Мексикадағы Колумбтан бұрынғы археологиялық ескерткіш – Монте-Альбан

Кіріспе

Мексикадағы Колумбияға дейінгі археологиялық орын

Монте-Альбан – Мексиканың оңтүстігіндегі Оахака штатының Санта-Крус-Ксокотлан муниципалитетінде (17.043° С, 96.767° В) орналасқан ірі Колумбияға дейінгі археологиялық орын. Орын Оахака алқабының орталық бөлігіндегі жазықтан жоғары көтерілген аласа таулы жотада орналасқан, мұнда солтүстік Этла, шығыс Тлаколула және оңтүстік Зиматлан мен Окотлан (немесе Валье Гранде) тармақтары қосылады. Қазіргі штат орталығы Оахака қаласы Монте-Альбанның шығысына қарай орналасқан. Монте-Альбан орынының жартылай қазылған азаматтық-салтанатты орталығы жасанды түрде тегістелген жотаның үстінде орналасқан. Оның теңіз деңгейінен биіктігі шамамен метр және алқаптан шамамен көтеріледі, бұл оны қорғануға қолайлы етеді. Монументалды ядродан басқа, орын бірнеше жүз жасанды террасалармен және бүкіл жота мен оны қоршаған беткейлерді жабатын оннан астам үйінді архитектурасымен сипатталады. Солтүстікке қарай орналасқан жақын маңдағы Атзомпа және Эль Галло төбелеріндегі археологиялық қирандар дәстүрлі түрде ежелгі қаланың бір бөлігі деп есептеледі. Мезоамериканың ең ерте қалаларының бірі болған Монте-Альбан шамамен мың жыл бойы сапотектердің маңызды әлеуметтік-саяси және экономикалық орталығы болып табылды. Орта формативтік кезеңнің соңында, шамамен б.з.д. 500 жылы құрылған, Терминалды формативтік кезеңде (шамамен б.з.д. 100 – б.з. 200) Монте-Альбан Оахака жотасының көп бөлігін бақылаған, кеңейіп келе жатқан мемлекеттің астанасына айналды және Теотиуакан сияқты басқа Мезоамерика аймақтық мемлекеттерімен байланыс жасады (Paddock 1983; Marcus 1983). Қала кеш классикалық кезеңнің соңында (шамамен б.з. 500–750) саяси үстемдігін жоғалтты және көп ұзамай көбінесе тасталып қалды. Кішкентай масштабтағы қайта қоныстану, бұрынғы құрылымдар мен қабірлерді мүмкіндікпен пайдалану және қасиетті сапарлар осы орынның колониалдық кезеңдегі археологиялық тарихын белгіледі. Орынның қазіргі атының этимологиясы белгісіз. Оның шығу тегі туралы ұсыныстар жергілікті сапотек атынан бұрмаланған болуынан бастап, Монтальбан есімді испан әскеріне немесе Италияның Альбан төбелеріне сілтеме жасаған колониялық дәуірге дейін жетеді. Қаланың ежелгі сапотек аты белгісіз, өйткені оның тасталуы ең ерте этнотарихи көздер жазылғанға дейін ғасырлар бұрын болған.

Monte Albán is a large pre Columbian archaeological site in the Santa Cruz Xoxocotlán Municipality in the southern Mexican state of Oaxaca (17.043° N, 96.767°W). The site is located on a low mountainous range rising above the plain in the central section of the Valley of Oaxaca, where the latter's northern Etla, eastern Tlacolula, and southern Zimatlán and Ocotlán (or Valle Grande) branches meet. The present day state capital Oaxaca City is located approximately east of Monte Albán. The partially excavated civic ceremonial center of the Monte Albán site is situated atop an artificially leveled ridge. It has an elevation of about above mean sea level and rises some from the valley floor, in an easily defensible location. In addition to the monumental core, the site is characterized by several hundred artificial terraces, and a dozen clusters of mounded architecture covering the entire ridgeline and surrounding flanks. The archaeological ruins on the nearby Atzompa and El Gallo hills to the north are traditionally considered to be an integral part of the ancient city as well. Besides being one of the earliest cities of Mesoamerica, Monte Albán was important for nearly one thousand years as the pre eminent Zapotec socio political and economic center. Founded toward the end of the Middle Formative period at around 500 BC, by the Terminal Formative (c. 100 BC – AD 200) Monte Albán had become the capital of a large scale expansionist polity that dominated much of the Oaxacan highlands and interacted with other Mesoamerican regional states, such as Teotihuacan to the north (Paddock 1983; Marcus 1983). The city lost its political pre eminence by the end of the Late Classic (c. AD 500–750), and soon thereafter was largely abandoned. Small scale reoccupation, opportunistic reuse of earlier structures and tombs, and ritual visitations marked the archaeological history of the site into the Colonial period. The etymology of the site's present day name is unclear. Tentative suggestions regarding its origin range from a presumed corruption of a native Zapotec name to a colonial era reference to a Spanish soldier by the name Montalbán or to the Alban Hills of Italy. The ancient Zapotec name of the city is not known, as abandonment occurred centuries before the writing of the earliest available ethnohistorical sources.

