Жаңа Зеландияның маңызды вождісі Хоне Хеке

Кіріспе

Маори бас (қайтыс 1850)

Хоне Уирему Хеке Покаи (1807/1808 – 7 тамыз 1850), туған Хеке Покаи және кейінірек жиі Хоне Хеке деп аталады, өте ықпалды маори рангaтирa (бас) Нгапухи иуи (тайпа) және соғысқа көшбасшы Солтүстік Жаңа Зеландияда; ол Нгати Рахири, Нгаи Таваке, Нгати Таутахи, Те Матарахураху және Те Ури о Хуа хапу (кіші тайпалар) Нгапухимен байланысты болды. Хоне Хеке Мушкет соғысында Нгапухидің бұрынғы соғыс көшбасшысы Хонги Хикамен бірге шайқасты. Хоне Хеке 1845-46 жылдарғы Флагстафф соғысының басты қозғаушысы саналады.

Өмірбаян

Хеке 1807 немесе 1808 жылы Керикериден оңтүстікке қарай орналасқан Пакаракада дүниеге келді. Оның әкесі Тупанапана, анасы Те Кона еді. Ол анасының інісі Покаяның құрметіне Хеке Покай деп аталды. Ол Кайкохе аймағында өсті. Жастығында 1824 және 1825 жылдары Керикеридегі Миссионерлік қоғам мектебінде оқыды және миссионер Генри Уильямстың ықпалына түсті. Кейіннен ол, оның бірінші әйелі Оно (Те Пахидың қызы) және олардың екі кішкентай баласы христиан дініне енді. Ол және оның әйелі 1835 жылдың 9 тамызында крещениеден өтті, Хеке Покай Хоани немесе Хоне және Вирему деген христиандық есімдерді алды, ал Оно Ририя (Лидия) есімін қабылдады. Хоне Хеке Англикан шіркеуінде дін уағыздаушы болды. Ририя мен балалар көп ұзамай қайтыс болды, ал Хеке 1837 жылдың 30 наурызында Керикери шіркеуінде Хонги Хиканың қызы Хариата (Харриет) Ронгоға үйленді. 1837 жылы кемелердің келуі азайғаннан Нгапухи үшін үлкен кіріс шығыны болды. Британдық өкіл Хеке мен Нгапухи басшысы Помаре II американдық туды көтеріп жүргеніне алаңдады. Хеке және Помаре II 1840 жылдан бері АҚШ консулының міндетін атқарушы капитан Уильям Мэйхью мен басқа американдықтардың салық салу мәселесі бойынша Англияға қарсы американдық колониялардың сәтті көтерілісі туралы әңгімелерін тыңдады. Хеке американдық туды Уахапудағы дүкенші Генри Грин Смиттен алды, ол Мэйхьюден кейін консул міндетін атқарды. Ту ұшағы екінші рет кесілгеннен кейін, Жұлдыздар мен жолақтар Хекенің соғыс каноэсінің оюлы кормасынан желбіреп тұрды. Рим-католик миссионерлерін басқарған епископ Помпалье бірнеше маңызды католик басшыларына (Рева және Те Кемара сияқты) келісімге қол қоюда сақтық танытуға кеңес берді, сондықтан олардың келісімге қарсы сөйлегеніне таң қалмау керек. Вайтанги шартына қол қою оқиғасын жазған CMS миссионері Уильям Коленсо былай деді: "Біраз уақыттан кейін Те Кемара үстелге жақындап, пергаментке қолын қойды, Рим-католик епископы (басшылар қол қойғанға дейін отырыстан шығып кеткен) оған "қағазға жазба, егер жазсаң, құл болып қаласың" деген еді". Шартына қол қойылғаннан кейін британдықтар басшылардың билігін Тақтың билігіне бағынышты деп қарады; бұл түсіндірме Вайтанги шартында жазылмаған және соттарда расталмаған, себебі губернатор заң үстемдігін бекітті, үкіметтік шенеуніктер мен әскерлердің болуы 1820 жылдан бері Солтүстікте басталған тәртіпсіздікке нүкте қойды.

