Кіріспе

Тибет буддизміндегі көрнекті тұлға Панчен-лама – Тибет буддизмінің Гелуг мектебінің тулкуы. Панчен-лама – Гелуг дәстүріндегі ең маңызды тұлғалардың бірі, оның рухани билігі Далай-ламадан кейін екінші орында тұрады. Жоғары ламалар кеңесімен бірге ол келесі Далай-ламаны іздеуге жетекшілік етеді. Панчен сөзі «пандита» мен «ченпо» сөздерінің қосылуынан пайда болған, «үлкен ғалым» деген мағынаны білдіреді. Панчен-ламаларды мойындау Лобсанг Чокьи Гьялценмен, 5-ші Далай-ламаның ұстазымен басталды, ол 1645 жылы Алтан хан мен Далай-ламадан «Панчен-богд» атағын алды. «Богд» сөзі моңғол тілінен келген және «қасиетті» дегенді білдіреді. Кейіннен Кхедруп Гелек Пелзанг, Сонам Чокланг және Энсапа Лобсанг Дёндруп қайтыс болғаннан кейін бірінші-үшінші Панчен-ламалар ретінде мойындалды. 1713 жылы Цин әулетінің Канси императоры 5-ші Панчен-ламаға Панчен-Эрдени атағын берді. 1792 жылы Цяньлун императоры Тибетті тиімді басқару үшін 29 баптан тұратын жарлық шығарды. Бұл жарлықтың бірінші бабы Тибет буддизміндегі ринпочалар, ламалар және басқа да жоғары лауазымдарды, соның ішінде Далай-ламалар, Панчен-ламалар мен моңғол ламаларын таңдау үшін пайдаланылуы тиіс еді. Дәстүр бойынша Панчен-лама Ташилунпо монастырының басшысы болып табылады және Далай-лама басқаратын Ганден-Подранг билігінен тәуелсіз, Шигаццеде орналасқан Цанг аймағында діни және әлеуметтік билік жүргізеді. Далай-лама мен Панчен-лама тығыз байланыста, және әрқайсысы екіншісінің қайта тууына қатысады. Қазіргі 11-ші Панчен-лама Гедхун Чоки Нима 1995 жылдың 14 мамырында 14-ші Далай-лама тарапынан мойындалды. Үш күннен кейін алты жасар Панчен-лама Қытай үкіметі тарапынан ұрланып әкетілді, ал оның отбасы қамауға алынды. Қытай үкіметі Гьяйнцзяйн Норбуды 11-ші Панчен-лама деп тағайындады. Олардың тағайындалуы Тибетте және басқа елдердегі буддистер тарапынан кеңінен қабылданбады, ал үкіметтер Панчен-лама туралы ақпарат беруді және оны босатуды талап етті. Гедхун Чоки Нима 1995 жылдан бері ешқандай жерде көрінбеді.

Атауы

Бірінен соң бірі келген Панчен-ламалар Амитабханың тулку реинкарнациясы саналатын ұрпақ құрайды. "Ұлы ғалым" деген мағынаны білдіретін атақ – санскрит тіліндегі "паṇḍита" (ғалым) және тибет тіліндегі "ченпо" (үлкен) сөздерінің қысқартылған түрі. Панчен-лама дәстүрлі түрде Шигацзедегі Ташильхунпо монастырында тұрған. Еуропалықтар осы монастырдың атымен Панчен-ламаны Таши-лама (кейде Тешо-лама немесе Тешу-лама деп те жазады) деп атаған. Панчен-ламаның басқа атауларының бірі – "Панчен-Богд", бұл атауды Алтан хан осы ұрпақты құрғанда берген. "Богд" (монғолша: ᠪᠣᠭᠳᠠ богд) – монғол тілінде "қасиетті, әулие" деген мағынаны білдіреді. (Манжу: ᡝᡵᡩᡝᠨᡳ erdeni) – манжу тілінде "қазына" дегенді білдіреді.

