Қудалау кезінде діни сенімді жасыру (Qudalaý kezinde dini senimdi jasiru)

Кіріспе

Қуғын-сүргінге ұшыраған кезде исламдық сенімнен бас тарту

Исламда тәқия (تقیة) – діни сенім мен амалдарды сақтықпен жасыру немесе жоққа шығару. Жалпы, тәқия – ізгі мақсат үшін (мысалы, иманы жоқ екенін көрсету сияқты) күнәлі амал жасау. Сенімді жасыру Исламның алғашқы күндерінен бері бар және барлық бағыттағы мұсылмандар тарапынан мойындалады. Дегенмен, тәқияның қолданылуы әртүрлі, әсіресе сунниттер мен шииттер арасында. Сунниттер уақыт өте келе саяси үстемдікке ие болғандықтан, тәқия жасау қажеттілігі оларға сирек кездеседі. Ал шиит қауымдары, керісінше, жаушыл ортада өзін-өзі сақтау және қорғанудың инстинктивті тәсілі ретінде тәқияны дамытты. Бұған ұқсас термин – китман (әдеби мағынасы "жасыру, бүркемелеу әрекеті"), ол үнсіздік немесе мәлімдеместен жасыру арқылы жасыруды білдіреді. Кейіннен, китман шииттер үшін қуғынға ұшыраған діни азшылық ретінде өмір сүргендіктен, ерекше маңызға ие болды. Шиит дінінде тәқия, өмірге немесе мүлікке қауіп төндіретін және дінге ешқандай зиян келтірмейтін жағдайларда рұқсат етіледі. Колумбия университетінің әлеуметтанушысы Ярдэн Мариума былай деп жазады: "Тәқия – ислам құқығының бір термині, оның мағынасы мұсылманның шарият заңы бойынша қашан өтірік айтуға рұқсат етілетінімен байланысты. Бұл ұғымның мағынасы ислам секталары, ғалымдар, елдер және саяси режимдер арасында айтарлықтай өзгерген".

Тақия

Тақия термині араб тіліндегі wāw qāf yā үш әріпті түбірінен шыққан, ол "сақтық, қорқыныш", "күтімділік, абайлау" мағыналарын білдіреді. "Ақылға қонымдылық, қорқыныш" мағынасында, туқа(н), туқат, тақуа және иттіқа’ терминдерімен синоним ретінде қолданылуы мүмкін, олардың бәрі де осы түбірден алынған. Бұл терминдердің басқа да мағыналары бар. Мысалы, тақуа термині ислами контексте әдетте "тақуалық" (әдетте "Құдайдан қорқу") дегенді білдіреді.

Китман

Қатысты термин – китман (كتمان), яғни "жабу, жасыру әрекеті". Ибадилер өздерінің мұсылмандық сенімдерін жауларының қудалауына қарсы тұрып, китман арқылы жасырды.

Ния

Сунни ислам құқығында, жалпы ислам құқығындағыдай, ниет (ния) ұғымы зор маңызға ие. Дұрыс ниетсіз жасалған амал жеткіліксіз деп есептеледі. Ибн Әби Жума шығарған фатва мұсылманның ішкі жағдайы мен ниеті оның мұсылман екенін анықтаудағы маңыздылығын көрсетеді. Осы фатваға сәйкес, егер тақия дұрыс ниетпен орындалса, ол күнә емес, тіпті ізгі амал саналады. Фатвада Алланың сенушілердің ниеттерін олардың сыртқы істерінен артық бағалайтыны айтылады, ал тақия дұрыс ниетке сай сыртқы көрініс нысаны ретінде қарастырылуы мүмкін. Кейбір сүнни ғалымдары өз сенімдеріне қайшы болса да, Мамунның Құран жаратылған деген пікірін қолдауды жөн көрді. 1492 жылы Иберия түбегіндегі Реконкиста аяқталғаннан кейін мұсылмандар католик монархтары тарапынан қуғынға ұшырап, христиан дініне өтуге немесе жер аударылуға мәжбүр болды. 16 ғасырдағы Испаниядағы Инквизиция кезінде тақия қағидасы мұсылмандар үшін өте маңызды болды, себебі ол оларға исламды құпия сақтап, крипто-мұсылмандар болып қала отырып, христиан дініне кіруге мүмкіндік берді. 1504 жылы Оран қаласының Малики мүфтиі Убайд Алла әл-Вахрани мұсылмандарға өз дінін сақтау үшін жасыруды кеңінен пайдалануға рұқсат беретін фатва шығарды. Бұл ерекше жағдай ретінде қарастырылады, өйткені ислам құқығы өлім қаупі болған жағдайларды қоспағанда, діннен бас тартуға тыйым салады және тіпті мүмкіндігінше тез арада қайтадан дінге оралуды талап етеді. Ал Вахранидің ой-пікірі Аль Ваншариси сияқты бұрынғы Малики факихтерінің көпшілігінен ерекшеленді. Шиалар үшін екі маңызды сақтық шарасы болды: имамдармен байланыстарын қауіпті жағдайда жарияламау және имамдардың эзотерикалық үйретімдерін оларды қабылдауға дайын емес адамдардан қорғау. Көп жағдайда азшылықтағы шиалар тақияны сунниттік қоғамдарда суннизмнің сыртқы бейнесін қолдану арқылы жүзеге асырды, бірақ бұл принцип басқа діндерге қатысты да сақтық шараларын қолдануға мүмкіндік береді. Мысалы, Үндістан субконтинентіндегі Гупти Исмаили шиалары касталық қуғын-сүргіннен сақтану үшін индустар ретінде өмір сүрді. Көп жағдайда тақия практикасы адамдардың санасына терең сіңіп кетті. Дінге сенуші адам қаласа, осы амалды қауіпті сәттерде немесе өмір бойы қолдануы мүмкін.

