғана. Сонымен қатар, суды алып кету үшін бетонды жолдардың бетіне ойықтар жасалады, ал жолдың шетінде абайсыз жүргізушілерді ояту үшін дауысты жолақтар орналастырылған. Кейбір жағдайларда жол шекарасын нығайту үшін жолдар арасында көтерілген белгілер орналастырылған, олар көбінесе шағылыстыратын болады. Жаяу жүргіншілер көп жүретін жерлерде жылдамдықты төмендету үшін жылдамдық бөгеттері орнатылған. Нашар жол жағдайы қауіпсіздік мәселелеріне әкелуі мүмкін. Егер асфальт бетонға тым көп асфальт немесе битумды байланыстырғыш қолданылса, байланыстырғыш бетке "шығып" немесе "тазаланып" кетуі мүмкін, бұл ылғал болған кезде аз сүйреуді қамтамасыз ететін өте тегіс бетті қалдырады. Кейбір тас қоспалары көлік құралдарының дөңгелектерінің тұрақты тозуынан өте тегіс немесе жылтыраған болады, бұл да ылғал ауа райында нашар сүйреуге әкеледі. Осы проблемалардың кез келгені тежеу қашықтығын ұлғайту арқылы немесе басқаруды жоғалтуға ықпал ету арқылы ылғал ауа райындағы апаттарды арттыра алады. Егер жол жеткіліксіз еңіспен жасалса немесе нашар дренаждалса, бетте тұрып қалған су гидропланинг салдарынан ылғал ауа райындағы апаттарға әкелуі мүмкін. Кейбір елдер мен штаттарда жол белгілері мысық көзімен, Ботт нүктелерімен немесе бояу сияқты сарқылмайтын көтерілген жаяужол белгілерімен белгіленеді. Ботт нүктелері қыста мұз болып жатқан жерде қолданылмайды, өйткені аяз және қар тазалаушылар оларды жолға ұстап тұрған желімді бұзуы мүмкін, бірақ оларды Калифорнияның таулы аймақтарында жасалатын сияқты жолға ойылған қысқа, беткей шұңқырларға орнатуға болады. Кейбір аймандардағы жол қауіптіліктері мен қиылыстар бірнеше рет, шамамен бес, жиырма және алпыс секунд бұрын белгіленеді, сонда жүргізушілер күшті маневрлер жасауға тырыспайды. Көптеген жол белгілері мен жаяужол белгілері кері шағылыстыратын материалдардан жасалған, көлік фарасынан түсетін жарықты жүргізушінің көзіне тиімдірек қайтару үшін кішкентай шыны шарлар немесе призмаларды қамтиды.

Ортақ кеңістік

1947 жылға қарай жаяу жүргіншілер қауымдастығы енгізіліп жатқан қауіпсіздік шараларының көптегенінің (жылдамдық шектеулері, қозғалысты баяулату, жол белгілері мен жол сызықтары, светофорлар, Белиша маяктары, жаяу өткелдері, велосипед жолдары және т.б.) кері нәтиже беруі мүмкін екенін айтты, себебі «қаншалықты жақсы болса да, шектеусіз қауіпсіздік шарасы жүргізушілер тарапынан жылдамдықты арттыру мүмкіндігі ретінде қабылданады, соның салдарынан қауіптің деңгейі артып, жағдай нашарлай түседі». 1990 жылдары «ортақ кеңістік» деп аталатын жаңа тәсіл әзірленді, ол кейбір жерлерде осы шаралардың көптегенін алып тастады және әлемдік деңгейдегі билік органдарының назарын өзіне аударды. Бұл тәсілді Ханс Мондерман жасады, ол «егер жүргізушілерді ақымақтар сияқты қарасаңыз, олар да ақымақтар сияқты әрекет етеді» деп сенді және жүргізушілерге сенудің, оларды мінез-құлыққа мәжбүрлеуден тиімдірек екенін ұсынды. Қауіпті өтеу жөніндегі сарапшы профессор Джон Адамс, дәстүрлі көлік құрылысы шаралары автокөлікті жүргізушілерді «өз ақымақтығынан қорғалуы тиіс, өзімшіл, ақымақ және бағынушы автоматтар» ретінде қарастырады, ал автокөлікті жүргізбейтіндерді «көліктерден және өздерінің ақымақтығынан қорғалуы тиіс, осал, ақымақ және бағынушы автоматтар» ретінде қарастырады деп санайды. Алдын ала алынған нәтижелер «ортақ кеңістік» тәсілі көлік жылдамдығын айтарлықтай төмендетуге, жол-көлік оқиғаларын жаппай қысқартуға және кептелісті азайтуға алып келетінін көрсетеді. Дегенмен, бұл көрсеткіштер елден елге өзгеруі мүмкін. Ауылдық жолдардағы қаза болғандардың саны көп, себебі мұндай жолдарда көптеген қауіпті жағдайлар бар, ал жол апаты кезінде жоғары жылдамдықтан көп энергия бөлінеді. Керісінше, тас жолдардағы апаттардың қаупі азырақ, ал ауылдық жолдарда жылдамдық төмендеу.

