Кіріспе

жоқ Кеңес блогы елдеріндегі қала құрылысы "салқын соғыс" дәуірінде идеологиялық, саяси, әлеуметтік және экономикалық факторлармен анықталды. Батыс елдеріндегі қала дамуынан өзгеше, кеңестік үлгідегі жоспарлау көбінесе қалаларды толыққанды қайта жобалауды қажет етті. Кеңес үлгіндегі қалалар архитектурадағы модернистік идеяларға, мысалы Ле Корбюзье және оның Парижге арналған жоспарларына байланысты дамиды. Тұрғын үйлер көбінесе парктерге ұқсас жағдайда орналасқан, конструкциялық жылу оқшаулау панельдерін пайдаланып, қысқа мерзімде стандартталған және жаппай өндірілген мұнаралар блогынан тұрады.

Коммунистік елдерде қала құрылысы басталды

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген Шығыс Еуропа елдері физикалық зардап шекті, ал олардың экономикасы өте нашар күйде болды. Соғыстан қираған қалаларды қайта құру қажеттігі туындады. Мысалы, Польшаның Варшава қаласы 1944 жылғы Варшава көтерілісінен кейін неміс әскерлерінің жоспарлы түрде Варшаваны қиратуы салдарынан іс жүзінде жермен теңестірілді. 1945 жылы Достасқан мемлекеттердің бомбалауынан Дрезденнің орталық бөлігі толығымен қирады. Сталинградтың көп бөлігі қирады, тек аз ғана ғимараттар тік тұрды. Шығыс Еуропа елдерінің қаржы ресурстары, өнеркәсіп пен жерді мемлекеттендіруден кейін, толық мемлекеттік бақылауда болды. Барлық даму мен инвестициялар мемлекеттік қаржыландыруды қажет етті. Коммунизмге адалдығына сәйкес, бірінші кезекте өнеркәсіпті дамыту мақсаты қойылды. Сондықтан, алғашқы 10-15 жылда көптеген ресурстар өнеркәсіпті дамытуға және қираған қалаларды қайта құруға жұмсалды. Көп жағдайда, бұл қайта құру бірнеше себептерге байланысты қала құрылысынсыз жүзеге асырылды. Біріншіден, қайта құру дереу басталуы керек болды, өйткені егжей-тегжейлі жоспарды әзірлеуге жеткілікті уақыт болмады. Екіншіден, қала құрылысы жоспарларын жасауға қажетті адам күші мен біліктілік жетіспеді. Көптеген жағдайларда, қираған қалалар бұрынғы қалпына келтірілмеді. Керісінше, Советтік социализм қағидаларына сәйкес жаңа қалалар салынды. Дегенмен, кейбір ірі қалалардағы тарихи маңызды құрылыстар қайта жаңартылды. Сақтау жұмыстарын жүзеге асырған мамандар, оларды түпнұсқасына барынша ұқсатуға тырысты. Мысалы, Варшаваның ескі орталығы, Дрездендегі Цвингер және Будапешттегі көптеген тарихи ғимараттар соғысқа дейінгі сұлулығына қайта келтірілді. Ерекше жағдай – 1944 жылдың тамызында бомбалаудан зардап шеккен Румынияның Бухарест қаласындағы Ұлттық театр ғимараты. Ғимараттың бір бөлігі сақталса да, 1947 жылы билікке толыққандай келгеннен кейін коммунистік билік ғимараттың қалдықтарын бұзуға шешім қабылдады. 1940 жылдардың соңында КСРО жаңа типтегі биік үйлерді әзірледі. Мұндай алғашқы ғимараттар Мәскеуде салынды: Мәскеу мемлекеттік университеті, Котельническая набережная ғимараты, Кудринская алаңы ғимараты, Хилтон Москва Ленинградская қонақ үйі, Украина қонақ үйі, Сыртқы істер министрлігі, Ауыр өнеркәсіп министрлігі. Бұл үлгілер кейбір басқа елдерде де қайталанды, олардың ішінде Варшавадағы Мәдениет және ғылым сарайы және Бухаресттегі Баспасөз үйі ең танымалдары. Шығыс Берлиндегі Сталин аллеясы (кейіннен Карл Маркс аллеясы деп аталды) да сол сталиншіл стильдегі ғимараттармен шеңберленген, бірақ олардың тұжырымдамасы Мәскеудің биік үйлерінен ерекшеленді. Бұл ғимараттар жаңа сәулет стилінің үлгісі болғанымен, қала құрылысына айтарлықтай қатыспады және бұл ғимараттар мен олардың айналасы арасында анық тұжырымдамалық байланыс болған жоқ. Бұл ғимараттарды салу үшін олардың орнында орналасқан құрылыстарды бұзу қажет болды. Ең танымал оқиға – Наполеон жеңілісінің құрметіне Мәскеуде салынған Құтқарушы Мәсіх соборын бұзу. Бұл жер Советтер сарайын салу үшін қажет болды, бірақ ол ешқашан салынбады. Жаңа коммунистік құрылыстарға жол ашу үшін тарихи ғимараттарды, әсіресе шіркеулерді бұзу коммунистік қала құрылысының жалпы ерекшелігі болды. Соңғы кездегі мысал – Николае Чаушескудың Бухаресттің тарихи бөліктерін бұзуы, ол елорданы социалистік реализм стилінде қайта құруды жоспарлады. Басқа жағдайларда кеңестік билік тарихи құрылымдарды сақтап, олардың кеңестік емес маңызын жоюға тырысты; оның орнына олар эстетикаға және көрінетін сұлулыққа назар аударды. Мысалы, Вильнюс соборы 1944 жылы Совет Одағы Литваны қайта басып алғаннан кейін өнер мұражайына айналдырылды. Сонымен қатар, Вильнюс қаласындағы көшелердің атаулары кеңестік идеологияны жақсырақ бейнелеу үшін өзгертілді. Уақыт өте келе қала кеңейе бастады, ал 1978 жылғы Вильнюс бас жоспарында көбінесе тұрғын үйлерден тұратын жаңа аудандар ұсынылды. Қала орталығы мен ескі қалада жеке тұрғын үй салуға тыйым салынды. Индустрияландыру ауылдық аймақтардан қалаларға көбірек адамдарды әкелді. Соғыстан кейін жаңа тұрғын үйлердің салынуы баяу болғандықтан, тұрғын үй тапшылығы одан да ушықты. Соңында, тұрғын үйдің созылмалы тапшылығы мен адам санының артуы жаңа құрылыстың кең ауқымды бағдарламасын қажет етті. Нәтижесінде, көптеген коммунистік елдер КСРО-да қолданылған шешімді қабылдады, онда әр адамға берілетін тұрғын алаңының мөлшеріне қатаң шектеулер қойылды. Әдетте, әр адамға шамамен 9-10 шаршы метр (100 шаршы фут) берілетін. Көп жағдайларда бір бөлмеде бірнеше адам тұруға мәжбүр болды. Бір отбасының бірнеше буыны бір уақытта бір ядролық отбасыға арналған пәтерде тұруы мүмкін еді. Жеке тұру және ас ішу үшін бөлек орындар болған жоқ. 1950 жылдардың ортасынан бастап, жаңа тұрғын үй саясаты үлкен жеке пәтерлерді жаппай салуға бағытталды.

