Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1627 жылғы Польша-Швеция соғысы кезінде болған теңіз шайқасы
1627 naval battle during the Polish–Swedish War
Олива шайқасы, сондай-ақ Олива шайқасы немесе Гданьск жолшаңы шайқасы деп те аталады, 1627 жылғы 28 қарашада Польша-Швеция соғысы барысында Гданьск портының солтүстігінде, Олива ауылының жағалауында болған теңіз шайқасы еді. Бұл Польша-Литва Республикасының әскери-теңіз күштерінің өткізген ең ірі теңіз шайқасы болды және Гданьск портын блокадалаған Нильс Стернскольд басқарған швед эскадрильясын жеңуге әкелді. Поляктар Гданьск портынан шығып, швед эскадрильясымен шайқасып, швед флагманын жаулап алды және тағы бір швед соғыс кемесін батырды.
The Battle of Oliwa, also known as the Battle of Oliva or the Battle of Gdańsk Roadstead, was a naval battle that took place on 28 November, 1627, slightly north of the port of Gdańsk off of the coast of the village of Oliva during the Polish–Swedish War. It was the largest naval engagement to be fought by the Polish–Lithuanian Commonwealth Navy and resulted in defeating a Swedish squadron led by Niels Stiernsköld that conducted a blockade of the harbour of Gdańsk. The Poles sailed out of the Gdańsk harbour and engaged the Swedish squadron capturing the Swedish flagship and sinking another Swedish warship.
Өмірбаян
Шведтерде теңізшіліктің ұзақ дәстүрі болды және күшті әскери-теңіз флоты болды, олар швед материгінен әскерлерді Балтық теңізінің оңтүстік жағалауына еркіндікпен шығара алды. Олар сондай-ақ Польша-Литва одағының порттарын (ең маңыздысы – Гданьск) блокадалап, поляк-литва саудасын тоқтатып тастады. 28 қарашада Гданьск портынан жаңадан құрылған Польша-Литва одағының флоты, сатып алынған неміс кемелері мен шетелдік (көбінесе голланд) теңізшілерді пайдалана отырып, шведтік блокадалық эскадрильяны жеңу үшін шықты. Польша флотының адмиралы (сол кезде) Вильгельм Аппельман болды, бірақ ауруға шалдыққандықтан шайқасқа қатыса алмады, сондықтан корольдік комиссарлар Польша флотының жаңа адмиралын тағайындады. Аренд Дикманн флот адмиралы, Ян Сторх поляк теңіз жаяу әскерінің командирі, ал Герман Витте вице-адмирал атанды. Осы үш командир әскери кеңес құрып, бірлесіп шайқас жоспарын жасап, шабуыл туралы шешім қабылдады. "Святы Джержи" (Ritter Sankt Georg) галеоны – Польша-Литваның бас флагмандық кемесі болды.
The Swedes had a long tradition of seamanship and maintained a strong navy, and were able to land troops from the Swedish mainland at will along the southern Baltic shore. They were also able to blockade the Polish–Lithuanian Commonwealth's ports (most important being Gdańsk) maintaining a stranglehold on Polish Lithuanian trade. On 28 November, a small, newly formed Polish–Lithuanian Commonwealth fleet, using purchased German ships and foreign (mainly Dutch) sailors, emerged from Gdańsk to defeat the Swedish blockading squadron. The admiral of the Polish fleet (at the time) was Wilhelm Appelmann, but due to illness, he could not take part in the battle and the royal commissioners appointed a new admiral of the Polish fleet before. Arend Dickmann made himself the admiral of the fleet, Jan Storch made himself the commander of the Polish marines and Herman Witte made himself the vice admiral. These three commanders formed a council of war in which they jointly developed a battle plan and decided on the attack. The galleon Święty Jerzy" (Ritter Sankt Georg) was the Polish Lithuanian flagship.
