Кіріспе

Попол Вухтың мифологиялық кейіпкерлері – Майяның Батыр Егіздері. Олар колониялық Киче құжатындағы Попол Вух деп аталатын повестің орталық тұлғалары болып табылады және Майя мифологиясының толығымен сақталған ең көне нұсқасы есептеледі. Киче тілінде Хунаху және Шбаланке деп аталатын Егіздер классикалық Майя өнерінде де (200-900 ж.б.) кездеседі. Егіздер көбінесе бір-бірін толықтыратын күштер ретінде бейнеленеді. Егіздер мотиві көптеген Американың жергілікті халықтарының мифологиясында қайталанады; әсіресе Майя Егіздерін Майя билеуші әулеттерінің мифтік ата-бабалары деп санауға болады.

Сөз және бейне

Бір өлім мен Жеті өлім, Әлемнің иелері, Майяның доп ойыны – Пок Та Покқа Хун Хунапу (әд. Бір Хунапу) мен Вукуб Хунапуды (әд. Жеті Хунапу) шақырғаннан кейін, олар жеңіліп, жазаланды. Хун Хунапудың басы бір ағашқа ілінді. Әлемнің иелерінің бірі – қан жинаушының қызы Қанды Ай сол ағаштан өткенде, оның басы оған сөйлеп, сұйығымен жүкті етті. Әкесі оның жүкті екенін біліп, Бір өлім мен Жеті өліммен кеңеседі. Егер Қанды Ай баласының әкесін айтпаса, оны өлтіру керек деп шешеді. Қанды Ай ешкіммен жатпағанын шындықпен айтады, бірақ оның жүктілігіне байланысты бұл жалған деп есептеледі. Сондықтан олар құс-елшілеріне оны өлтіріп, дәлел ретінде жүрегін әкелуді бұйырады. Қанды Ай құстарға шындықты айтады, олар оны құтқаруға келіседі. Олар қызыл ағаштан жасалған жалған жүрек жасап, оны Әлемнің иелеріне жеткізеді. Сосын құстар оған жол көрсетеді. Ол Хун Хунапу мен Вукуб Хунапудың анасы Ксипиакокқа барады, ол Бір маймыл мен Бір шебермен бірге тұрады – Хун Хунапудың Егрет әйелінен туған ең кіші балалары. Қанды Ай Ксипиакокқа немерелерін күтіп жатқанын айтады. Ксипиакок оған сенбей, сынақ ретінде Бір маймыл мен Бір шебердің бағынан жүгері жинауды бұйырады. Бірақ Қанды Ай бақшаға келгенде, онда тек бір ғана жүгері өседі. Ол азық-түлік сақтаушыларын шақырады, сонда жүгері өсімдігі торды толтыратын жеткілікті дәнді шығарады. Ксипиакок енді Қанды Айдың шындықты айтып жатқанын түсінеді. Кейін ол Хунхпу мен Ксбаланкты дүниеге әкеледі. Ұлдар немесе "Егіздер" әкесінің құрметі үшін өседі және көптеген сынақтардан өткен соң Әлемнің иелерін доп ойынында жеңеді. Пополь Вухта Егіздерге қатысты басқа эпизодтар да бар (төменде қараңыз), соның ішінде мақтаншыл құс жындысы Вукуб Каквиксті және оның екі жындық ұлын жою. Егіздер өз жарты ағаларын суыр маймыл құдайларына айналдырды, олар суретшілер мен жазушылардың қамқоршылары болды. Егіздер ақыры күн мен айға айналып, жаңа дәуірдің басталуын хабарлады. Qʼeqchiʼ мифінде Күн мен Ай, онда ол бұғыларды (тұтқын алу метафорасы) аңдап, Жер анасының қызын тұтқынға алады. Бұл жағдайда Хунапуның қатысы жоқ.

