Кариб теңізіндегі голландтық аралдардың креол тілі

Кіріспе

Нидерланд Кариб бассейніндегі креол тілі

Папиаменто (/lang//pron/,/p//ɑː//p//i//ə/'/m//ɛ//n//t//oʊ///) немесе Папиаменту (/lang/,/p//ɑː//p//i//ə/'/m//ɛ//n//t//uː/; Papiaments) – Нидерланд Кариб бассейнінде сөйленетін португал тіліне негізделген креол тілі. Бұл Кариб теңізіндегі ABC аралдарында (Аруба, Бонайр және Кюрасао) ең көп таралған тіл. Арубада Папиаменто, ал Бонайр мен Кюрасаода Папиаменту деп аталатын бұл тіл, негізінен отарлық дәуірдегі португал және испан тілдеріне (соның ішінде яһуди-португал тіліне) негізделген, сонымен қатар голланд және Венесуэла испан тілдерінің ықпалына күшті түсті. Испан және португал тілдерінің лексикалық ұқсастығынан кейбір сөздердің нақты шығу тегін анықтау қиын. Оның пайда болуы туралы түрлі теориялар болғанымен, көптеген тіл білімі мамандары Папиаментоның Батыс Африка жағалауында дамыған португал креол тілдерінен туындағанын қабылдайды, себебі ол Кабо-Верде креолы мен Гвинея-Бисау креолымен көптеген ортақ белгілерге ие.

Тарих

Папиаменто тілінің пайда болуы мен дамуы туралы әртүрлі теориялар бар, бірақ оның нақты тарихы әлі анықталған жоқ. Оның бастау тілі – иберия тілі деп саналады, алайда ғалымдар папиаменто португал тілінен және оған негізделген креол тілдерінен, әлде испан тілінен туындағандығы туралы пікірде келіспейді. Папиаментоның Кабо-Верде және Гвинея-Бисау креол тілдерімен ортақ тарихи ерекшеліктері, негізгі сөздік қоры мен грамматикалық ұқсастықтары, испан тілімен салыстырғанда кем, тіпті испан және голланд тілдерінің ықпалы кейінірек, 17 ғасырдан бастап күш алды. Жакоба Бушут папиаменто тіліне голланд тілінің әсері туралы зерттеу жүргізді. Мысалы, "verfdó" сөзі голланд тілінен алынған "verf" (бояу) түбірі мен португал және испан тілдеріндегі "dor" жұрнағының (кәсіп иесін білдіретін, мысалы, "суретші") үйлесімінен құралған. "verver" сөзінен "verfdó" сөзіне айналу кезінде апокопация деп аталатын тіл білімі процесіне байланысты "r" әрпі "dó" қысқартылды. Тілдің өзінің атауы португал және Кабо-Верде креол тілдерінен шыққан ("сөйлесу, айту, сөйлеу, әңгімелесу") сөзіне есімдік қосылып, жұрнақ қосылу арқылы пайда болды. Испания 15 ғасырда аралдарды бағындырды, бірақ оларды тиімді пайдаланбады. Португал саудагерлері Батыс Үндістанда кеңінен сауда жасады, ал 1580-1640 жылдар аралығында Португалия мен Испанияның Иберия одағы кезінде олардың саудасы Испанияның Батыс Үндістанына дейін жетті. 1634 жылы Голландтың Батыс Үндістан компаниясы (WIC) аралдарды басып алып, қалған аз ғана аравак және испан халқын құрлыққа (көбінесе Венесуэланың батыс жағалауына және Венесуэла жазықтарына, сондай-ақ шығысқа қарай Венесуэланың Ориноко алқабына және Тринидадқа) жер аударды. Олар Африка мен Кариб теңізі арасындағы голланд құл саудасының орталығына айналды. Папиаменто тілінің Аруба мен Кюрасаода кеңінен қолданыла бастағанының алғашқы дәлелдері 18 ғасырдың басындағы ресми құжаттарда кездеседі. 19 ғасырда аралдардағы көптеген материалдар, соның ішінде Рим-католик мектептерінің оқулықтары мен ән жинақтары папиаменто тілінде жазылған. 1837 жылы "Catecismo Corticu pa uso di catolicanan di Curaçao" кітабы басылды, ол папиаменто тілінде басылған алғашқы кітап еді. 2009 жылы "Catecismo Corticu" ЮНЕСКО-ның "Дүниелік естелік тізіміне" енгізілді. Папиаменто тіліндегі алғашқы газет 1871 жылы жарық көрді және "Civilisadó" (Цивилизатор) деп аталды.