Зерттеу тарихы

Оахака аңғарының орталық бөлігіндегі кез келген жерден көрінетін Монте-Альбанның әсерлі қираған орындары колониялық және қазіргі заманда саяхатшылар мен зерттеушілерді қызықтырды. Басқалармен қатар, Гильермо Дюпай 19 ғасырдың басында осы орынды зерттеді, Ж.М. Гарсия 1859 жылы оның сипаттамасын жариялады, ал А.Ф. Бандельер 1890 жылдары қосымша сипаттамаларды зерттеп, жариялады. Алғашқы ауқымды археологиялық зерттеу 1902 жылы Мексика үкіметінің ескерткіштердің бас инспекторы Леопольдо Батрес, Порфирио Диас басшылығымен жүргізілді. 1931 жылға дейін мексикалық археолог Альфонсо Касо басшылығымен ірі ғылыми қазба жұмыстары жүргізілген жоқ. 1933 жылы Еулалия Гусман 7-ші қабірді қазуға көмектесті. Келесі он сегіз жыл ішінде Касо және оның әріптестері Игнасио Берналь мен Хорхе Акоста ескерткіштің монументалды ядросының үлкен бөліктерін қазып зерттеді. Бүгінде көпшілікке ашық аумақтарда көрінетін көптеген нысандар сол кезде қайта жаңартылды. Тұрғын үйлер мен азаматтық-салтанатты құрылымдардың көптеген нысандарын, сондай-ақ жүздеген қабірлер мен жерлеу орындарын қазудан басқа, Касо мен оның әріптестерінің жобасының маңызды жетістігі – керамикалық хронологияны (Монте-Альбан I-ден V-ге дейін) құру болды, бұл орынның шамамен б.з.д. 500 жылы құрылуынан бастап, 1521 жылы постклассикалық кезеңнің аяқталуына дейінгі кезеңді қамтиды. Монте-Альбанның құрылуына дейінгі кезеңдерді зерттеу 1960 жылдардың соңында Мичиган университетінің Кент Фланнери бастаған Тарихқа дейінгі және адам экологиясы жобасының басты назарында болды. Келесі екі онжылдық ішінде бұл жоба аңғардағы әлеуметтік-саяси күрделіліктің дамуын ең ертедегі Архаикалық кезеңнен (шамамен б.з.д. 8000–2000 жылдар) бастап, Монте-Альбанға дейінгі Росарио фазасына (700–500 жж. б.з.д.) дейін зерттеді. Бұл оның құрылуы мен даму бағытын түсінуге жағдай жасады. Осы контексте Фланнеридің Оахакадағы жұмысының маңызды жетістіктерінің бірі – Мичиган университетінің Джойс Маркуспен бірлесіп жүргізген Этла саласындағы маңызды формативті орталық Сан-Хосе-Моготедегі ауқымды қазба жұмыстары болды.

Being visible from anywhere in the central part of the Valley of Oaxaca, the impressive ruins of Monte Albán attracted visitors and explorers throughout the colonial and modern eras. Among others, Guillermo Dupaix investigated the site in the early 19th century CE, J. M. García published a description of the site in 1859, and A. F. Bandelier visited and published further descriptions in the 1890s. A first intensive archaeological exploration of the site was conducted in 1902 by Leopoldo Batres, then General Inspector of Monuments for the Mexican government under Porfirio Diaz. It was not until 1931 that large scale scientific excavations were undertaken, under the direction of Mexican archaeologist Alfonso Caso. In 1933, Eulalia Guzmán assisted with the excavation of Tomb 7. Over the following eighteen years, Caso and his colleagues Ignacio Bernal and Jorge Acosta excavated large sections within the monumental core of the site. Much of what is visible today in areas open to the public was reconstructed at that time. Besides resulting in the excavation of a large number of residential and civic ceremonial structures and hundreds of tombs and burials, one lasting achievement of the project by Caso and his colleagues was the establishment of a ceramic chronology (phases Monte Albán I through V) for the period between the site's founding in c. 500 BCE to end of the Postclassic period in CE 1521. The investigation of the periods preceding Monte Albán's founding was a major focus in the late 1960s of the Prehistory and Human Ecology Project started by Kent Flannery of the University of Michigan. Over the following two decades, this project documented the development of socio political complexity in the valley from the earliest Archaic period (c. 8000–2000 BCE) to the Rosario phase (700–500 BCE) immediately preceding Monte Albán. It set the stage for an understanding of the latter's founding and developmental trajectory. In this context, among the major accomplishments of Flannery's work in Oaxaca are his extensive excavations at the important formative center of San José Mogote in the Etla branch of the valley, a project co directed with Joyce Marcus of the University of Michigan.

