Кіріспе

154 ж.б. Қытайдың Хан әулетіне қарсы көтеріліс

Жеті мемлекеттің көтерілісі немесе Жеті патшалықтың бүлігі 154 ж.б. Хан әулетінің императоры Цзиннің билігіне қарсы, оның үкіметті орталықтандыру әрекетіне қарсы тұру үшін аймақтық жартылай тәуелсіз патшалар тарапынан болды.

Өмірбаян

Хан әулетінің басында Лю Банг – Хан императоры Гаодзу – империяның шамамен үштен бірінен жартысына дейінгі аумақтағы белгілі бір аймақтарда көптеген туыстарына князьдік атақтар берді. Бұл Лю әулетінің Қытайдың тікелей астанадан басқарылмайтын бөліктеріндегі билікті, командалық жүйе арқылы нығайтуға жасалған әрекет болды. Император Вэньнің билігі кезінде бұл князьдар әлі де өз заңдарын қабылдап, сонымен қатар өз монеталарын (император Вэньтің келісімімен) шығарып, өз салықтарын жинады. Көптеген князьдар өз княздықтарында императорлық үкіметтің билігін елемеді. 157 жылға келгенде, Император Цзин таққа отырғанда, бай У княздығы ерекше билеушілік танытты.

Император Цзиньның жауаптары

Император Вэньнің нұсқауларына сәйкес, император Цзин Жоу Яфуды қарулы күштердің бас қолбасшысы етіп тағайындады, оның міндеті – Ву мен Чуның біріккен күштерінен құралған негізгі көтерілісшілерге қарсы тұру болды. Ол Цзяоға шабуыл жасау үшін Кучжоу графы Ли Цзиге (酈寄) және Цзи қаласын қоршаудан босатуға тырысатын генерал Луан Буға (欒布) тапсырма берді. Доу Ин (竇嬰) Ли мен Луан әскерлеріне басшылық етуге, оларды Синьян қаласындағы штабтан үйлестіруге бекітілді.

Негізгі науқан

У және Чу әскерлері Лянның астанасы Суйянға қатал шабуылдауын жалғастырды. Чжоу Яфу император Цзинге дұрыс стратегияның Ву және Чу әскерлерімен тікелей шайқаспау екенін ұсынды, себебі әсіресе Чу әскерлері қатыгездігімен және тамаша жылдамдығымен белгілі болды. Оның жоспары Лянның шабуылдың күшін қабылдауына рұхсат беру, Лянды айналып өту және көтерілісшілерді аштыққа ұшырату үшін Ву және Чунің жабдықтау жолдарын кесу болды. Император Цзин келісті, ал Чжоу өзінің бас әскерлерімен қосылу үшін астана Чанъаньнан Иньянға аттанды, олар бұл жерде жиналған еді. Ву және Чу Чжоуды өлтіру үшін Чанъань мен Иньян арасында саскүлерді дайындады, бірақ Чжоу әскер Чжао Ше (趙涉) ескерткен соң, қисын жолмен сапар шегіп, саскүлерден қашып өтті. Өз әскерлерінің басшылығын алғаннан кейін Чжоу Чангиге (昌邑, қазіргі Цзиньнин, Шаньдун) бағыт алып, Ву және Чунің жабдықтау жолдарын кесуге дайындық жасады. Осы кезде Лян үлкен қауіп-қатерде болды, және принц Лю Ву Чжоудан дереу көмек сұрап, бірнеше елші жіберді, бірақ Чжоу оған жауап бермеді. Император Цзин ағасы үшін алаңдап, Чжоуға дереу Лянға барып оны құтқаруды бұйырды. Чжоу қарсылық көрсетіп, Ву және Чунің жабдықтау жолдарын кесу үшін атқыштар тобын жіберді. Бұл стратегия тиімді болды. Ву және Чу, ханзаданың генералдары Хан Ангуо (韓安國) мен Чжан Ю (張羽) көрсеткен күшті қорғанысқа байланысты Лянды жылдам басып ала алмады, солтүстік-шығысқа қарай Чжоуға шабуыл жасады. Чжоу Ву және Чу әскерлерімен тікелей шайқасқа түсуден бас тартып, керісінше, лагерін қорғауға күш салды. Чжоудан шешуші жеңіске қол жеткізе алмағаннан кейін Ву және Чу әскерлері аштықтан зардап шегіп, күйреп қалды. Лю Пи Донхайға қашты; Донхай оны өлтіріп, Ханмен бейбітшілікке келуге тырысты. Чу принці Лю Ву өз-өзіне қол жұмсады.