There are various theories about the origin and development of the Papiamento language, and precise history has not been established. Its parent language is surely Iberian, but scholars disputed whether Papiamento was derived from Portuguese and its derived Portuguese based creole languages or from Spanish. Historical constraints, core vocabulary, and grammatical features that Papiamento shares with Cape Verdean Creole and Guinea Bissau Creole are far less than those shared with Spanish, even though the Spanish and Dutch influences occurred later, from the 17th century onwards. Jacoba Bouschoute conducted a study on the various Dutch influences in Papiamento. An example of a such word is verfdó, which is a combination of a Dutch root verf (meaning "paint") and the Portuguese and Spanish suffix dor (used for a person who performs an action, like "painter") The transformation from verver to verfdó involved shortening the r to dó due to a linguisitic process called apocopation. The name of the language itself originates from , from Portuguese and Cape Verdean Creole ("to chat, say, speak, talk"), added by the noun forming suffix
Spain claimed dominion over the islands in the 15th century but made little use of them. Portuguese merchants had been trading extensively in the West Indies and with the Iberian Union between Portugal and Spain during 1580–1640 period, their trade extended to the Spanish West Indies. In 1634, the Dutch West India Company (WIC) took possession of the islands, deporting most of the small remaining Arawak and Spanish population to the continent (mostly to the Venezuelan west coast and the Venezuelan plains, as well as all the way east to the Venezuela Orinoco basin and Trinidad), and turned them into the hub of the Dutch slave trade between Africa and the Caribbean. The first evidence of widespread use of Papiamento in Aruba and Curaçao can be seen in official documents in the early 18th century. In the 19th century, most materials in the islands were written in Papiamento including Roman Catholic school books and hymnals. In 1837, the Catecismo Corticu pa uso di catolicanan di Curaçao was printed, the first printed book in Papiamento. In 2009 the Catecismo Corticu was added to the UNESCO Memory of the World register. The first Papiamento newspaper was published in 1871 and was called Civilisadó (The Civilizer).

Жергілікті даму теориясы

Жергілікті даму теориясының бірі папиаментоның Кариб теңізінде бастапқы португалдық-африкалық пиджиннен, кейіннен голланд және испан тілдерінің (сондай-ақ аравак тілінің) әсерімен дамығанын ұсынады. Тағы бір теория бойынша, папиаменто 1499 жылдан бері аймақта қолданылып келген "ленгуастардан" және испандықтардың 1525 жылғы қарашадағы Cédula real жарлығымен ABC аралдарын қайта қоныстандыруынан пайда болды. Бұл жарлықта Juan Martinez de Ampués, Española факторы, Ороба, Islas de los Gigantes және Buon Aire аралдарындағы халықсыз қалған Islas inútiles аралдарын қайта қоныстандыру құқығын алды. Папиаментоның эволюциясы голланд отарлауы кезінде 16 ғасырдың голланд, португал (бразилиялық) және үнді тілдерінің (аравак және таино) ықпалымен жалғасты. 1654 жылдан кейін ABC аралдарындағы португалдық-иудей халқы едәуір өсті, себебі португалдар Бразилияның солтүстік-шығысындағы голландтар басып алған аумақтарды қайтарып алды. Осы аумақтардағы португал тілінде сөйлейтін еврейлердің көпшілігі, олардың португал тілінде сөйлейтін голланд одақтастары және голланд тілінде сөйлейтін португалдық бразилиялық одақтастары діни қуғын-сүргіннен қашты. Сефард яһудилерінің алғашқы дамуындағы нақты рөлі белгісіз, бірақ яһудилер, әрине, папиаментоның кейінгі дамуында маңызды рөл атқарды. Кюрасаоның алғашқы тұрғындарының көпшілігі Португалия, Испания, Кабо-Верде немесе Португалия Бразилиясынан келген сефард яһудилері болды. Сонымен қатар, Сеппард соғысынан кейін Амстердамнан сефард яһудилерінің тобы көшіп келді. Сондықтан, португалдық-еврей тілі Кюрасао аралына әкелінді деп болжауға болады, ол жерден ол қоғамның басқа бөліктеріне біртіндеп тарады. Яһуди қауымы аймақтағы басты саудагерлер мен саудагерлерге айналды, сондықтан бизнес және күнделікті сауда папиаментода жүргізілді. Арал әртүрлі елдерге тиесілі болғандықтан, ресми тілдер де әр елге ауысып, папиаменто тілі жергілікті тұрғындардың тұрақты тіліне айналды. 18 ғасырда Нидерланды Испанияның қазіргі Венесуэла мен Колумбиядағы колонияларымен экономикалық байланыстар орнатқанда, Кюрасао, Аруба және Бонайрдағы студенттер негізінен испан тілінде оқыды, ал испан тілі креол тіліне әсер ете бастады. Бұл тілдер папиаменто тіліне өте ұқсас. Бұл теорияға сәйкес, папиаменто осы ескі креол тілдерінің бірінен немесе бірнешеуінен немесе олардың алдыңғыларынан алынған, оларды ABC аралдарына Кабо-Верде мен Батыс Африкадан құлдар мен саудагерлер әкелген. Папиаменто мен басқа да афропортугал креолдарының ұқсастығы португал тілінде пайда болған бірдей сөздерде, мысалы, mi, bo, el, nos, bos(o) байқалады. Афропортугал креолдарында көбінесе "v" әрпі "b" әрпіне, ал "o" әрпі "u" әрпіне ауысады: viento орнына bientu. Креол тілінде де, испан тілінде де кейбір дыбыстар бірдей айтылады. Гвинея (Guinea) тілі – құлдар қолданған құпия тіл. Бұл тілдің аты "Гвинея" сөзінен шыққан. Жұмысты жеңілдету үшін жүзге жуық Гвинея әні айтылды. Алайда, Гвинеяның құпия сипаты болғандықтан, ол папиаментоға ешқандай үлкен әсер етпеді.