Сайт тарихы

Блантонның зерттеуі көрсеткендей, Монте-Альбан төбелері б.з.д. 500 жылға дейін (Росарио керамикалық кезеңінің соңы) қоныстанбаған болуы мүмкін. Ол кезде Сан-Хосе-Моготе аңғардағы ең ірі халық орталығы және солтүстік Этла тармағының көп бөлігін бақылаған басшылықтың орталығы болды. Терминалдық қалыптасу кезеңінің басында (Монте-Альбан II фазасы, шамамен б.з.д. 100 – 200 жж.), Монте-Альбанның халқы шамамен 17 200 адамды құрады, бұл оны сол кездегі ең ірі Мезоамерика қалаларының біріне айналдырды. Саяси күші арта келе, Монте-Альбан әскери жолмен, келісім арқылы және тікелей отарлау арқылы Оахака аңғарынан тыс жерлерге, соның ішінде солтүстік Канад де Куикатланға және оңтүстік Эхутла мен Сола-де-Вега аңғарларына кеңейді. (Фейнман және Николас, 1990 ж.). Осы кезеңде және одан кейінгі ерте классикалық кезеңде (Монте-Альбан IIIA фазасы, шамамен 200–500 жж.), Монте-Альбан Оахака аңғары мен Оахака таулы аймақтарында үлкен ықпалға ие болған маңызды аймақтық саяси орталық болды. Монте-Альбандағы археологиялық зерттеулер осы орталықтың элиталары мен Мексиканың орталық бөлігіндегі қуатты Теотиуакан қаласының элиталары арасындағы жоғары деңгейдегі байланыстарды көрсетеді, онда археологтар Оахака аңғарынан шыққан этникалық запотектер тұрған ауданды анықтады (Паддок, 1983 ж.). Кейінгі классикалық кезеңде (Монте-Альбан IIIB/IV, 500–1000 жж.), осы орынның аңғардың ішінде де, сыртында да ықпалы азайды. Монте-Альбан мемлекетінің бір бөлігі болған бірнеше басқа орталықтардың элиталары өз тәуелсіздіктерін жариялай бастады, оларға Valle Grande және Lambityeco, Mitla және El Palmillo кірді. Соңғысы Чикагодағы Field Museum-ның Гэри Файнман мен Линда Николас жүргізіп жатқан ағымдағы жобаның негізгі тақырыбы болып табылады (Фейнман және Николас, 2002 ж.). Осы кезеңнің соңында (900–1000 жж.), ежелгі астана көбінесе тасталып қалды. Бұрынғы қуатты Монте-Альбан мемлекетінің орнына ондаған бәсекелес кіші мемлекеттер келді, бұл жағдай испан жаулап алуына дейін сақталды.

As indicated by Blanton's survey of the site, the Monte Albán hills appear to have been uninhabited prior to 500 BCE (the end of the Rosario ceramic phase). At that time, San José Mogote was the major population center in the valley and base of a chiefdom that likely controlled much of the northern Etla branch. By the beginning of the Terminal Formative (Monte Albán II phase, c. 100 BCE – CE 200), Monte Albán had an estimated population of 17,200, making it one of the largest Mesoamerican cities at the time. As its political power grew, Monte Albán expanded militarily, through cooption, and via outright colonization, into several areas outside the Valley of Oaxaca, including the Cañada de Cuicatlán to the north and the southern Ejutla and Sola de Vega valleys. (Feinman and Nicholas 1990) During this period and into the subsequent Early Classic (Monte Albán IIIA phase, c. CE 200–500), Monte Albán was the capital of a major regional polity that exerted a dominating influence over the Valley of Oaxaca and across much of the Oaxacan highlands. Evidence at Monte Albán is suggestive of high level contacts between the site's elites and those at the powerful central Mexican city of Teotihuacan, where archaeologists have identified a neighbourhood inhabited by ethnic Zapotecs from the valley of Oaxaca (Paddock 1983). By the Late Classic (Monte Albán IIIB/IV, c. CE 500–1000), the site's influence outside and inside the valley declined. Elites at several other centers, once part of the Monte Albán state, began to assert their autonomy, including sites such as Cuilapan and Zaachila in the Valle Grande and Lambityeco, Mitla, and El Palmillo in the eastern Tlacolula arm. The latter is the focus of an ongoing project by Gary Feinman and Linda Nicholas of Chicago's Field Museum (Feinman and Nicholas 2002). By the end of the same period (c. AD 900–1000), the ancient capital was largely abandoned. The once powerful Monte Albán state was replaced by dozens of competing smaller polities, a situation that lasted up to the Spanish conquest.