Басқа театрлар

У әскерлері қатысқан басқа бір майданша кішкентай болды. Лю Пидің қонағы Чжоу Цю (周丘) Лю Пидің көзқарасынан төмен қараған еді, бірақ Лю Пидің келісімімен ол ойдағыдай жоспармен бірнеше сәттіліктерге қол жеткізді. Ол туған қаласы Сяпиге барып, императорлық елші болып көрсетіп, уезд әкімін өлтіріп, уездтің милициясын өзіне қаратып алды. Содан кейін ол уезд халқын көтеріліске қосылуға көндірді, олар солтүстікке беттеп, Чэньян княздығының (қазіргі оңтүстік-шығыс Шандун) әскерлерімен шайқасып жеңіске жетті. Бірақ Лю Пидің жеңілгенін естіген соң Чжоу үлкен қорқынышқа ұшырап, қайтыс болды. Осы уақытта төрт княздық Цы астанасы Линцзиді қоршап алды. Цы ханзадасы Лю Цзянлу басылуды ойлады, бірақ оның қарсы тұруға деген ниеті төрт ханзада ұстаған елшісі Лудың (路) айтқан сөзімен нығайтылды – ол қамалдың қабырғасы астынан, төрт ханзаданың басылуға мәжбүрлеу қаупіне қарамастан, ханзада Цзянлуға қарсы тұру керектігін жеткізді. Ақырында, Пиньян маркизі Луан Бу мен Цао Цзи (曹奇) келіп, төрт княздықты жеңді, бірақ сонымен бірге Цзидің бастапқыда құлпынайдың бір бөлігі болғанын анықтады. Өзін түсіндіре алмаған ханзада Цзянлу өзіне-өзі қол жұмсады, бірақ император Цзин оған аянып, ұлы Лю Шуға (劉壽) княздықты мұрагерлікке беруге рұқсат берді. Ал төрт көтерілісші княздықтардың ханзадаларының тағдыры басқаша болды. Оларды басуға жіберілген генерал Хан Туидан (韓當), Гонгао маркизі, Цзяоси ханзадасы Лю Ангға хат жазып, егер ол басылмаса, толық құртумен қорқытты. Ханзада Анг басылып, өзіне-өзі қол жұмсауға рұқсат алды. Қалған үш ханзада тұтқындалып, жазаланды. Төрт княздықты орталық үкімет басып алды. Соңғы құрылысқа ұшыраған княздық Чжао болды. Ли Цзи бастапқыда Чжаоның Хандан (қазіргі Хандан, Хэбэй) астанасын қоршауға ала алмаса да, Чжаоның үміті түгелдей жойылды, өйткені Хуньну әскерлері Чжаоның жеңіліске шалдығуға жақын екенін сезіп, шайқасқа қосылмады. Луан Цыдан оралғаннан кейін Лимен бірге Ханданға шабуыл жасады және Хандан қабырғаларын су басу үшін бөгетті бұзып, қаланы басып алды. Чжао ханзадасы Лю Суй өзіне-өзі қол жұмсады. Бастапқыда көтеріліске қосылуға ниеттенген Цзибей ханзадасы Лю Цзи олардың тағдырымен бірге болмады. Оның ресми адамы Гунсун Хуо (公孫獲) Лианг ханзадасы Лю Вуды Лю Цзи көтеріліске қосылғандай болғанын, бірақ шын мәнінде көтерілістің жеңілісіне себеп болғанын сендірді. Лю Вуның араласуымен ханзада Цзи аман қалды, оның орнына оған Цайчуань княздығы берілді. Барлығында, бастапқыда қаһарлы көтеріліс жеңіліске ұшырағанға дейін үш ай ғана созылды.

Әсері

Император Гаодзу бастапқыда императорлық князьдерді тәуелсіз әскери билікпен құрды, сыртқы қауіптерден династияны қорғауды мақсат етіп. Алайда, Император Цзиннің тұсында олар императорлық үкіметтің заңдары мен бұйрықтарын орындаудан бас тартып, үлкен мәселелер туғызды. Егер жеті князь осы қақтығыста жеңіске жеткен болса, Хан әулеті, әлдеқайда ықтимал, бір-бірімен байланыссыз мемлекеттердің конфедерациясына айналып кеткен болар еді. Көтерілістен кейін княздік жүйе сақталғанымен, Император Цзин мен оның ұлы Император Удың тұсында князьдердің билігі және княздіктердің аумағы біртіндеп азайтылды. Хан әулетінің ұзақ ғұмырының арқасында, біріккен империяның болуы, бөлінген мемлекеттерге қарағанда қалыпты жағдай екен деген түсінік қытай халқының санасында қалыптаса бастады.