Көлік құралдарының қауіпсіздігі

Көлік түріне қарай қауіпсіздікті әртүрлі тәсілдермен арттыруға болады.

Мотоциклдер

Ұлыбританиядағы жол апаттарының статистикасы мотоциклмен жүретіндердің көлік жүргізушілеріне қарағанда 9 есе көп апатқа ұшырап, 17 есе көп қаза болатынын көрсетеді. Бұл жоғары қаза болу қаупінің себебі, ішінара, автомобильдер сияқты жабық көліктердегідей соққыдан қорғаудың жетіспеуімен және мотоциклдердің әдетте жоғары жылдамдықпен жүруімен байланысты. АҚШ статистикасына сәйкес, қазаға әкелетін жол апаттарында мас күйде мотоцикл жүргізгендердің үлесі басқа көлік құралдарының жүргізушілеріне қарағанда жоғары. Мотоциклшілердің қауіпсіздігінде каскалар да маңызды рөл атқарады. 2008 жылы Ұлттық жол қауіпсіздігі басқармасы (NHTSA) каскалардың апатқа ұшыраған мотоциклшілердің өмірін сақтауда 37 пайызға дейін тиімді екенін бағалады.

Жүк көліктері

Еуропалық комиссияның көлік департаменті "жүк көліктері қатысатын апаттардың 25%-ға дейін жүкті тиісінше бекітпеуге байланысты болуы мүмкін деп бағаланады" десті. Жүкті дұрыс бекітпеген жағдайда, қауіпті жазатайым оқиғаларға себеп болуы, жүк, адам өмірі және көлік құралдарының жоғалуына әкелуі, сондай-ақ қоршаған ортаға зиян келтіруі мүмкін. Жүкті тасымалдау кезінде оны тұрақтандыру, қауіпсіз ету және қорғаудың бір жолы – жүктің арасындағы бос кеңістіктерге орналастырылатын және тасымалдау барысында жүктің қозғалуын болдырмау үшін арнайы жасалған дюнаждық қаптарды пайдалану болып табылады. Together for Safer Roads (TSR) деректерді басқару және талдау, бағыттарды жоспарлау, автопарктерге инвестиция жасау және күтім жасау, қауіпсіздік саясаты және қызметкерлерді оқыту, сондай-ақ жазатайым оқиғалар болған жағдайда бірінші көмек/қауіпсіздік бойынша оқытуды қамтитын корпоративтік жол қауіпсіздігі бағдарламаларын іске асыру үшін ең жақсы тәжірибелерді әзірледі.

Полиция

Жыл сайын жүздеген адам полицияның қашып бара жатқан күдіктілерді қуып жете беруі салдарынан қаза болады. Әртүрлі билік аймақтары мұндай қуып жете беруге әртүрлі жағдайларда рұқсат береді; егер олар қанағаттандырылмаған қылмыстармен шектелсе, жарақаттардың саны азаюы мүмкін.

Жол пайдаланушыларды реттеу

Әлемнің көптеген елдерінде жол пайдаланушыларына қатысты түрлі ережелер қолданыста немесе сынақтан өткен, олардың кейбіреулері төменде жол пайдаланушыларының түрлері бойынша қарастырылады.