Иконография

Батыр егіздер мифологиясының тағы бір маңызды көзі әлдеқайда ертерек, ол шамамен 900 жылға дейінгі Майя керамикасындағы бейнелерден және бірнеше ғасырдан кейінгі Дрезден кодексінен тұрады. Хунхпу, Ксбаланке және айқай дауысты маймыл жазушылар мен мүсіншілердің суреттері анық көрінеді. Хунапу терісіндегі қара дақтар, өліктің іздері немесе іріңді жаралар деп түсіндіріледі. Сан-Бартолодағы ерте заманғы қабырға суреттерінде, бетінде қара дақпен белгіленген патша, әлемнің төрт бұрышында жыныс мүшесінен қан алған күйде, батыр Хунапуды бейнелейтіндей көрінеді. Ксбаланке – «Соғыс егізі» – көбірек жануар сипатында, себебі оның терісінде яғуардың іздері және мұрт немесе сақалы бар. Кейбір иконографиялық көріністер Пополь Вухтың эпизодтарын еске түсіреді. Егіздердің үрмелі мылтықпен тік төмен құлайтын құсты («Басты Құдай-құс») атуы Вукуб Каксикстің жеңілісін көрсетеді, ал Майяның басты жүгері құдайы, Батыр егіздердің қатысуымен, тасбақаның қабығынан көтерілуі, Егіздердің әкесі Хун Хунапудың қайта тірілуін бейнелейді. Дегенмен, бұл екінші көрініс басқаша да түсіндірілген. Қалай болғанда да, Егіздер көбінесе жүгері құдайымен бірге бейнеленеді және бұл үш жартылай құдайдың бір-бірімен байланысты екені анық сезіледі. Сондықтан Пополь Вухта Егіздердің екі жүгері сабағымен бейнеленуінің себепсіз еместігі мүмкін.

Атаулары мен күнтізбелік функциялары

"Xbalanque" атауы (айтылуы) әртүрлі түрде "Ягуар Күн" (x balam que), "Жасырын Күн" (x balan que) және "Ягуар Елік" (x balam quieh) деп аударылған. Бастапқы дыбыс "yax" (қымбатты) сөзінен туындаған болуы мүмкін, себебі классикалық майя мәдениетінде осы мағынаны білдіретін иероглифтік элемент батырдың пиктограммасынан бұрын келеді (бірақ бұл әйел префиксі "ix" болуы мүмкін деген пікір де бар). Префикс пен пиктограмманың комбинациясы үшін "Yax Balam" деп оқу ұсынылған. "Hunahpu" атауы (айтылуы) көбінесе "Hun ahpub" – "Бір үскірген" деп түсіндіріледі, үскіргіш жас батырды құс аулаушы ретінде сипаттайды. Hunahpu-дың басы күн санауындағы (tzolkin) 20-шы күннің альтернативтік белгісі ретінде қолданылады, мұндай жағдайларда оны "Ahau" (Иеміз немесе Патша) емес, "(Hun)ahpu" деп оқуға болар еді. 20-шы күн – katun және baktun сияқты барлық жиірмелік кезеңдердің соңғы күні. Xbalanque-тың басы тоғыз санының альтернативтік белгісі ретінде қолданылады ("balan" сөзі "bolon" – тоғыз сөзіне ұқсас).

Түйеже мифінің қысқаша мазмұны

Келесі мәтін Пополь Вух егіз мифінің, батырлардың әкесі мен ағасының қазасынан кейінгі толық қысқаша мазмұны болып табылады.

Батырлардың ерте өмірлері

Хунапу мен оның інісі Хквик, Хабиба әміршілерінің бірінің қызы, олардың әкесі Хуның кесілген басымен сөйлескенде дүниеге келді. Бас қыздың алақанына түкірді, соның салдарынан оның құрсағында егіздер пайда болды. Хун Хунапудың анасын іздеген Хквик, оның кім екенін дәлелдеу үшін бірнеше сынақтардан өткізгеннен кейін, оны өзіне қарауға алды. Егіздер дүниеге келгеннен кейін де Хунапу мен Ксбаланке әжесінен немесе ағаларынан, Бір Ұлысатын Маймыл мен Бір Шеберден жақсы күтім көрмеді. Олар туғаннан кейін бірден әжесі оларды жылағаны үшін үйден шығаруды талап етті, ал ағалары құмырсқалардың қасына және бұталардың арасына қойып, осы талапты орындады. Олардың ниеті – қызғаныш пен ашудан жас інілерін өлтіру еді, себебі үлкен ағалар бұрыннан-ақ шеберлер мен ойшылдар ретінде құрметке ие болған және жаңа келгендер оларға қаратылған назарды тартып алады деп қорқып жүрген.