Шайқас
Польша-Литва флоты блокадалап тұрған швед эскадрильясынан сандар жағынан басым болды; екі Польша-Литва эскадрильясының барлығында он кеме болды, бірақ олардың көпшілігі шағын болды, ал Польша-Литва кемелерінің тек төртеуі ғана толық жауынгерлік күшпен жабдықталған. Польша-Литва кемелеріне адмирал Аренд Дикман «Риттер Санкт-Георг» кемесінде басшылық етті. Швед эскадрильясы алты кемеден тұрды, оларды адмирал Нильс Стирнскольд өзінің флагманы «Тигернмен» басқарды. Польша-Литва кемелерінде швед кемелерінен гөрі көбірек теңізшілер болды, бұл шайқаста қолданылған тактиканы анықтады. Польша-Литва флоты Гданьск жол жағасында бекінді, ал швед эскадрильясы Хел түбегінен оңтүстікке қарай бет алды. Польша-Литва эскадрильялары ілгері жылжып, кенеттен швед эскадрильясына шабуыл жасады, бұл шведтерді таң қалдырды. Шабуыл екі негізгі қақтығысқа бөлінді. Польша-Литва флагманы «Риттер Санкт-Георг», «Панна Водна» (Meerweib) қолдауымен, швед флагманы «Тигернмен» шайқасты. Тағы да Польша-Литва кемелері «Тигернге» жақындады, Польша-Литва теңізшілері кемеге шабуыл жасап, шведтерді жеңіп, кемені басып алды. Осы уақытта Польша-Литва вице-адмиралының галеоны «Водник» (Meerman) шведтердің үлкен галеоны «Соленге» шабуыл жасады. «Соленнің» капитаны, флот вице-адмиралы болған шотландтық Александр Форт, кемесінің басып алынғанын көріп, оқ-дәрі қоймасын жарып, кемені басып алудың орнына жарылысқа ұшыратты. Қалған төрт швед кемесі жағдайдың қиын екенін түсініп, ашық теңізге қарай жылдам жүзіп, қуғыннан құтылуға тырысты. Екі адмирал да қаза тапты. Шабуыл аяқталғаннан кейін Аренд Дикман (поляктар арасында «Поляк Нельсоны» деп танылған) кері шегінген швед кемелерінен атылған оқтан аяқтары сындырылып қайтыс болды, ал швед адмиралы Нильс Стирнскольд жараланғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Екі адмирал да Данцигтегі Әйен Мария Базиликасында ең жоғары құрметпен жерленді.
The Polish–Lithuanian fleet outnumbered the blockading Swedish squadron; the two Polish Lithuanian squadrons numbered ten ships in all, but most were of small size, and only four Polish Lithuanian ships were at full combat strength. The Polish–Lithuanian ships were commanded by Admiral Arend Dickmann in the Ritter Sankt Georg. The Swedish squadron numbered six vessels under Admiral Nils Stiernsköld in his flagship, Tigern. The Polish–Lithuanian ships had a larger complement of marines on board than the Swedish ships, and this in large part determined the tactics employed in the battle. The Polish–Lithuanian fleet anchored off the Gdańsk roadstead, while the Swedish squadron sailed southwards from the Hel Peninsula. The Polish–Lithuanian squadrons weighed anchor and suddenly rushed towards the Swedish squadron, much to the surprise of the Swedes. The battle split into two main encounters. The Polish–Lithuanian flagship Ritter Sankt Georg, supported by the Panna Wodna (Meerweib), engaged the Swedish flagship Tigern. More Polish–Lithuanian ships came alongside the Tigern and Polish–Lithuanian marines boarded, overwhelmed the Swedes and captured the vessel. Meanwhile, the Polish–Lithuanian vice admiral's galleon, Wodnik (Meerman), attacked the larger Swedish galleon, Solen. The captain of the Solen, a Scotsman named Alexander Forath who served as the vice admiral of the fleet, seeing that his ship was about to be captured, detonated the powder magazine and blew his ship up rather than capture it. The four surviving Swedish ships realized their situation, quickly headed towards the open sea and managed to escape the pursuit. Both admirals were killed. After the conclusion of the battle, Arend Dickmann (known to the Poles as the Polish Nelson) died from a cannon shot that smashed his legs and appeared to be fired from the retreating Swedish ships, while the Swedish admiral Nils Stiernsköld soon died of injuries and sustained during the fighting. Both admirals were buried with the highest honors in the St. Mary's Basilica in Danzig.