In Sunni Islamic law, as in Islamic law in general, the concept of intention (niyya) holds great importance. Merely performing an act without the right intention is considered insufficient. A fatwa issued by Ibn Abi Juma highlights the significance of one's inner state and intention in determining their identity as a Muslim. According to this fatwa, if taqiyya is practiced with the right intention, it is not considered sinful but rather a pious act. The fatwa emphasizes that God values the intention of believers over their outward actions, and taqiyya can be seen as a form of outward expression aligned with the correct intention. Some Sunni scholars chose to affirm Mamun's view that the Qur'an was created, in spite of their beliefs,

Following the end of the Reconquista of the Iberian Peninsula in 1492, Muslims were persecuted by the Catholic Monarchs and forced to convert to Christianity or face expulsion. The principle of taqiyya became very important for Muslims during the Inquisition in 16th century Spain, as it allowed them to convert to Christianity while remaining crypto Muslims, practicing Islam in secret. In 1504, Ubayd Allah al Wahrani, a Maliki mufti in Oran, issued a fatwā allowing Muslims to make extensive use of concealment to maintain their faith. This is seen as an exceptional case, since Islamic law prohibits conversion except in cases of mortal danger, and even then requires recantation as quickly as possible, and al Wahrani's reasoning diverged from that of the majority of earlier Maliki Faqīhs such as Al Wansharisi. Two primary aspects of circumspection became central for the Shi‘a: not disclosing their association with the Imams when this could put them in danger and protecting the esoteric teachings of the Imams from those who are unprepared to receive them. While in most instances, minority Shi‘a communities employed taqiyya using the façade of Sunnism in Sunni dominated societies, the principle also allows for circumspection as other faiths. For instance, Gupti Ismaili Shi‘a communities in the Indian subcontinent circumspect as Hindus to avoid caste persecution. In many cases, the practice of taqiyya became deeply ingrained into practitioners' psyche. If a believer wished, he/she could adopt this practice at moments of danger, or as a lifelong process.

Қауіпсіздікті сақтайтын Тәқия

Кольберг сыртқы жаулардан сақтану үшін "сақтық тақиясы" деген ұғымды енгізді. Оны екі ерекше түрге бөлуге болады: жасыру және құпия ұстау. Мысалы, тарихи деректерде кейбір имамдардың өздерін қорғау мақсатымен жеке басын жасырғаны айтылады. Бір риуаятта Имам Жафар әл-Садық, оны танығанмен, имаммен тікелей байланыс жасамай, қашып өткен бір ізбасарының әрекетін мақтап, тіпті оның атын атауға тырысқандарды қарғысқа тосты. Ақыл-ойында сақтай отырып, діни құпиялылық немесе Тақия, "өмір немесе мүлік қаупі зор болғанда және дінге ешқандай зиян келмейтін жағдайларда" Шииттерде заңды деп есептеледі. Сафауи әулетінің билікке келуіне дейін Шииттер көбінесе жауынгер сунниттердің арасында азшылық ретінде өмір сүрді. Бұл жағдай Тақия доктринасын Шииттер үшін маңызды етті. Дегенмен, кейбір Шииттер Тақияны джихадтың бір түрі, яғни өз қарсыластарымен күресудің бір жолы ретінде қарастырады. Ал басқалары оны ерте Шиит исламының эзотерикалық мәнімен байланыстырады. Алла Тағала имамдарға берген білімді (Ілім) қорғау қажет болды, ал шындықты он екінші имам келгенге дейін, осы білім мен түпкі мағынасы баршаға мәлім болғанша, беймәлімдер мен қарсыластарынан жасыру қажет еді. Шиит имамдарының діни үкімдері де Тақияның ықпалында болды. Имамдардан жеткен кейбір дәстүрлер Тақияны Шиизмнің орталық элементіне айналдырады: "Тақиясы жоқ адамның иман жоқ", "Тақиядан бас тартқан адам намазды тастағанмен тең", "Тақия - сенушілердің қалқаны, Тақия болмағанда Аллаға құлшылық қылмас едік". Бұл дәстүрлер тек қана тәуекел туған кездегі Тақияға, әлде Шииттердің эзотерикалық ілімдерін жасыру үшін қолданылатын Тақияға қатысты ма, әзірге белгісіз.