Шығыс Еуропадағы социалистік қала құрылысы бойынша алғашқы әрекеттер

Социалистік индустрияландыру процесінде өнеркәсіптік нысандар барлық қалалардың маңында ғана емес, сонымен қатар некен-саяқ шағын ауылдық қауымдастықтар болған жерлерде де салынды. Мұндай жағдайларда жұмысшыларды орналастыру үшін өнеркәсіптік зауыттардың жанында жаңа қалалық қауымдастықтар пайда болды. Мұндай мысалға Польшадағы Нова Хута (1949), Венгриядағы Дунаюварош (1950) және Румыниядағы Онешть (1952) жатады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жаңа технологиялардың көп болуына байланысты бөгеттер салу қарқыны күшейді. Ірі өзендердегі су қоймаларының құрылысы адамдарды қоныс аударуға мәжбүр етті, бұл жаңа қауымдастықтарды қажет етті. Көптеген өзен бойындағы дәстүрлі ауылдар бұзылып, олардың тұрғындары басқа жерге көшірілді. Мысалы, Румынияда Бистрица өзеніндегі Изворул Мунтелу бөгетінің құрылысы бірнеше мың халқы бар бірнеше ауылды көшіруді талап етті. Соғыстан кейінгі алғашқы жылдардағы осы тенденциялар, келесі онжылдықтарда жаңа құрылыстың шектеулері еңсерілгенде және даму кең ауқымда жүзеге асырылғанда болатын жағдайдың алғы күрдесі болды. Дегенмен, алғашқы жобалар жаңа елді мекендерде қала құрылысының қажеттігін көрсетті. Бұл жобаға жолдар, су және электрмен жабдықтау сияқты толық инфрақұрылым жүйесін жобалау, сондай-ақ халықтың өмір салтына тигізетін әсерді зерттеу кірді, себебі көптеген жағдайларда халықтың тұрмысы күрт өзгерді. Мысалы, көбінесе жері алынып, дамуға жұмсалған шаруаларға жаңа жер берілмеді немесе өтемақы төленбеді.