Автокөлік пайдаланушылары

Құқық саласына, жүргізушінің жасына, жол түріне және көлік құралының түріне байланысты, автокөлік жүргізушілеріне жүргізушілік тестілеуден өту (қоғамдық көлік және жүк көліктерінің жүргізушілеріне қосымша оқыту мен лицензиялау қажет болуы мүмкін), алкоголь немесе түрлі есірткілерді қолданғаннан кейін жүргізуге қойылған шектеулерді сақтау, ұялы телефондарды пайдалануға қатысты шектеулерді орындау, міндетті сақтандырумен қамтылу, қауіпсіздік белбеулерін тағу және белгілі бір жылдамдық шектеулерін сақтау талап етілуі мүмкін. Мотоцикл жүргізушілері қосымша мотоцикл шлемін тағуға міндетті болуы мүмкін. Кейбір көлік түрлерінің жүргізушілеріне максималды жүргізу уақыты регламенттері қолданылуы мүмкін. Кейбір юрисдикциялар, мысалы, АҚШ-тың Вирджиния және Мэриленд штаттары, жас және тәжірибесіз жүргізушілерге ұялы телефонды пайдалануға тыйым салу және жолаушылар санын шектеу сияқты арнайы ережелерді енгізді. 2017 жылы Ұлттық қауіпсіздік кеңесі жариялаған "Қауіпсіздік туралы мәлімет" есебі штаттарды жол қауіпсіздігі ережелері бойынша бағалайды. Түнде, көліктерде көбінесе көп адам болатын және қауіпсіздік белбеулерін пайдалану азаятын жағдайларда, ауыр соқтығыстар жиі болатыны байқалды. Жол қозғалысы қауіпсіздігі институты жаңа жүргізушілер үшін шектеулерді ұсынады, соның ішінде жас жүргізушілерге түнде жүргізуге тыйым салатын "комендант сағаты" орнату, тәжірибелі жүргізушіге көмектесу үшін тәжірибелі жетекшінің қатысуы, жолаушыларды тасымалдауға тыйым салу, алкогольге қатысты нөлдік төзімділік, жүргізушілерді даярлау стандартын көтеру және жүргізушілік тестілеуді жақсарту, көлік құралдарына шектеулер (мысалы, "жоғары өнімділік" көліктеріне қол жеткізуді шектеу), көліктің артқы жағына жаңа жүргізуші екенін хабарлайтын белгіні (N немесе P тақтасы) орнату және тестілеуден кейінгі кезеңде жақсы мінез-құлықты ынталандыру. Үкімет жол қауіпсіздігін қамтамасыз етуге жауапты болғанымен, даму және теңдік мәселелері қоғамның барлық сегменттерінің, соның ішінде жеке сектордың да қатысуын және үлес қосуын қажет етеді. "Together for Safer Roads" (TSR) және "Road to Zero Coalition" сияқты жеке және мемлекеттік секторлардың коалициялары, қауіпсіз жолдардың пайдалылығын арттыру үшін үкіметтік саясатпен бірге жұмыс істейді; олар компанияларға қызметкерлерге қамқорлық ету міндеттемелерін орындауға және флотқа байланысты қауіптерді азайтуға көмектеседі. Қауіпсіз жолдар бизнеске де пайдалы, себебі ол қызметкерлердің денсаулығы мен қауіпсіздігін жақсартады, активтерді қорғайды, өнімділік шығындарын және денсаулық сақтауға кететін шығындарды азайтады, сондай-ақ жеткізу тізбегінің тиімділігі мен сапасын арттырады. Кейбір елдер мен штаттар осы идеялардың бір бөлігін Vision Zero желілері арқылы жүзеге асырды. "Қозғалған сайын төле" жүйесі сақтандыру құнын адамның қайда және қашан жүргізетініне қарай бейімдейді.

Жаяу жүргіншілер

Құқық саласына қарай, көшеде жүру ережесін бұзуға тыйым салынуы мүмкін. Балаларға жол қауіпсіздігі бойынша үнемі білім беру, қауіпті әрекеттерді азайтуға көмектеседі.

Жануарлар

Жануарлармен соқтығысу көбінесе жануарлар үшін өліммен аяқталады, ал кейде жүргізушілер үшін де қауіпті болуы мүмкін.