Бірінші панчен-лама

Лобсанг Чокхи Гьяльцен (1570–1662) өмірінде бұл атаққа ие болған алғашқы Панчен-лама болды. Ол 5-ші Далай-ламаның ұстазы және жақын одақтасы болды, «Ұлы Бесінші» деп белгілі болған ол Панченді аспандық Будда Амитабханың рухының жаңа өмірге келгені деп жариялады. 5-ші Далай-лама Панченнен 1-ші Далай-лама салған Ташильхунпо монастырын, болашақ өмірлер үшін оның тұрақты ордасы ретінде қабылдауды сұрады. Содан бері Панчен-ламаның әрбір рухы Ташильхунпо монастырының басшысы болды. Ол сондай-ақ бұрын барлық ерекше білімді ламаларға көрсетілетін құрметті атақ болған «Панчен» атағын, енді тек өзінің ізбасарларына ғана арнады. Хедруб Дже, Сонам Чокланг және Энсапа Лобсанг Дундруп 5-ші Далай-ламаның шешімімен, Лобсанг Чокхи Гьяльценнің (1570–1662), 4-ші Панчен-ламаның бұрынғы рухы болғандары анықталды. Дәстүр бойынша, Гедраптан бұрын төрт үнді және үш тибеттік рух болған, бастапқысы Гаутама Будданың алғашқы шәкірттерінің бірі – Субхути болды. Гө Лотсава осы шежіредегі Амитабханың алғашқы тибеттік рухы саналады. Панчен-ламаларды тану мәселесіне әрдайым Далай-ламаның қатысы бар. 10-шы Панчен-лама Чоеки Гьяльцен, қытайдың ресми басылымдарында келтірілгендей, «тибеттік дәстүр бойынша, Далай-ламаның немесе Панчен-ламаның расталуы өзара танылуға тиіс» деп мәлімдеді. Кейбіреулер Қытай үкіметінің бұл мәселеге араласуын келесі Далай-ламаны тануды бақылауға тырысу және Тибеттің болашағы мен басқаруын нығайту үшін жасалған саяси амал деп санайды. Дегенмен, үкімет олардың қатысуы дәстүрге қайшы емес екенін мәлімдейді, өйткені Далай-лама мен Панчен-ламаны тану туралы соңғы шешім дәстүр бойынша Қытай императорының қолында болған. Мысалы, 1792 жылдан кейін Алтын құмыра 10-шы, 11-ші және 12-ші Далай-ламаларды таңдауда қолданылған деп есептелді; бірақ 14-ші Далай-лама Тензин Гьяцзо соңғы кезде бұл тек 11-шіні таңдауда ғана қолданылған және басқа жағдайларда ол дәстүрлі әдістермен жасалған таңдауды растау үшін қытайлықтарды көңілдіру үшін ғана қолданылған деді.

Қазіргі заман

1924 жылы он үшінші Далай-лама тоғызыншы Панчен-ламаның ізбасарларына Орталық Тибет үкіметінде кез келген лауазымға ие болуға тыйым салды және оларды Лхасада тұтқындады, бұл Панчен-ламаны Қытайдың Ішкі Моңғолиясына қашуға мәжбүр етті. Далай-лама Тибеттің әскери шығындарын жабу үшін Панчен-ламаның мүлкінен кіріс жинауға және Панчен-ламаның ықпалын азайтуға тырысты. Қытайда тоғызыншы Панчен-лама Тибетті дамыту жоспарларымен айналысты. Ол сондай-ақ Моңғолия және Тибет істері жөніндегі комиссияда қызмет етті және «қытайға жақын» деп есептелді. Сол жерде ол Тибеттің жақсарту партиясының революциялық Пандацсанг Рапгасы арқылы Сунь Ятсеннің идеяларын қабылдады. 1937 жылы тоғызыншы Панчен-лама қайтыс болғаннан кейін, оныншы Панчен-ламаны іздеуде екі үміткер бірдей пайда болды: Далай-ламаның өкілдері Сикканнан бір баланы, ал Панчен-ламаның өкілдері Гонпо Цетенді таңдады. Қытай Республикасы үкіметі, сол кезде Қытай азамат соғысына қатысқан, 1949 жылдың 3 маусымында Цетенді қолдады. Қытайдың ұлтшыл губернаторы Ма Буфан Цетенге, қазір Гьяльцен деп аталғанға, Кумбум монастырын толығымен өздігінен басқаруға рұқсат берді, ал 14-ші Далай-лама үкіметі оны мойындаудан бас тартты. Оныншы Панчен-лама Далай-ламаға қарсы әскер басқарып, одан кек қайтаруға тырысты және 1949 жылдың қыркүйегінде Ма Буфаннан көмек сұрады. Алайда, коммунистерден жеңілген қытайлық ұлттық үкімет Панчен-ламадан көмек сұрады, оның басшылығымен үш Кампа дивизиясын Оңтүстік-Батыс Қытайда кең антикоммунистік база құру жоспарын жасады, бірақ Панчен-лама коммунистерге қосылуға шешім қабылдады. Панчен-лама, Далай-ламадан айырмашылығы, шешім қабылдауда бақылауды жүзеге асыруға ұмтылды. Панчен-лама бастапқыда Тибетке қатысты коммунистік саясатты қолдады. Бірақ 1962 жылы ол Тибеттегі биліктің теріс пайдалануы туралы 70 000 сөздік петиция жазып, оны премьер-министр Чжоу Эньлаймен талқылады. Алайда 1964 жылы ол тұтқындалып, «күрес сессияларынан» өтуге мәжбүр болды. 1977 жылдың қазанында босатылып, бірақ 1982 жылы үй қамауында ұсталды. 1979 жылы ханьқытай әйеліне үйленді, ал 1983 жылы қызы дүниеге келді. 1989 жылы оныншы Панчен-лама Шигацзеде 51 жасында Тибеттегі Мәдени революцияның шектен шығуына сын айтып, 1980 жылдардағы реформалар мен ашылуды мақтаған сөйледен кейін күрт қайтыс болды. Оның қызы, қазір жас әйел, Ябши Пан Ринзинвангмо, көбінесе «Ренжи» деп танылады. Далай-лама 1995 жылдың 14 мамырында Гедхун Чоки Ниманы Панчен-ламаның 11-ші реинкарнациясы деп атады. Қытай үкіметі 11-ші Панчен-ламаны алтын құмыра арқылы таңдау қажет екенін мәлімдеді. Атауды таңдау кезінде алтын құмырадан лотереялық нөмірлер салынды. Қытай билігі 1995 жылдың 11 қарашасында Gyancain Norbu-ді іздеу комитетінің таңдауы ретінде жариялады. Гедхун Чоки Нима 1995 жылдың 17 мамырынан бері тәуелсіз тараптан бақыланған жоқ. Қытай үкіметі оның «қалыпты жеке өмір сүріп жатқанын» мәлімдеді. Тибеттіктер мен адам құқықтары жөніндегі ұйымдар оның босатылуын талап етуді жалғастыруда.