Heke was born at Pakaraka, south of Kerikeri in the Bay of Islands, in 1807 or 1808. His father was Tupanapana and his mother Te Kona. He was named Heke Pōkai, after his mother's brother Pokaia. He grew up in the Kaikohe area. As a youth, he attended the Church Missionary Society school at Kerikeri in 1824 and 1825 and came under the influence of the missionary Henry Williams. Subsequently, he, his first wife Ono (daughter of Te Pahi) and their two infant children were converted to Christianity. He and his wife were baptised on 9 August 1835, Heke Pōkai taking the Christian names Hoani or Hōne and Wiremu, and Ono taking the name Riria (Lydia). Hōne Heke became a lay preacher in the Anglican church. Riria and the children died soon after and Heke married Hariata (Harriet) Rongo, daughter of Hongi Hika, in the Kerikeri chapel on 30 March 1837. in 1837. a reduction in the number of visiting ships caused a serious loss of revenue to Ngāpuhi. The British representative became concerned that Heke and the Ngāpuhi chief Pōmare II flew the American Ensign. Heke and Pomare II had listened to Captain William Mayhew, the Acting Consul for the United States since 1840, and to other Americans talking about the successful revolt of the American colonies against England over the issue of taxation. Heke obtained an American ensign from Henry Green Smith, a storekeeper at Wahapu who had succeeded Mayhew as Acting Consul. After the flagstaff was cut down for a second time the Stars and Stripes flew from the carved sternpost of Heke's war canoe. Bishop Pompallier, who led the Roman Catholic missionaries, had advised several of the leading Catholic chiefs (such as Rewa and Te Kemara) to be very wary in signing the treaty, so it is not surprising that they had spoken out against the treaty. William Colenso, the CMS missionary printer, in his record of the events of the signing of the Treaty of Waitangi commented that "After some little time Te Kemara came towards the table and affixed his sign to the parchment, stating that the Roman Catholic bishop (who had left the meeting before any of the chiefs had signed) had told him not to
"write on the paper, for if he did he would be made a slave." Following the signing of the treaty the British regarded the authority of the chiefs as subservient to that of the Crown; an interpretation which is not actually written in the Treaty of Waitangi and has not born out in the courts since, as the governor asserted the rule of law, the presence of government officials and troops had resulted in an end to the free wheeling lawless situation that had prevailed in the North since the 1820s.

Флагстафф соғысының басталуына әкелген оқиғалар

Басқа да мәселелер Нгапухи халқының наразылығын тудырды. Бір мәселе – 1841 жылы жаңа колонияның астанасын Окиатодан Оклендке көшіру. Оклендте Кавау аралында мыс табылғаннан кейін үлкен экономикалық өркендеу болды. 1844/45 жылдары мыстың құны 7000 фунт стерлингке жетті, бұл сол кезеңде Оклендтің жалпы экспортының шамамен үштен бірін құрады. Бұл Бей аралының халқы үшін кіріс жоғалтуға әкеп соқты. Алайда, Хеке 1844 жылға дейін Тэ Руки Каувити және басқа да Нгапухи iwi басшыларынан «те нгакау» арқылы қолдау сұрамады – бұл тайпалық араздықты шешу үшін көмекке жүгінушілер сақтайтын дәстүр. 1844 жылдың 8 шілдесінде Корорареканың солтүстік жағындағы Майки төбесіндегі флагштокты Хекедің одақтасы, Пакарака басшысы Те Харатуа алғаш рет кесіп түсірді. Хеке өзі флагштокты кесуге ниеттенген еді, бірақ Архиекон Уильям Уильямс оны бұған көндірді. Британдықтарға наразылығын білдіру және американдық саудагерлердің ықпалымен, Хон Хеке алты айдың ішінде флагштокты үш рет кесіп тастады.

Корорарека шайқасы

Көтеріліс 1845 жылғы 11 наурызда таңертең ту жорасы төртінші рет қиратылғанда басталды. Шамамен 600 маори мылтықтармен, екі түтікшелі мылтықтармен және томахоктармен қаруланған күш Корорарекаға шабуыл жасады. Хекедің жауынгерлері күзет бекетіне шабуыл жасап, барлық қорғаушыларды өлтіріп, Хеке ту жорасын кесіп тастады. Сол уақытта, мүмкін, көңіл аудару үшін, Те Руки Кавити және оның адамдары Корорарека қаласына шабуыл жасады. 250 сарбаз бен қоныс аударушының қалғандары қаладан қашып, Хекедің жауынгерлерін пушкалармен атқылады. Содан кейін Хекедің адамдары қалаға шабуыл жасап, қолдарына тигеннің бәрін тонады. Хеке Корорареканың оңтүстік бөлігіне тиіспеу туралы бұйрық бергендіктен, Англикан және Католик шіркеулері зардап көрмеді. Ол 3 шақырым қашықтықта орналасқан, кейде "Те Маухе" деп аталады, бірақ сол аттас төбе солтүстік-шығысқа қарай шалқап жатыр. 1845 жылғы сәуір айында, отарлық күштер Аралдар шығанағында жиналған кезде, Хеке мен Нене жауынгерлері екі па арасындағы Таумата Караму деген кішкентай төбеде және Окайхау мен Те Ауаху арасындағы ашық далада көптеген шайқастарды өткізді. Хекедің күші шамамен үш жүз адамды құрады; Кавити сәуірдің соңында тағы 150 жауынгермен Хекеге қосылды. Хеке мен Кавитиге қарсы Тамати Вака Ненеге қолдау көрсеткен шамамен төрт жүз жауынгер болды, олардың ішінде басшылар Макоаре Те Таонуи және оның ұлы Аперахама Таонуи, Мохи Тауахи, Арама Карака Пи және Нопера Панакареао бар еді.