One local development theory proposes that Papiamento developed in the Caribbean from an original Portuguese African pidgin, with later Dutch and Spanish (and even some Arawak) influences. Another theory is that Papiamento first evolved from the use in the region since 1499 of 'lenguas' and the first repopulation of the ABC Islands by the Spanish by the Cédula real decreed in November 1525 in which Juan Martinez de Ampués, factor of Española, had been granted the right to repopulate the depopulated Islas inútiles of Oroba, Islas de los Gigantes, and Buon Aire. The evolution of Papiamento continued under the Dutch colonisation under the influence of 16th century Dutch, Portuguese (Brazilian) and Native American languages (Arawak and Taíno), with the second repopulation of the ABC islands with immigrants who arrived from the ex Dutch Brazilian colonies. The Judaeo Portuguese population of the ABC islands increased substantially after 1654, when the Portuguese recovered the Dutch held territories in Northeast Brazil, causing most Portuguese speaking Jews and their Portuguese speaking Dutch allies and Dutch speaking Portuguese Brazilian allies in those lands to flee from religious persecution. The precise role of Sephardic Jews in the early development is unclear, but Jews certainly played a prominent role in the later development of Papiamento. Many early residents of Curaçao were Sephardic Jews from Portugal, Spain, Cape Verde or Portuguese Brazil. Also, after the Eighty Years' War, a group of Sephardic Jews immigrated from Amsterdam. Therefore, it can be assumed that Judaeo Portuguese was brought to the island of Curaçao, where it gradually spread to other parts of the community. The Jewish community became the prime merchants and traders in the area and so business and everyday trading was conducted in Papiamento. While various nations owned the island, and official languages changed with ownership, Papiamento became the constant language of the residents. When the Netherlands opened economic ties with Spanish colonies in what are now Venezuela and Colombia in the 18th century students on Curaçao, Aruba, and Bonaire were taught predominantly in Spanish, and Spanish began to influence the creole language. The sister languages bear strong resemblance with Papiamento. According to this theory, Papiamento was derived from one or more of these older creoles or their predecessors, which were brought to the ABC islands by slaves and traders from Cape Verde and West Africa. The similarity between Papiamento and the other Afro Portuguese creoles can be seen in the same pronouns used, mi, bo, el, nos, bos(o), being Portuguese based. Afro Portuguese creoles often have a shift from "v" to "b" and from "o" to "u": bientu , instead of viento. In creole and also in Spanish, and are pronounced the same. In creole, it is also written as a Just as in Portuguese, an unaccented final is pronounced as
Guene (the name comes from "Guinea") was a secret language that was used by slaves on the plantations of the landhouses of West Curaçao. There were about a hundred Guene songs that were sung to make the work lighter. However, because of the secret character of Guene, it never had much influence on Papiamento.

Қазіргі жағдай

Папьяменто Аруба, Кюрасао және Бонайрдағы қоғамның барлық салаларында қолданылады. Папьяменто 2003 жылдың мамыр айынан бастап Арубаның ресми тілі болып табылады. Бұрынғы Нидерланд Антиль аралдарында папьяменто 2007 жылдың 7 наурызында ресми тіл деп жарияланды. Нидерланд Антиль аралдары таратылғаннан кейін, папьяментоның ресми мәртебесі жаңадан құрылған Кариб Нидерландтарында расталды. Сондай-ақ, Нидерландыда 150 000 антилдік (көбінесе Кюрасаодан) тұрады және өз ана тілінде, папьяментода, еркін сөйлейді. Папьяменто тілінде Синт-Мартен мен Венесуэланың Парагуана түбегінде де сөйлейді. Бүгінгі күні венесуэлалық испан және американдық ағылшын тілдері үнемі әсер етеді. Ана тілінде сөйлейтіндер арасында кодты ауыстыру және испан, голланд және ағылшын тілдерінен сөздерді қарызға алу кең таралған. Бұл, папьяментоның түпнұсқалық және креолдық ерекшелігін жоғалту арқасында тілдің дамуына қауіп төндіреді деп саналады. Латын Америкасы мен Кариб бассейнінен келген көптеген иммигранттар аралдардағы күнделікті өмірде тиімдірек болғандықтан, папьяменто тілін үйренуді жөн көреді. Испан тілінде сөйлейтіндер үшін ол голланд тілінен гөрі оңайрақ, себебі папьяментода испан және португал тілдерінен көптеген сөздер қолданылады. nl-дің "Katibu di Shon" романы негізінде жазылған папьяменто тіліндегі алғашқы опера 2013 жылдың 1 шілдесінде Амстердамдағы Stadsschouwburg сахнасында Голландия Кариб аймағындағы құлдықтың жойылғанының 150 жылдығына арналған шара ретінде қойылды.