Ескерткіштер

Монте-Олбанның монументалды орталығы – шамамен 300 метрге 150 метр болатын Негізгі алаң. Негізгі алаң тау басына жасалма тегістеу арқылы салынды, содан кейін ақ гипске боялды. Алаң қаланың барлық халқы мемлекеттік рәсімдерге қатысуы үшін жеткілікті сыйымдылыққа ие болды. 19 ғасырда олар бишілерді бейнелейді деген пікір қазір көбінесе жоққа шығарылды. Бұл ескерткіштер, Монте-Олбанның алғашқы кезеңінде (Монте-Олбан I) орналасқан кезеңге жатады, қазір азапталған, құрбан болған соғыс тұтқындарын бейнелейді деп түсіндіріледі, олардың кейбіреулері есімдерімен анықталған. Олар Монте-Олбан басып алған қарсы орталықтар мен ауылдардың басшыларын бейнелеуі мүмкін. Монте-Олбандағы қазба жұмыстарының және бір ғасырдан астам археологиялық зерттеулердің нәтижесінде табылған көптеген артефакттарды Мексика қаласындағы Ұлттық Антропология мұражайында (Museo Nacional de Antropología) және Оахака қаласындағы Санто-Доминго-де-Гусман шіркеуінде орналасқан Аймақтық мұражайда (Museo Regional de Oaxaca) көруге болады. Соңғы мұражайда 1932 жылы Альфонсо Касо Монте-Олбанның 7-моласында тапқан көптеген заттар сақталған. Бұл классикалық кезеңдегі запотек қабірі, кейін постклассикалық дәуірде микстек элитасын жерлеу үшін пайдаланылды. Олардың жерлеу рәсімдері Америкадағы ең таңғажайып жерлеу құрбандықтарымен бірге болды. Монте-Олбан Оахакаға саяхаттайтын туристер үшін танымал мақсатты жер. Ондағы кішкентай мұражайда негізінен осы жерден табылған түпнұсқа оюлы тастар қойылған. 2017 жылы бұл жерге 429 702 адам келді.

Қауіптер

Бұл археологиялық ескерткішке ең басты қауіп – қаланың өсуі, ол "археологиялық құндылығы бар аймақтарға таралып, оларды қорқау қаупін" тудыруда. Жағдайды одан да қиындататыны, ескерткіштің басқаруы төрт түрлі муниципалитет арасында бөлінген, бұл қаланың кеңеюін тоқтатуға біртұтас күш салуды қиындатады. Ғимараттарды жобалау және салу кезінде жер сілкінісі де ескерілді. Құрылыста қалың қабырғалар жиі қолданылды, ал биік/ірі құрылыстарды тұрғызу кезінде еңіс қабырғалар пайдаланылды. Элиталық үйлер үш-төрт бөлмеден тұрды, олардың ішінде ішкі аула және баспалдақ арқылы түсетін жер асты қабірі болды. Ежелгі ақсүйектердің қабірлері таспен қаланып, көбінесе боялған суреттермен әсемделген.

Ауыл шаруашылығы

Монте-Олбан тек қамал немесе қасиетті орын ғана емес, толыққанды қала болды. Оның тұрғындары Монте-Олбанның төменгі жағындағы құнарлы ауыл шаруашылығы жерлерінен келген және ауыл шаруашылығына үлкен мән берген. Монте-Олбан аумағы кеңейген сайын шаруашылық орталығына айналды, онда құрылыстар салынды. Халықтың өсуіне байланысты, олар аңғарларды және таудың басына дейінгі жерлерді өңдеп, халықты азық-түлікпен қамтамасыз етті.