Кіріспе

Батыс Ботсвана мен шығыс Намибиядағы ту тілі – Taa '/t/ɑː/ TAH, сондай-ақ ǃXóõ '/k/oʊ/ KOH (кейде ǃKhong және ǃXoon деп те жазылады), ту тілінің ерекшелігі – фонемалардың көп саны, мүмкін, әлемдегі ең көп саны. Бұл тіл функционалдық тұрғыдан да ерекше, бір есеп бойынша, негізгі сөздіктің 82% -ы дауыстық консонанттармен басталады. Көптеген тілдес адамдар Ботсванада тұрады, бірақ бірнеше жүзі Намибияда. Халық өздерін ǃXoon (көпше түрі ǃXooŋake) немесе ʼNǀohan (көпше түрі Nǀumde) деп атайды, бұл олардың сөйлейтін диалектіне байланысты. Ту тілдері – Хойсан тілдерін құрайтын үш дәстүрлі тілдік отбасының бірі. 2011 жылы Taa тілінде шамамен 2500 адам сөйлеген. Taa сөзі "адам" деген мағынаны білдіреді, ал тілдің жергілікті атауы – Taa ǂaan (Tâa ǂâã), онда ǂaan сөзі "тіл" дегенді білдіреді. ǃXoon (ǃXóõ) этнонимі Taa тілдес аймақтың екі шетінде қолданылады, бірақ арадағы Taa тілдес адамдар бұл атауды қолданбайды. Taa тілінде сөйлейтін көптеген адамдар этникалық ǃXoon (көпше түрі ǃXooŋake) немесе ʼNǀohan (көпше түрі Nǀumde) болып табылады. Taa тілі Батыс ǂʼAmkoe және Gǀui тілдерімен бірқатар ортақ ерекшеліктерді бөліседі, олар бірге Калахари алқабының тілдік бірлестігінің құрамына кіреді.

Жіктеу

1990 жылдары Нǁнг тілінде сөйлейтін бірнеше егде жастағы адамдардың қайта табылуына дейін, Таа тілі Ту тілдер отбасының соңғы тірі қалған өкілі деп есептелген.

Басқа атаулар

Таа тілінің әртүрлі диалектілері мен әлеуметтік топтары, олардың көптеген атаулары, әдебиетте кездесетін транскрипциялардың дұрыс болмауы, тілдер арасында атаулардың ортақ болуы және диалекттердің жіктелуі шатастыруға алып келді. Мысалы, Трейл (1974) өзінің «Кун [sic] туралы толық нұсқау» кітабының екі тарауын атаулар мен диалекттерді ажыратуға жұмсады. ǃXoon (дәлірек айтқанда ǃXóõ) атауы тек Намибиядағы Аминиус қорығында, Трейл негізінен жұмыс істеген Лон-три айналасында және Дзутшвада (Ботсвана) қолданылады. Дегенмен, ǃXoon атауын барлық Таа тілінде сөйлейтіндер қолданады. Ол әртүрліше жазылады: ǃxō, ǃkɔ̃ː, ǃko/ǃkõ, Khong және толық ағылшынша Koon. Блектың Nǀuǁʼen диалектісі ǀNuǁen, ǀNuǁe꞉n, Ngǀuǁen, Nguen, Nǀhuǁéi, ŋǀuǁẽin, ŋǀuǁẽi, ŋǀuǁen, ǀuǁen деп жазылған. Оны Хоэхоэ тіліндегі екі мағыналы Nǀusan (Nǀu san, Nǀūsā, Nǀuusaa, Nǀhusi) терминімен де атайды, кейде ол Nusan немесе Noosan деп аударылады, бұл атау аймақтағы басқа тілдер үшін де қолданылған. Бұл диалект қазір жойылған сияқты. Вестфаль ǂHuan (ǂhũa) диалектін (немесе ǂHũa ʘwani) зерттеді және осы атауды бүкіл тіл үшін қолданды. Алайда, бұл термин Таа (Батыс ǂHũa) және ǂʼAmkoe (Шығыс ǂHũa) арасында екі мағыналы, сондықтан Трейл тілге ǃXóõ деп атауды жөн көрді. Цааси диалектісі ǂHuan диалектісіне өте ұқсас, және ǂHuan сияқты, бұл атау ǂʼAmkoe диалектісі үшін де екі мағыналы қолданылады. Бұл Цвана тіліндегі атау, әртүрліше Tshasi, Tshase, Tʃase, Tsase, Sasi және Sase деп аударылады. Бушмендерді атау үшін Цвана тілінде қолданылатын Masarwa термині жиі кездеседі. Таа тіліне тән Magon (Magong) және жоғарыда аталған Tshasi. Таа тайпасы жоғарыда аталған топтардың кем дегенде біреуімен өзін ерекшелейді. Сан тайпаларының көпшілігі сияқты, олар да өмір сүретін ортасымен (далалықтар, өзен жағасындағылар және т.б.) және бағыт бойынша өзін ерекшелейді. Трейлдің мәліметінше, бұлардың ішінде 20 (Трейл) немесе 43 (DoBeS) түймелі дауыссыз дыбыстар және бірнеше дауысты дыбыстардың түрлері бар, бірақ 130 (Трейл) немесе 164 (DoBeS) дауыссыз дыбыстардың қайсысы жеке дыбыс бірліктері екені және қайсысы дауыссыз дыбыстардың тізбегі екені туралы пікірлер әртүрлі.