Жеті макау мен оның отбасының жеңілуі

Пополь Вухта нақты айтылмаған өмірлеріндегі бір сәтте егіздерге Хуракан құдайы Жеті Ара (Вукуб Какикс) деген мақтаншыл құдай туралы айтты. Жеті Ара Жердің кейбір тұрғындары арасында өздерін күн немесе ай деп жалған мәлімдеген табынушылардың тобын жинады. Жеті Ара өте мақтаншыл болды, қанаттарына металл әшекейлер, ал тістеріне қымбат тастардан жасалған жалған тістер тақты. Егіздер алғаш рет осы мақтаншыл құдайды жоюға тырысты. Олар оған жасырын жақындап, ағашта отырып тамақ істеп жатқанда, үрмелі қарумен жағына атты. Жеті Ара ағаштан құлап, тек жараланды, ал Хунахуп қашып құтылуға тырысқанда, құдай оның қолын ұстап, жыртып алды. Бастапқы сәтсіздікке қарамастан, егіздер Жеті Араны жеңу жоспарын құрап, қайтадан ақылдылықтарын көрсетті. Олар әке-шешеге ұқсаған екі құдайды шақырып, шақырылған құдайларға Жеті Араға жақындап, Хунапудың қолын қайтару туралы келіссөздер жүргізуді тапсырды. «Ата-аналар» өздерінің кедей отбасы екенін, дәрігерлер мен тіс дәрігерлері болып жұмыс істеп, жетім немерелеріне күтім жасауға тырысып жатқанын айтты. Мұны естігеннен кейін Жеті Ара тістерін түзетуді сұрады, өйткені олар үрмелі қарумен атып, шашырап кеткен еді, сондай-ақ көздерін емдеуді өтінді (көздерінің неден ауырғаны нақты айтылмады). Сонда «ата-аналар» оның қымбат тастармен қапталған тістерін ақ жүгерімен ауыстырып, көзіндегі әшекейлерін жұлып алды, құдайды бұрынғы мақтанышынан айырды. Жеті Ара құлап, ыдырап, ыпатына келмей қайтыс болды. Жеті Араның ұлдары, Зипакна мен Кабракан, әкелерінің мақтаншылдығын мұра етіп, өздерін тауларды құрушылар және жоюшылар деп есептеді. Үлкен ұлы Зипакна егіздер оны жалған шағаланың азғырығымен алдап, таудың астына көміп тастағанда жойылды. Мая құдайы Хуракан жас егіздерден Жеті Араның кіші ұлы Кабраканды, яғни жер сілкінісін жеңуге көмектесуді өтінді. Егіздер оның жауларын жеңу үшін, оны іздеп тауып, оның мақтаншылдығын оған қарсы пайдаланды. Олар үлкен тауға тап болған оқиғасын айтты, ол үнемі өсіп тұрды. Кабракан тауларды құлатушы ретінде мақтанатындықтан, мұндай әңгіме естігенде, тауды көрсетуді талап етті. Хунапу мен Ксбаланке Кабраканды жоқ тауға бастап барды. Олар шебер аңшылар болғандықтан, жол бойында бірнеше құсты атып, отқа пісіріп, Кабраканның аштығын қоздырды. Ол ет сұрағанда, оған гипс пен алебастрмен дайындалған құс берілді, ол құдайға уландыратын у болатын. Оны жегеннен кейін ол әлсіреп қалды, ал жігіттер оны байлап, жердегі шұңқырға лақтырып, мәңгілікке көміп тастады.