Исмаили шииттерінің көзқарасы

1256 жылы моңғолдардың Аламут мемлекетіне жасаған шабуылынан кейін исмаилилер үшін тақия жасау қажеттігі туды, бұл тек енді мемлекетсіз қалған қауымды қорғау үшін ғана емес, сонымен қатар осы аласапыран кезеңде Низари исмаили имаматының тізбегін сақтау үшін де қажет болды. Осыған орай, шиит имамы Джафар әл-Садық: «Тақия – менің дінім және ата-бабаларымның діні» деген мәлімдеме жасады. Имамдардың жасырылған кезеңдері сатр деп аталады, алайда бұл термин имамдар физикалық жағынан жасырылмаған, бірақ қауымның сақтық шараларын сақтауы қажет болған уақыттарды да білдіруі мүмкін. Сатр кезінде имамға тек оның қауымы ғана қол жеткізе алатын, ал ең қауіпті жағдайларда – исмаили иерархиясының (ḥudūd) жоғары дәрежелі мүшелеріне ғана қол жетімді болатын, олардың міндеті – имамның үйретіктерін қауымға жеткізу еді. Шиит имамы Джафар әл-Садық былай дегені жеткізілген: «Біздің үйретігіміз – шындық, шындықтың шындығы; ол – сыртқы және ішкі, және ішкінің ішкісі; ол – құпия және құпияның құпиясы, қорғалған құпия, құпиямен жасырылған құпия». Расында, исмаилилер үшін қауымның бүгінгі күнгі тұрақтылығы мен гүлденуі, негізінен Ильханат, Сафавид әулеті және басқа да қуғын-сүргін кезеңдерінде имамдардың сенімдері мен үйретіктерін сақтаудың нәтижесі болып табылады. 16 ғасырдың исмаили авторы Хуажа Мухаммед Рида ибн Сұлтан Хусейн, сондай-ақ Хайрхуа и Харати деп танылған, Анжудан кезеңі туралы жазып, тақия дәуірінің аяқталуы туралы айтады. Ол осы уақытқа дейін «ақиқаттың бетіне жамылғы жабылған» екенін түсіндіреді, бірақ енді имам «жамылғыны шешуге рұқсат берді». Имам өзінің ізбасарларымен жазбаша хабарласуға рұқсат бергендіктен, ол тиімді түрде тақия дәуірін аяқтады. Гупти қауымы ІІІ Ага Ханды өздерінің рухани жетекшісі және имамы деп есептеді, бірақ өздерін қорғау үшін бұл сенімдерін жасырды. Алайда, Гуптилер тақияның ерекше түрін қолданды, олар сүнни, суфи немесе итна ашарилер болып көрінбеді, бұл жиі кездесетін жекеліктер еді. Олар өздерін индустар деп таныстырды, бұл олардың маңызды ерекшелігі болды. Гуптилер тақияны сырттай мойындаған сенімдерінің толыққандылығы және шыңы деп санайды, оған қарсы емес. Санскрит тіліндегі «Гупта» сөзі құпия немесе жасырын деген мағынаны білдіреді, бұл олардың сенімдерін және нағыз кім екенін жасыруын толық бейнелейді. Алауиттер тарихи қуғын-сүргінге байланысты өз сенімдерін (тақия) жасыруға бейім. Олардың кейбір қағидалары құпия, оларды тек аздаған адамдар ғана біледі, сондықтан оларды мистикалық секта деп сипаттауға болады. Алауиттер ислам мейрамдарын тойлайды, бірақ ең маңыздысы – Ғадир айты деп санайды.