Ескі папиаменто мәтіндері

Папиаменто тілі шамамен 1650 жылдан бастау алады. Сақталған ең көне папиаменто мәтіндері – жазылған хаттар. Келесі үш хаттан сөздердің өзгергенін және олардың голланд тілінің жазу ережелеріне жақындағанын көруге болады. Кейбір сөздер қазір қолданылмайтын болса да, папиаменто тілінің негізі көп өзгерген жоқ.

Питер 1775 жылғы мамырдағы хат

Ең көне хат 1775 жылы жазылған. Оны Сефардтық еврей Абрахам Андраде өзінің сүйіктісі Сара Ваз Парроға Кюрасаоның орталығында өткен отбасылық кездесу туралы жіберген. Питер Май ора ки босо а бине. Менің а топа тио ла, ку Сара мем. Нан таба бин Пунта. Менің жаным, сіздің әкеңіз сіздің бауырларыңыз Арончи, Тони және Мерканы Питер Майдың қасына жіберді. Сол қара қыз Антуниканы қамалдың артына алып келіп, диви-диви ағашының жанында сабауға жіберді. Бірақ менің қандай себеппен екенін білмеймін. Егер білетін болсаңыз, маған хабарласыңыз, менің Құдайым сізге жақсылық жасайды. Өмірім, Бекки Пундада не іздеді және қандай себеппен келгенін маған хабарлаңыз да, тез қайтып келсін. Мен сіз келгенге дейін Питермайда болдым. Мен сол жерде Сараның туысымен кездестім. Олар Пундаға бара жатқан еді. Сүйікті жаным, сіздің әкеңіз сіздің бауырларыңыз Арончиді жіберді, ал Тони мен Мерка Питермайға жолға шықты.

Орфография және орфография

Папьяменто латын әрпімен жазылады. 1970 жылдардан бері екі түрлі орфографиялық жүйе жасалып, қабылданды. 1976 жылы Кюрасао және Бонайр ресми түрде Römer Maduro Jonis ұсынған, фонетикалық принципке негізделген жазуды қабылдады. 1977 жылы Аруба Джосси Мансур төрағалық еткен "Comision di Ortografia" (Орфография комиссиясы) ұсынған, этимологиялық принципке негізделген жазуды бекітті.

Әдебиет және мәдениет

Аруба мен Бонайрдің ұлттық әнұрандары папиаменто тілінде, тиісінше "Aruba Dushi Tera" және "Tera di Solo y suave biento". "Диарио" газеті де осы тілде жарияланады. 2013 жылы түсірілген "Abo So" (Аруба) және "Sensei Redenshon" (Курасао) фильмдері папиаменто тіліндегі тұңғыш толық метражды фильмдер болды; "Bon Bini Holland" (Курасао және Нидерланды) комедиясында да папиаменто тілінде диалогтар бар.

Сөз тіркестері

Хопи скума, тики чукулати (көп көбік, аз шоколад): Тым жақсы, шындыққа сену қиын. Einan e porko su rabo ta krul (Бұл жерде шошқаның құйрығы бұралады): Дәл сол жерде мәселе жатыр. Sopi pura ta sali salo (Тез дайындалған сорпа тұзды болады): Жақсы нәрселерге уақыт керек. E ke bula ku ala di manteka (Ол май қанаттарымен ұшқысы келеді): Ол өзінің күшіне шамадан артық нәрсе жасағысы келеді. Ora dia ta serka di habri, nochi ta mas skur (Таңға дейін түн ең қараңғы): Ең қиын сәтте, көмек жақын.

Грамматика

Гойло, Энрике Р. (2000). "Папиаменту оқулығы". Оранжестадтағы "Де Вит" дүкені. Бланкенбург, Элеонора (1986). "Ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар үшін папиаменту грамматикасының негіздері". Бланкенбург басылымы, Бонайр. Франс Мюллер, Ксиомара (2017). "Папиа Папиаменту ку ми". Сарапшы кітабы, Бонайр.