Бір Хунапудың ойын жабдықтарын табу

Үлкен аға-інілері қуылғаннан кейін, егіздер өздерінің ерекше күштерін немесе қабілеттерін әжелері үшін бағдайша жұмыстарын жылдамдату үшін пайдаланды. Мысалы, бір балта соққысы бір күндік жұмыстың бәрін істейтін еді. Әжесі жақындағанда, олар топырақ пен ағаш қиқымдарымен жабылып, бүкіл күнді демалып өткеніне қарамастан, көп жұмыс істегендей көрінуге тырысты. Бірақ, ертесі күні олар келгенде, орман жануарлары олардың жұмысын бұзып кеткенін көрді. Жұмысын аяқтаған соң, олар жасырынып, жануарлардың келуін күтті де, оларды ұстауға немесе қорқытуға тырысты. Көптеген жануарлар қолдарынан қашып құтылды. Олар қоян мен бұғыны құйрығынан ұстады, бірақ құйрықтары үзіліп қалды, содан бері қоян мен бұғының барлық ұрпағы қысқа құйрықты болып келеді. Ал тышқанды ұстап алып, оның құйрығын өртте жағып, ісіне жаза берді. Тышқан, рақым сұрап, маңызды ақпаратты айтты: әкелері мен ағаларының ойын құралдарын әжесі қайғыдан жасырып қойған, себебі олардың ұлдарының өліміне осы ойын тікелей себеп болған еді. Егіздер тағы да бір айла ойлап, құралдарын алуға бел буды, мақсаттарына жету үшін қайтадан хитролыққа жүгінді. Олар тышқанды кешкі ас кезінде үйге жасырын кіргізіп, әжесіне ащы бұрыштан соус пісіртті. Тамақтарына су сұрады, әжесі су әкелуге кетті. Бірақ, су құмырасы бұзылып, тесігі болғандықтан, ол су әкеп қайта алмады. Анасы не болғанын білу үшін кеткенде, егіздер жалғыз қалды да, тышқанды шатырға жіберіп, құралдарды жасырып тұрған арқандарды тістеп үзді, соның арқасында әкесі мен ағасы ойнаған ойын құралдарын қайтарып алды. Бұл әкелерінің ұзақ жылдар бойы сүйіп ойнаған ойыны еді, жақын арада олар үшін де сүйікті ойынға айналатын еді.

Ксибалбандық доп ойындар

Хунапу мен Ксбаланк әкесі мен ағасы бұрын ойнаған алаңда доп ойнады. Бір Хунапу мен оның ағасы ойнағанда, қылыш шуы Шыбалбаның иелерін, Майя әлемінің жер асты билеушілерін мазалады. Шыбалбалықтар оларды өз алаңдарында ойнауға шақырды. Егіздер алаңда доп ойнай бастағанда, Шыбалбаның иелері тағы да шудан алаңдап, жігіттерді Шыбалбаға шақырып, өз алаңдарында ойнауға бұйырды. Олар да сондай тағдырға ұшырамас үшін, әжесі хабарды тікелей жеткізбеді, оны бақаның аузында жасырылған құртқа айтты, ал құрттың ішінде жыланның құрсағында соқа жасырылған еді. Дегенмен, ұлдар хабарды алды, әжесінің ренжігеніне қарамастан, Шыбалбаға аттанды. Ксбаланк дала жануарларын шақырып, оларға өз тамақтарын әкелуді өтінді. Коатимунди қабақ әкелді, Ксбаланк оны Хунапудың денесіне қойды. Содан кейін Ксбаланк қоянға, доп алаңнан шығып кеткенде, Шыбалбалықтардың назарын аударуды тапсырды. Жаңа ойын басталды, Хунапудың басы доп ретінде пайдаланылды. Бірақ Хунапудың басы алаңнан шығып кеткенде, Шыбалбалықтар қоянның секіруін доппен шатастырып, оның соңынан қуды. Ксбаланк ағасының басын алып, оның орнына қабақты қойды. Ойын қабақ жарылғанша жалғасты, нәтижесінде Шыбалбалықтар ұятты жеңіліске ұшырады. Танылмай, ұлдар Шыбалбалықтардың арасында қалып қойды. Олардың балыққа айналуы, билері және Шыбалба халқын қалай көңіл көтеріп жүргендері туралы әңгіме тарады. Олар көптеген кереметтер жасады, үйлерді өртеп, күлінен қайта тірілтті, бірін-бірі құрбандыққа шалып, қайтадан тірілді. Шыбалбаның иелері бұл оқиғаны естігенде, оларды өз сарайларына шақырып, кереметтерін өз көздерімен көруді талап етті. Ұлдар шақыруды қабыл алып, Лордтарды тегін көңіл көтередінін мәлімдеді. Олардың кім екені құпия болып қалды, өзінің жетімдер екенін айтты, ал Лордтар олардың әрекетін түсінбеді. Олар кереметтерін көрсетті, итті өлтіріп, қайта тірілтті, Лордтардың үйін өртеп жіберді, бірақ ішіндегілер зардап шекпеді, содан кейін үйді күлден қайта тірілтті. Соңғы көрсетілімде Ксбаланк Хунапуды кесіп, құрбандыққа шалды, бірақ үлкен ағасы қайта тірілді.