Салдары
Сигизмунд III Васа шайқасы туралы іс-қимыл есебін Корольдік кеме комиссиясынан Вольфганг фон дер Оелсниц дайындады, ол патшаға тұтқынға алынған швед туларын және Нильс Стиернскольдтың жеке қанжарын табыс етті. Джеймс Мюррей шайқас аяқталғаннан кейін, поляк-литва флотының басқа капитантарының Мюррейдің швед кемелерін қуудан бас тартуына байланысты қорқынышпен қарауынан кейін қызметтен босатылды. Шайқастың тікелей салдары – шведтердің Гданьск қаласын қоршауын уақытша тоқтату болды. Польша-Литва Республикасының сарайы жеңісті үгіт-насихат мақсатында толыққанды пайдаланды. Халық арасында кең таралған польшалық мақал бойынша, сол күні "күн ортада батты", бұл швед кемелерінің бірі – "Солен" кемесінің қирауына сілтеме жасайды. Густав бұл шайқас туралы хабарды біршама ынтасыздықпен қабылдады және теңіз және құрлықтағы әскери операциялардың айырмашылығын толыққанды түсінбеді, сондықтан "саудагерлер қаласы" (Гданьск қаласы туралы айтылып отыр) кәсіби теңіз күштерімен теңізде күресе алатынына таңырқады.
The after action report on the battle for Sigismund III Vasa was prepared by Wolfgang von der Oelsnitz from the Royal Ship Commission, who also presented the king with the captured Swedish flags and the personal sword of Nils Stiernsköld. James Murray was dismissed from duty after the conclusion of the battle after allegations of cowardice surfaced from the other captains of the Polish–Lithuanian fleet over the refusal of Murray to pursue the fleeing of the Swedish ships. The immediate effect of the battle was the temporary removal of the Swedish blockade of Gdańsk. The court of the Polish–Lithuanian Commonwealth used the victory to the maximum advantage in their propaganda. A popular Polish saying states that on that day "the sun went down at noon", referring to the destruction of one of the Swedish ships, the Solen. Gustavus received the news of this battle with some mark of impatience, and apparently little awareness of the difference between naval and land operations – he could not help expressing his surprise that a "city of merchants" (referring to the city of Gdańsk) should be able to dispute the sea with a professional navy.
Еске алу
Олива шайқасы 1990 жылы Варшавадағы Белгісіз сарбаздың мазарында "ОЛИВА 28 XI 1627" деп жазылған тақтамен еске алынды. Гданьск қаласында осы шайқас және Аренд Дикманның теңіздегі жеңісі құрметіне көшелер аталды. Оливада шайқасты мерекелеу үшін ескерткіш орнатылды. Тағы бір ескерткіш Гдыняда орнатылды, бірақ 1939 жылы немістер Польшаға басып кірген кезде Гдыняны жаулап алғаннан кейін оны бұзды. 28 қараша күні, 1918 жылы (Олива шайқасының жылдығы болатын), Польша мемлекетінің басшысы Юзеф Пилсудский Польша Әскери-теңіз күштерін құруға бұйрық берді.
The Battle of Oliwa was commemorated in 1990 on the Tomb of the Unknown Soldier in Warsaw, by an inscription on one of the boards that states "OLIWA 28 XI 1627". In Gdańsk, there are streets named after the battle and Arend Dickmann himself, in recognition of his naval victory. A monument was constructed in Oliwa to celebrate the battle. Another monument to celebrate the battle was constructed in Gdynia, but it was destroyed in 1939 by the Germans after they captured Gdynia during the German invasion of Poland. On 28 November, 1918 (which was also the anniversary of the Battle of Oliwa), the Polish Chief of State Józef Piłsudski ordered the creation of the Polish Navy.