Далай-ламаның туысқандары

Панчен-лама Далай-ламаның инкарнациясын табуда монах-регенттің жауапкершілігінің бір бөлігін көтереді, және керісінше. Бұл дәстүр 5-ші Далай-лама өзінің ұстазы Лобсанг Чоеки Гьялценді Ташилунпоның Панчен-ламасы деп мойындағаннан бері сақталып келеді. Осы тағайындамамен Лобсанг Чоеки Гьялценнің бұрынғы үш инкарнациясы қайтыс болғаннан кейін Панчен-лама ретінде танылды. "Ұлы Бесінші" сондай-ақ Лобсанг Еше, 5-ші Панчен-ламаны да мойындады. 7-ші Далай-лама 6-шы Панчен-лама Лобсанг Палден Ешені мойындады, ал ол өз кезегінде 8-ші Далай-ламаны мойындады. Сол сияқты, 8-ші Далай-лама 7-ші Панчен-лама Палден Тенпай Ниманы мойындады. Қазіргі 14-ші Далай-лама алғаш рет 9-шы Панчен-лама тарапынан Құмбұм монастырында тұрғанда табылды. 1937 жылдың ақпан айында Панчен-лама өзінің іздеу нәтижелерін Тибет үкіметінің өкілдеріне хабарлады, олар кейін жаңа Далай-ламаның кім екенін растады. 1940 жылдың 26 қаңтарында Регент Ретинг Ринпоче Орталық үкіметтен Тензин Гьяццоны Алтын урна арқылы іріктеу рәсімінен босатуды сұрады, осылайша оны 14-ші Далай-лама етіп тағайындауға болатын болды. Бұл өтініш Орталық үкімет тарапынан мақұлданды.

Саяси маңызы

Монастырлық тұлғалар тарихи тұрғыдан Тибеттің әлеуметтік құрамында маңызды рөл атқарған. 1959 жылдан бері бұл рөлдер азайғанмен, көптеген тибеттіктер Панчен-ламаны маңызды саяси және рухани тұлға деп санайды, себебі ол дәстүрлі түрде келесі Далай-ламаны таңдау ісінде қатысады. Осы рөлдің саяси маңызын Қытай мемлекеті де пайдаланады. Лондондық "Еркін Тибет" сияқты тибеттік қолдау топтары Қытай үкіметі қазіргі Далай-лама Тензин Гьяцзо қайтыс болғанда өздері таңдаған Далай-ламаны орнатуға тырысады деп мәлімдейді. Осы себепті Далай-лама таңдаған Панчен-лама Гедхун Чокей Нийма алты жасында жоғалып кетіп, оның орнына Қытай мемлекеті таңдаған Гьяинкаин Норбу келді. Қытай үкіметі Тибет коммунистік партиясының адал мүшесінің ұлына Далай-лама атағын беруі және Батыс үкіметтеріне Үндістандағы ламалар таңдаған баланы емес, өздерінің таңдаған баларын мойындауға қысым жасауы мүмкін.