Басқа да америкалық мәдениеттердегі батыр егіздер

Америка Құрама Штаттарындағы көптеген индей қауымдарында екі ер бала батыр егіздер туралы дәстүрлер бар. Мысалы, Навахоның жаратылыс мифінде (Дине Баханэ' деп аталады) батыр егіздер Монстр Слайер және Су үшін туған (Өзгермелі әйелдің ұлдары) әлемді халыққа шабуыл жасайтын монстрлардан құтқару үшін әкелерінен, Күннен, найзағай жебелерін алады. Хо Чунк және басқа да сиуан тілінде сөйлейтін халықтар Қызыл мүйіз ұлдарының дәстүріне ие. Қызыл мүйіз және оның екі ұлы туралы мифология Майя батыр егіздерінің мифтік айналымымен қызықты ұқсастықтарды көрсетеді.

Танымал мәдениетте

Xbalanque – тегін жүктелетін Smite видео ойынында ойналатын кейіпкер, оның атауы "Жасырылған Ягуар Күні". 2014 жылғы "Түнгісінен таң атқанша" сериалы Геко ағайындыларының Майя аңыздарының "Батыр егіздері" екендігі туралы болжамға сілтеме жасайды. Хунапу – "Survivor: San Juan del Sur" бағдарламасындағы тайпалардың бірінің аты. Батыр егіздер 2000 жылғы "Эльдорадоға жол" анимациялық фильмінің басында пайда болады. Олар сонымен қатар Мигель мен Тулио кейіпкерлері болып көрінеді. Батыр егіздер Civilization VI Heroes & Legends ойын режимінде кездеседі. "Оникс Эквинокс" сериалында Батыр егіздерге сілтеме жасалады, онда басты кейіпкерлер К'ин мен Юнның есімдері сөзбе-сөз "күн" және "ай" дегенді білдіреді, сондай-ақ олар доп ойындарына құмар. 3-ші эпизодта мифологиялық егіздердің бейнесі салынған рельеф көрінеді. Батыр егіздер (және олардың болашаққа қарайғы реинкарнациялары) Моника Бёрннің "Нақты жұлдыз" атты ғылыми-фантастикалық романының орталық кейіпкерлері болып табылады, ол уақыт пен кеңістікте Ксибалбаны табу туралы. Егіздер "Жасырын ғибадатхананың аңыздары" қайта жаңғыртуының бірінші бөліміне шабыт берді. Майяның Батыр егіздері Майя мен Үштің арасындағы жартылай құдай ретінде пайда болады, олар зұлым Миктлан лордын жеңеді.