Пукетутудағы Хеке пасына шабуыл

1845 жылы 8 мамырда Пукетутудағы (Те Маухе) Хекенің Пасына 58-ші, 96-шы және 99-шы полк әскерлері, әскери теңізшілер және Конгрев зымыран бөлімшесі, лейтенант-полковник Уильям Хюльмнің басшылығымен шабуыл жасады. Британ әскерлерінің ауыр артиллериясы болмады, бірақ олар өзімен бірге он екі Конгрев зымыранын әкелді. Маорилер бұрын ешқашан ракета қолданылғанын көрмеген және күшті көрсетілімді күткен. Бірінші екеуі нысанадан мүлдем өткен, үшіншісі қоршауға тиіп, жарылып, ешқандай зиян келтірмеді. Бұл оқиға маорилерге үлкен сенім сыйлады. Көп ұзамай барлық зымыралар жұмсалып, қоршау бұзылмады. Содан кейін қатыгез және шатас шайқас басталды. Ақырында британдық әскерлердің тәртібі мен үйлесімділігі басымдық танытып, маорилер Паға кері шегінді. Бірақ олар жеңілген жоқ, керісінше, артиллерия болмағандықтан британдықтар Паның қорғанысын бұзуға мүмкіндік таппады. Хюльм аралдар шығанағына қайта оралуға шешім қабылдады. Шайқаста британдықтар 14 қаза тапты, 38 жараланды. Маорилердің жоғалғандары 47 қаза тапқан және шамамен 80 жараланған адамды құрады.

Те Ауаху шайқасы

Маори дәстүріне сәйкес, Омапере көлінің жағасындағы Пукетуту (Те Маухе) пасын сәтті қорғағаннан кейін, онда қан төгілгендіктен, па тасталып, қасиетті орынға айналды. Дұшмандықтар азық-түлік өндірісін тоқтатты, ал 1845 жылдың маусым айының басында Хеке өз жауынгерлеріне азық-түлік алу үшін Кайкохеге, содан кейін Пакаракаға барып, азық-түлік жинады. 18 сәуір 1845 жылғы (115 бет) және 5 және 8 шілде 1845 жылғы (116 бет) миссионер Уильямстың Хиткоттқа жазған хатында Хеке жауынгерлерінің Пакаракадағы шаруа қожалығындағы картопты және басқа да азық-түлікті жегені сипатталған. 1845 жылдың 12 маусымында Те Ауаху шайқасында Нене жауынгерлері жеңіске жетті.

Руапекапека па шайқасы

Руапекапека қоршауы 1845 жылдың 27 желтоқсанында басталып, 1846 жылдың 11 қаңтарына дейін жалғасты. Бұл па-ны Те Руки Кавити Охаэавай па-сында қолданылған қорғаныс жобасын пайдаланып, жетілдіру үшін салған; Руапекапека па-сының сыртқы қоршаулары пушка мен мылтықтан оққа қарсы қорғаныс пен па-ға шабуыл жасауға тырысқандарға кедергі келтірді. Те Руки Кавити және оның бірнеше ізбасарлары артта қалғандықтан, британдықтардың шабуылынан күтпеген жерден тап болды. Шабуылдаушы күш Кавити мен оның жауынгерлерін па-дан қуды. Ұрыс па-ның сыртында болды және салдарының көп бөлігі осы кезеңде туды. Кейіннен маорилердің көпшілігі шіркеуде болғандығы айтылды, себебі олардың көпшілігі берілген христиандар еді. Пастор Ричард Дэвис 1846 жылдың 14 қаңтарындағы күнделігіне мынадай жазба енгізді:

"Кеше хабар келді, теңізшілер па-ны жексенбі күні басып алған, онда он екі еуропалық қаза тапқан, ал отыз адам жараланған. Жергіліктілердің жоғалғандары әлі белгісіз. Байқағаннан кейін, жергілікті тұрғындар демалыс күні шайқас болатынын күтпеген, және олардың көп бөлігі па-дан шығып, темекі шегіп, ойын ойнап отырған. Сондай-ақ, әскерлер қызметке жинала бастағандығы хабарланды. Теңізшілер сенбі күні өздерінің пушкаларымен қоршауды бұзып, жергілікті тұрғындардың бейсауаттығын пайдаланып, па-ға кірді, бірақ қатал шайқассыз, қолма-қол соғыссыз ие бола алмады. Алайда, кейінгі зерттеушілер 11 қаңтардағы жексенбі күнгі оқиғаларға қатысты осы түсіндірмеге күмән келтірді, себебі Охаэавай шайқасында шайқас жексенбі күні де жалғасты. Басқа бір түсіндірме бойынша, Хеке па-ны қасақана тастап, айналасындағы орманға тұзақ қойған, себебі ол жасырынуға мүмкіндік беретін және Хекеге үлкен артықшылық сыйар еді. Егер бұл дұрыс болса, онда Хеке қойған тұзақ толыққанды сәтті болмады, себебі Кавитидің адамдары басшылары құлап қалған деп ойлап, па-ға қайтып келді, ал британдық әскерлер маори көтерілісшілерімен па-ның сыртында шайқасты. Қай жағдайда болса да, төрт сағаттық шайқастан кейін маори көтерілісшілері шегінді."

Флагстафф соғысының соңы

Руапекапекадан кейін көп ұзамай Хеке мен Кавити олардың басты маори қарсыласы, адал басшы Тамати Вака Ненемен кездесіп, бейбітшілікке келісті. Нене губернаторға бейбітшілік орнағанын хабарлау үшін Оклендке барды, сонымен қатар британдықтардың Кавити мен Хеке ұсынған талаптарын – бүліктері үшін шартсыз кешірім беруді – қабылдауын талап етті. Губернатор Джордж Грей көтерілістің аяқталуын британдықтардың жеңісі ретінде көрсетті. Грей Хектің саяси позициясына ешқандай құрмет көрсетпеді, "Бүлікшілердің наразылық білдіретін бірде-бір себебін таба алмадым, олардың қазіргі әрекеттерін қандай да бір дәрежеде ақтауға болатын себеп жоқ. Менің ойымша, бұл Ұлыбританияның билігіне қарсы иррационалды жеккөруден туындаған" деді. Осы пікірге қарамастан, Хеке мен Джордж Грей 1848 жылғы мамыр айында Те-Уаймат миссиясында өткен кездесуде татуласты.

Хон Хеке мұрасы

Охаэваи па мен Руапекапека паның тапқыр дизайны басқа маори тайпаларына белгілі болды. Бұл жобалар кейінгі Жаңа Зеландия соғыстарында салынған, қазіргі кезде «атыс қарулы па» деп аталатын құрылыстардың негізі болды. Руапекапека паның басып алынуы британдықтардың тактикалық жеңісі болып есептелуі мүмкін, бірақ ол британдықтар үшін нысана ретінде арнайы салынған еді, ал оның жоғалуы көп зиян келтірмеді; Хеке мен Кавити күштерімен қауіпсіз эвакуацияланды. Руапекапекадағы британдық жеңіске қарамастан, Кавити мен Хеке соғыстан айтарлықтай пайда тапқаны анық. Соғыс аяқталғаннан кейін Хеке зор бедел мен билікке ие болды. Миссионер Ричард Дэвис 1846 жылғы 28 тамызда: «Өз елдік ортасында ол патриот ретінде ең жоғары құрметке көтерілді және қайда болса да сыйлы тұтылады» деп жазды. Соғыстан кейін Хон Хеке Кайкохеге көшіп кетті. Екі жылдан соң, 1850 жылғы 7 тамызда туберкулезден қайтыс болды. Пастор Ричард Дэвис христиандық рәсім өткізді, содан кейін оның екінші әйелі Хариата Ронго (Хонги Хиканың қызы) болды. 2011 жылғы сәуірде Дэвид Ранкин (Ngapuhi тайпасының Te Matarahurahu кіші тайпасы және Hōne Heke қорының өкілі) Хон Хеке сүйектерінің қоғамдық зиратқа көшіріліп, қайта жерленетінін хабарлады, себебі үңгір маңындағы жерлер құрылысқа дайындалып жатқан еді, ал 2011 жылғы мамырда ол осы процесті бақылады; бірақ кейбір Ngapuhi оның осыны істеуге құқығы бар-жоғына күмән келтірді. Оукленд жоғары сотының қабырғасында Хекеге арналған рельефтік мүсін орналасқан, оны Антон Тьютенберг жасап, 1866 жылы ашты.