КБИ статистикасы

ДДҰ мәліметінше, 2010 жылы әлемде 1,24 миллион адам қаза тауып, тағы 50 миллион адам көлік апаттарынан жарақат алған. 15 пен 44 жас аралығындағы жасөспірімдер жол-көлік оқиғаларынан қайтыс болғандардың 59% құрайды. ДДҰ баяндамасына сәйкес, тағы бір маңызды факт: Жол-көлік оқиғалары 15–29 жас аралығындағы жастардың өлімінің басты себебі болып табылады. Дүние жүзіндегі жол апаттарының 91% төмен және орташа табысты елдерде орын алады, тіпті бұл елдерде әлемдегі көлік құралдарының жартысы бар. Дүние жүзіндегі жолдарда қаза тапқандардың жартысы – "әсіресе осал жол пайдаланушылар": жаяу жүргіншілер, велосипедшілер және мотоциклшілер. Егер шаралар қабылданбаса, 2020 жылға қарай жол-көлік оқиғалары салдарынан жыл сайын шамамен 1,9 миллион адамның өліміне әкеліп соғады деп болжанып отыр. Барлық бес қауіп факторын (жылдамдық, мас күйінде көлік жүргізу, шлемдер, қауіпсіздік белбеулері және балаларға арналған ұстағыштар) қамтитын тиісті заңдары бар 28 ел ғана бар, бұл елдерде әлем халқының 7% (416 миллион адам) тұрады. ХХ ғасырда көлік апаттарынан шамамен 60 миллион адам қаза тапқан, бұл Екінші дүниежүзілік соғысындағы қаза тапқандардың санымен салыстырылады. Жаяу жүргіншілердің қауіпсіздігін жақсартудағы салыстырмалы түрде нашар прогресс ЭЫДҰ деңгейінде алаңдаушылық туғызғандықтан, ЭЫДҰ-ның Бірлескен көлік зерттеу орталығы және Халықаралық көлік форумы (JTRC) халықаралық сарапшылар тобын шақырып, 2012 жылы "Жаяу жүргіншілердің қауіпсіздігі, қалалық кеңістік және денсаулық" атты есеп жариялады. BITRE/Австралия агенттігінің мәліметінше, халық санының өсуі, көлік құралдарын тіркеу және жүрілген шақырымдардың ұлғаюы ЭЫДҰ елдеріндегі өлім-жітім көрсеткіштеріне әртүрлі әсер етеді.

Қорғаушылық топтар

Автомобиль қауымдастығы 1905 жылы Ұлыбританияда автокөлік жүргізушілеріне полицияның жылдамдық бақылауынан (тұзақтарынан) аулақ болуға көмектесу үшін құрылды. Олар басқа да қауіпсіздік мәселелеріне араласып, жол бойында мыңдаған ескерту белгілерін орнатты. Автокөлік жүргізушілерін қорғау топтары, соның ішінде Британдық жүргізушілер қауымдастығы (Ұлыбритания), Speedcameras.org (Ұлыбритания), Ұлттық автокөлікшілер қауымдастығы (АҚШ/Канада) жылдамдық шектеулерін қатаң сақтау міндетті түрде қауіпсіздікті арттырмайтынын, тіпті жалпы жол қауіпсіздігіне кері әсер ететінін айтады. Safe Speed – жылдамдық камераларын пайдалануға қарсы науқан жүргізу үшін құрылған Ұлыбританиялық топ. Together for Safer Roads (TSR) – жол қауіпсіздігін жақсарту мақсатында әртүрлі салалардағы жеке сектор компанияларын біріктіретін коалиция. TSR мүшелерінің білімін, деректерін, технологияларын және жаһандық желілерін пайдаланып, жол қауіпсіздігінің бес бағытына назар аударады, осы арқылы жергілікті қоғамдастар мен бүкіл әлемде үлкен нәтижелерге қол жеткізуді көздейді. 1965 жылы Ральф Надер өзінің «Қандай да бір жылдамдықпен қауіпсіз емес» атты кітабында автокөлік өндірушілеріне қысым жасады, онда қауіпсіздік белдіктері сияқты қауіпсіздік мүмкіндіктерін енгізуге қарсылық көрсетулері және қауіпсіздікті жақсартуға ақша жұмсаудан жалтарғандары туралы мәліметтер келтірді. GM президенті Джеймс Рош кейіннен АҚШ Сенатының кіші комитеті алдында тұрып, компанияның қысым көрсету және қорқыту науқаны үшін Надерден кешірім сұрауға мәжбүр болды. Кейін Надер GM-ді жеке өмірге артық араласуы үшін сотқа берді. RoadPeace 1991 жылы Ұлыбританияда жол қауіпсіздігін жақсарту мақсатымен құрылды және 1993 жылы Жол қозғалысы құрбандарын еске алудің әлемдік күнін іске қосты, ол 2005 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясынан қолдау тапты.