1960-1970 жылдардағы қала құрылысы

Үлкен қалаларда жаңа тұрғын үйлердің құрылысы аз болды, ал қолдағы үйлер тығыздыққа толы еді. 1960 жылдар шамасында КСРО саясатын өзгертіп, жаңа пәтер үйлерін салудың кең ауқымды бағдарламасын бастады, соның ішінде Хрущевка, ал кейіннен Брежневка енгізілді. Бұл үрдіске Шығыс Еуропаның барлық коммунистік елдері бірден қосылды. Қалалардың тұрғын үй қорын кеңейту үшін жаңа шағын аудандарды дамытуға ауқымды қала құрылысы жұмыстары қажет болды. Көптеген қалаларда жаңа құрылыс қазіргі қалалардың шетінде, қала маңындағы немесе игерілмеген жерлерді қала құрамына қосу арқылы жүзеге асты. Сонымен қатар, шалап-шарпы үйлер болған қалаларда, олар заманауи тұрғын үйлермен қайта жаңартылды. Қала құрылысы жұмысы көп пәтерлі үйлерді жобалау мен салуды қамтымаса да, ғимараттардың биіктігі мен типі, тығыздығы және басқа да жалпы сипаттамалары жоспарлау кезінде белгіленді. Бұдан өзге, инфрақұрылымның дамуын толығымен жоспарлау қажет болды. Оған көлік жүйесі мен жолдар, сумен жабдықтау, кәріз жүйесі, электрмен жабдықтау, сауда орталықтары, мектептер және басқа да инфрақұрылымдар кірді. Су тасқынына бейім аймақтардағы қалалар үшін су тасқынын болдырмау да маңызды мәселе болды. Жоспарлау жаңа өнеркәсіп орындары салынатын өндірістік аймақтарды да қамтыды. Кейбір аймақтарда қалалық мәселелер басқа инфрақұрылымдық нысандардың, әсіресе су жолдарының дамуына байланысты туындады. Қалаларға жақын ірі өзендерге суқоймалар салу жаңа жағалау аймақтарын құрып, оларды дамыту қажеттігін тудырды. Бұл көбінесе Кеңес Одағында, бірақ басқа елдерде де орын алды. Сонымен қатар, жаңа әкімшілік ғимараттар салынған қала орталықтарында да қала құрылысы жұмыстары қажет болды. Мысалы, Бухарест қаласының орталығындағы бұрынғы патша сарайына іргелес орналасқан конгресс залының аумағын дамытуды қарастыруға болады.

Ауылдық жерлерді жоспарлау

Тұрғын үйді стандарттау (яғни, ыстық және суық судың бар болуы, электр энергиясы, медицина мен білімге қол жеткізу және т.б.) қалалық және ауылдық жерлердегі жұмысшылар арасындағы өмір деңгейін теңестіру – Кеңес Одағындағы марксизм-ленинизмнің маңызды бір бөлігі болды. Бірақ 1970 жылдардың басына қарай марксизм-ленинизмде көзделгендей, қала мен ауыл жұмысшыларының өмір деңгейін теңестіруге қатысты эволюцияның қалып қойғаны анық болды. Одан да маңыздысы, Еуропа батысының ауылдық жерлеріндегі өмір сапасының жақсаруы коммунистік Шығыстағы ауылдардағы жақсарудан (олардың көпшілігі тек электр қуатына ие болды) әлдеқайда басып өтті. Осының салдарынан КСРО ауыл тұрғындарының өмірін жақсарту және өз ауылдарын батыс елдерінің ауылдарымен салыстыру деңгейіне жеткізу үшін саясат жүргізу қажеттігіне келді. Кеңес Одағында бұл саясат жүйелі түрде қала типтес тұрғын үйлерді салу арқылы іске асырылды, негізінен көп қабатты, заманауи пәтерлер, олар ескі шаруа үйлері ұсына алмайтын жайлылықты қамтамасыз ете алады деп есептелді. Бұл жоспардың бір бөлігі ретінде кішкентай ауылдар (әдетте, халқы 1000-нан кем) ұтымсыз немесе тиімсіз деп танылды және оларға түрлі шаралар қолданылуы мүмкін еді. Ең жұмсақ жағдайда ауылға көрсетілетін қызметтерді қысқарту жоспарланған, бұзу туралы алдын ала хабарлама берілген немесе жұмысшылардан өз еріктерімен кетуі сұралуы мүмкін еді.