For the Ismailis in the aftermath of the Mongol onslaught of the Alamut state in 1256 CE, the need to practice taqiyya became necessary, not only for the protection of the community itself, which was now stateless, but also for safeguarding the line of the Nizari Ismaili Imamate during this period of unrest. Accordingly, the Shia Imam Ja'far al Sadiq stated "Taqiyya is my religion and the religion of my ancestors",

Such periods in which the Imams are concealed are known as satr, however the term may also refer to times when the Imams were not physically hidden from view but rather when the community was required to practice precautionary dissimulation. During satr the Imam could only be accessed by his community and in extremely dangerous circumstances, would be accessible only to the highest ranking members of the Ismaili hierarchy (ḥudūd), whose function it was to transmit the teachings of the Imam to the community. Shi'a Imam Ja'far al Sadiq is reputed to have said, "Our teaching is the truth, the truth of the truth; it is the exoteric and the esoteric, and the esoteric of the esoteric; it is the secret and the secret of a secret, a protected secret, hidden by a secret." Indeed, for the Ismailis, the persistence and prosperity of the community today owes largely to the careful safeguarding of the beliefs and teachings of the Imams during the Ilkhanate, the Safawid dynasty, and other periods of persecution. The 16th century Ismaili author Khwāja Muḥammad Riḍā b. Sulṭān Ḥusayn, also known as Khayrkhvah i Harati, referring to the Anjudan period, writes about the end of an era of taqiyya. He explains that thus far "a veil was drawn over the visage of truth," but now the Imam "allowed the veil to be lifted". Since the Imam had allowed written correspondence with his followers, he had effectively ended the era of taqiyya. The Gupti community viewed the Aga Khan III as their spiritual leader and Imam, but concealed these beliefs to protect themselves. However, the Guptis used a unique form of taqiyya, they did not appear as Sunni, Sufi, or Ithna ashari, which were the more common identities to take on. Rather they identified as Hindus, and this became a significant aspect of who they were. The Guptis view their taqiyya as a fulfillment and culmination of their outwardly professed faith, rather than contrary to it. The name ‘Gupta’ in Sanskrit, means secret or hidden, which perfectly embodies the concealment of their faith and true identity. Alawites tend to conceal their beliefs (taqiyya) due to historical persecution. Some tenets of the faith are secret, known only to a select few; therefore, they have been described as a mystical sect. Alawites celebrate Islamic festivals but consider the most important one to be Eid al Ghadir.

Друздардың көзқарасы

Дрюздердің исмаили шиа дінінен шыққандығына байланысты, олар тақиямен де байланыстырылады. Дрюздер азшылық болып қуғынға ұшыраған кезде, сырттан басқа дінді ұстанғандай көрініс берді, әдетте ол аймақтағы үстем дін болатын, және көбінесе осы тәжірибе арқылы мұсылмандық дәстүрлерді сақтады.

Қазіргі заманғы пікірталас

XXI ғасырдың басында тақия мәселесі талқылау тақырыбына айналды. С. Джонатон О’Доннеллдің сөзіне сәйкес, кейбір теориялар «мұсылмандар исламның мүддесіне қызмет етсе, мұсылмандардың дінге сенбейтіндерді алдауға міндетті болуы» деген пікірді алға тартады. Ол «бұл талап тақия ұғымын дұрыс түсінбеуге негізделген, себебі сенушілер зорлық-зомбылыққа ұшыраған жағдайда ғана өз дінін жасыруға құқылы. Бұл қате түсінік исламофобиялық жазбаларда кеңінен қолданылады». Бұл терминді Патрик Сукхдео сияқты жазушылар мен «қаpсы жихад» идеологтары қолданды, олар мұсылмандардың бұл доктринаны батыс елдерін исламдастырудың басты стратегиясы ретінде пайдаланады, осы арқылы өздерінің зорлық-зомбылық ниеттерін жасырады деп санайды. 2008 жылы Раймонд Ибрагим «Jane's Islamic Affairs Analyst» журналында «Исламның алдау доктриналары» деген мақала жариялады. Ибрагим өзінің аудармасын Майкл Райанға ұсынды. 2019 жылы Ибрагимнің тақияға қатысты көзқарасы ислам ғалымы Усама Хасан тарапынан «Jewish Chronicle» басылымында сынға ұшырады. Ибрагим Хасанға «FrontPage Magazine» журналында «Тақия батуы: Ислам алдамшылығын жамылған қараңғылықты ашу» атты мақаласында жауап берді. Стефан Виммер тақияның мұсылман емес адамдарды алдау және исламды тарату құралы емес, керісінше, өмірге қауіп төнген жағдайда өзінің өмірін сақтау үшін қолданылатын қорғаныс механизмі екенін айтады (мысал ретінде Реконкистаны келтіреді). Копенгаген университетінің профессоры Якоб Сковгаард Петерсен де осыған ұқсас пікір білдіреді.