Кіріспе

Құс түрі. Үндістанда брахман қазы деп аталатын қызыл қаз (Tadorna ferruginea) – анатидтер тұқымдасына жататын құс. Бұл ерекше су құсы, ұзындығы және қанаттарының ені белгілі бір шамада. Оның денесі қызғылт қоңыр түсті, басы ақшыл, ал құйрығы мен қанаттағы ұшу қауырсындары қара, ал қанаттың ақ қаптамасымен сәйкес келмейді. Бұл көшпенді құс, қыста Индия субконтинентінде болады және Оңтүстік-Шығыс Еуропа мен Орталық Азияда көбейеді, бірақ Солтүстік Африкада шағын тұрақты популяциялары бар. Оның дауысы қатты, өңірлейтін сияқты. Қызыл қаз көбінесе көлдер, суқоймалар және өзендер сияқты ішкі су қоймаларында мекендейді. Аталық және аналық ұзаққа созылатын жұптасуды құрайды, ал ұясы судан қашық, жартас, ағаш немесе осыған ұқсас жерде болуы мүмкін. Шамамен сегіз жұмыртқа туады және аналық 4 аптадай жеміріп шығарады. Балапандар екі ата-ананың күтімінде болады және шайқап ұшуға 8 аптадай уақыт керек. Орталық және Шығыс Азиядағы популяциялар тұрақты немесе өсіп келеді, бірақ Еуропада көбінесе азайып барады. Барлығы алғанда, құстардың кең таралған және үлкен саны бар, ал Халықаралық табиғатты қорғау одағы олардың қорғау статусын ең аз қызықтырушы деп бағалады.

Таксономия

Қызыл шелдук (Tadorna ferruginea) – шелдуктар туысының мүшесі, Anatidae тұқымдасына жатады. Құсты алғаш рет 1764 жылы неміс зоологы және ботаник Питер Симон Паллас сипаттап, оны Anas ferruginea деп атады, бірақ кейіннен ол басқа шелдуктармен бірге Tadorna туысына көшірілді. Кейбір мамандар оны Оңтүстік Африка шелдугы (T. cana), Австралия шелдугы (T. tadornoides) және жұмақ шелдугы (T. variegata) сияқты Casarca туысына жатқызады. Филогенетикалық талдау оның Оңтүстік Африка шелдугымен ең жақын байланыста екенін көрсетеді. Тұтқында қызыл шелдук Tadorna туысының басқа өкілдерімен, Anas туысының бірнеше түрлерімен және египет қазымен (Alopochen aegyptiaca) будандасады. Көшелейтін түрлері табылған жоқ. Tadorna туысының атауы француз тіліндегі "tadorne" сөзінен, яғни жалпы шелдуктан шыққан, ал бұл сөздің түбі келт тілінде "қарамалы түсті су құсы" деген мағынаны білдіретін сөзден келген болуы мүмкін. "Шелдук" деген ағылшынша атау шамамен 1700 жылдар шамасында пайда болған және оның мағынасы да сондай.

Сипаттама

Қызыл қаздың ұзындығы 66-85 см, қанатының ұзындығы 135-155 см. Аталықтарының денесі қызғылт қоңыр, ал басы мен мойны ақшыл қызғылт қоңыр түсті, денесінен қара жағамен бөлінеді. Қанат жапырақтары, құйрық қақпақтары және құйрық қауырсыны қара түсті, ал қанаттың ішкі бетінде көкшіл жасыл түсті көкпар қауырсыны бар. Қанаттың жоғарғы және төменгі жапқыштары ақ түсті, бұл ерекшелік әсіресе ұшу кезінде байқалады, бірақ құс тынышталған кезде көрінбейді. Мұраты қара, аяқтары қара сұр. Әйелдері ұқсас, бірақ басы мен мойны ақшыл, қара жағасы жоқ, ал екі жыныста да түсі өзгермелі және қауырсынының жасы ұлғаюымен солғын түске енеді. Құстар көбейту маусымының соңында қырылдайды, аталық қара жағасын жоғалтады, бірақ желтоқсан мен сәуір аралығында ішінара қырылдау оны қалпына келтіреді. Жас құстар аналықтарына ұқсас, бірақ қоңыр түсті. Олардың дауысы – бірнеше жоғары, мұрындық үндерден тұрады, аталық және аналық дауыстарын ажыратуға болады. Дауыстар жерде де, әуеде де естіледі, және олардың дыбысы жағдайға қарай өзгереді. Шығыс популяциялары көбінесе көшіп-қонып, қыста Үндістан субконтинентінде тұрады. Оңтүстік-шығыс Еуропа мен Оңтүстік Испанияда сирек кездеседі, бірақ Азияның көп бөлігінде кең таралған. Мүмкін, осы популяциядан Исландия, Ұлыбритания және Ирландияға дейін келе жатқан құстар пайда болады. Алайда, Еуропалық популяция азайып бара жатқандықтан, соңғы онжылдықтарда Батыс Еуропада кездесетін құстардың көпшілігі қашып кеткен немесе жабайылаған құстар болуы мүмкін. Солтүстік Американың шығысында осы құстарды кез-кезде кездестірсе де, олардың шынайы босқындар екеніне ешқандай дәлел жоқ. Мәскеуде тұрақты популяция бар, олар қалалық саябақтардағы тоғандарда эндемикалық үйректермен бірге қоныстанған. Бұл құстар Мәскеу зообагынан қашып кеткен құстардың ұрпақтары болуы мүмкін, 1948 жылы құстардың қанаттарын кесу тоқтатылғаннан кейін олардың саны көбейген. Жабайы популяциядан айырмашылығы, бұл үйректер көшіп-қонбайды, қаланың суының мұз баспайтын бөліктерінде қыстайды. Бұл қаз көбінесе көлдер, су қоймалары және өзендер сияқты ішкі суларда ашық жерлерде кездеседі. Олар орманды жерлерде сирек кездеседі, бірақ тұзды және ащы суларда да кездеседі. Төмендіктерде жиі кездеседі, бірақ биік тауларда да мекендейді және Орталық Азияда балықшыл үйрек (Anser indicus) сияқты, көлдерде кездесетін сирек су құстарының бірі болып табылады.