Румыния

Уақыт өте келе, ауылдарды, қалаларды және қалалардың толық немесе ішінара жаңадан құрылуы, кең ауқымды бұзу және қайта жаңарту жобалары жүзеге асырыла бастады. Осы дамулардың ең ірі және амбициялысы 1974 жылы Румынияны «көп салалы дамыған социалистік қоғамға» айналдыру мақсатымен басталды. Румынияда қала құрылысы ерте кезеңдерде басталды, себебі ауылдық жерлерден көшіп келген румындар қалаларға көптеп ағыла бастады. «Бос қағазға» ие болған коммунистік режим мектептерге, медициналық клиникаларға, тұрғын үйлерге және өнеркәсіпке инвестиция жасау арқылы жүздеген қалалық өнеркәсіптік орталықтар құруды жоспарлады. Теориялық тұрғыда жүйелендіру жоспары бүкіл елге таралуға тиіс болғанмен, бастапқы жұмыстар Молдавияда жүргізілді. Бұл Олт округінің Скорничешти ауылы сияқты жерлерге де әсер етті: онда Сеушеску отбасының үйі ғана ескі ғимарат ретінде сақталды. Жүйелендірудің алғашқы кезеңі 1980 жылы тоқтап қалды, сол кезде жаңа тұрғын үйлердің барлық 10 пайызы ғана тарихи ауылдық аймақтарда салынды. Бюджеттің жетіспеуіне байланысты, көптеген аймақтарда жүйелендіру даму үшін тиімді жоспар болған жоқ, жақсы немесе жаман. Оның орнына, ол аймақтың табиғи өсуіне кедергі келтірді. Жаңа ғимараттар кем дегенде екі қабатты болуы керек болды, сондықтан шаруалар кішкентай үйлер салтара алмайтын. Аулалардың көлемі 250 шаршы метрмен шектелді және ауылдардың ішінде жеке шаруашылықтарға тыйым салынды. Мұндай схеманың ауыл шаруашылығына теріс әсеріне қарамастан, 1981 жылдан кейін ауылдар өзін-өзі қамтамасыз етуге міндеттелді. 1980 жылдардың ортасында жүйелендіру концепциясы жаңа өмірге ие болды, бұл негізінен елдің астанасы Бухарест аймағына қатысты. Жақын маңдағы ауылдар бұзылды, көбінесе Бухаресттен Дунайға дейінгі канал сияқты ірі жобалар үшін, бірақ бұл жобалар кейіннен Румынияның посткоммунистік үкіметімен тоқтатылды. Ең қызығы, Бухарест қаласының тарихи орталығындағы 8 шаршы километр жер тегіс қиратылды. Бұзу науқаны көптеген ескерткіштерді жойды, соның ішінде 3 монастырь, 20 шіркеу, 3 синагога, 3 аурухана, 2 театр және танымал арт-деко стильіндегі спорт стадионы. Бұл сонымен қатар 40 мың адамды бір күндік ескертумен үйлерінен шығарып, оларды жаңа үйлерге көшіруді білдірді, бұл үлкен Centrul Civic және Пентагоннан кейінгі екінші үлкен ғимарат – Халық сарайының орнын жасау үшін жасалды. Қала құрылысы, әсіресе тарихи шіркеулер мен монастырларды жоюға қатысты мәселелерге бірнеше елдер, әсіресе Венгрия және Батыс Германия наразылық білдірді, олар Трансильваниядағы ұлттық азшылықтарының тағдырына алаңдады. Осы наразылықтарға қарамастан, Чаушеску АҚШ-тың және басқа батыс державаларының жақсы қарым-қатынасын сақтап, соңғы уақытқа дейін олардың қолдауын алды, себебі оның салыстырмалы түрде тәуелсіз саяси ұстанымы оны Суық соғыс кезеңінде Кеңес Одағына қарсы тиімді күш етіп көрсетті.

Солтүстік Корея

Солтүстік Кореяның астанасы Пхеньянның орталық бөлігінде жүздеген биік қабатты үйлер орналасқан. Солтүстік Корея азаматтарына тұрғын үйді мемлекет ұсынады, ал осы тұрғын үйдің сапасы әлеуметтік жағдайына және отбасы мүшелерінің санына байланысты. Қалада сонымен қатар Джуче идеологиясын көрсететін немесе Ким Чен Ир мен Ким Ир Сенге арналған алып ескерткіштермен қоршалған, өте кең аумақты қоғамдық кеңістіктер де бар. Пхеньянда жеке көліктердің саны аз болғандықтан, қоғамдық көлік қала үшін маңызды рөл атқарады. Қаланы қамтитын екі желілі метро жүйесі бар, оның станцияларының көпшілігінде жоғары төбелер мен қабырғаларында суреттер салынған. Бұдан өзге, қала бойынша кең таралған трамвай желісі де жұмыс істейді. Пхеньян қаласында қала шеттері жоқ, себебі үкіметтің қала құрылысы саясаты орталық аудандардағы биік үйлер салу арқылы қала маңындағы сирек қоныстанған аудандарды кеңейтуді тоқтатыпты.

Қытай Халық Республикасы

Қытай Халық Республикасында (ҚХР) қала құрылысының дамуы, Қытайға тән ерекше тәсілді көрсетеді. Ол 1950-ші жылдардың басында коммунистер билікке келгеннен кейін басталды. Жаңа ұлттық қалалық саясатты іске асыру арқылы коммунистік жоспарлаушылар алғаш рет қала құрылысын орталықтандырылған экономикалық жоспарлау және индустрияландыру қағидаларын қолдану арқылы енгізді, әсіресе ауыр өнеркәсіп саласында.

1-ші кезең (1949-1960 жж.)

1952 жылдың қыркүйегінде қалалық даму конференциясында екі маңызды саясат жарияланды: "ұлттық экономикалық даму бағдарламасымен үйлестірілген маңызды қалаларды салу" және "қала дамуын күшейту үшін қала құрылысы жүйесін құру". Бұл саясаттар Қытайдың қала құрылысына елеулі әсер етті, сонымен қатар мемлекеттің бағыты – орталықтандырылған экономикалық және өнеркәсіптік дамумен анықталды. Бірінші бесжылдық жоспар (1953–1958 жж.) кезеңінде ел 156 ұлттық маңызды жобаны және 8 өнеркәсіптік дамыған қаланы дамытуға кірісті. Осы кезеңде коммунистік жоспарлаушылардың міндеті – фабрикалар мен зауыттардың орналасқан жерін таңдау, сервистік нысандарды орналастыру, өнеркәсіптік қалалардың жоспарын жасау, қалалық жерлерді функционалдық аймақтарға бөлу және тұрғын аудандарды дамыту болды. Жаңа құрылыс жобаларында, үйлерден бастап метро жүйесіне дейін, қабырғалардан алынған кірпіштер пайдаланылды. 1959 жылдың соңына қарай 180 қала, 1400 қалашық және 2000-нан астам қала маңындағы тұрғын елді мекендер коммунистік жоспарлау бойынша жобаланды. Қазіргі Қытай қала және ауылдық жоспарлау заңына сәйкес, Қытай қала құрылысы жүйесінің екі деңгейі бар: бас жоспар және егжей-тегжейлі жоспар. Қытайдағы қала құрылысы тарихын қарастыратын болсақ, қазіргі заманғы жоспарлау кеңестік үлгідегі жоспарлауды ғана қабылдамайды, сонымен қатар қала дамуының жетілген батыстық көзқарастарына да тыйым салмайды. Қалаларды жаңарту және қайта құру қазіргі қытайлық жоспарлаудағы басты тақырыптардың бірі. Ірі қалалардың үлкен бөліктері кейде жаңа мақсаттарға орай бірден бұзылады. Кейде тұрғындар көшуге келіспейді, сондықтан жоспарлаушылар өз жоспарларын өзгертуге мәжбүр болады. Жоба үлкен жетістік деп танылды, аудан көптеген жасыл желектермен және демалыс орындарымен, соның ішінде саябақтармен, мұражайлармен және спорт алаңдарымен әйгілі болды. 1979 жылға дейін трамвай және автобус желілері сияқты жаңғыртылған және тиімді көлік және қоғамдық көлік жүйесі құрылды. Шығыс блогының типовой архитектуралық стилінде салынған бұл аудан көптеген тұрғындарды орналастыруға арналған, себебі ауданның салынуына Загребтің индустрияландыру жобаларын іске асыру үшін жұмыс күшінің қажеттілігі себеп болды. Сондай-ақ, бұл аймақта ауданның салыну кезеңі үшін сирек кездесетін брутализм архитектурасының мысалдары бар.