Lockheed T-33 Shooting Star: Әскери оқу ұшағының тарихы

Кіріспе

Әскери оқу ұшақтары сериясы

Локхид T-33 Shooting Star (немесе T Bird) – американдық субсоникалық реактивтік оқу ұшағы. Ол Lockheed компаниясымен жасалған және 1948 жылы алғашқы ұшуын жасады. T-33 ұшағы Lockheed P-80/F-80 негізінде TP-80C/TF-80C әзірлемесі ретінде пайда болды, кейін T-33A деп белгіленді. АҚШ Әскери-теңіз күштері оны бастапқыда TO-2, содан кейін TV-2, ал 1962 жылдан кейін T-33B ретінде пайдаланды. T-33 ұшағының соңғы операторы Боливия Әуе күштері болды, ол 44 жыл қызметтен кейін 2017 жылдың шілдесінде пайдаланудан шығарылды.

Жобалау және әзірлеу

T 33 ұшағы Lockheed P 80/F 80 ұшағынан жасалды. Оның фюзеляжы 3 футтан (1 метрден) сәл ұзартылып, екінші орын, құралдар және басқару элементтері қосылды. Бастапқыда ол P 80/F 80 нұсқасының TP 80C/TF 80C түрі ретінде белгіленді. Lockheed P 80 жобалау жұмыстары 1943 жылы басталды, алғашқы ұшуы 8 қаңтар 1944 жылы өтті. Bell P 59 ұшағынан кейін P 80 АҚШ Әскери-әуе күштерінде толық эскадрильялық қызметке енген алғашқы реактивтік истребитель болды. Жаңа, жетілдірілген реактивтік ұшақтар пайда болған сайын, F 80 реактивтік ұшқыштарды даярлауға қатысты басқа міндеттерді алды. Екі орындық T 33 реактивтік ұшағы бұрыннан ұшқыш ретінде даярланғандарды оқыту үшін жобаланды. Алғашқыда TF 80C деп белгіленген T 33, 22 наурыз 1948 жылы Lockheed компаниясының сынақ ұшқышы Тони ЛеВиер басқаруымен алғашқы ұшуын жасады. Lockheed компаниясындағы өндіріс 1948 жылдан 1959 жылға дейін жалғасты. АҚШ Әскери-теңіз күштері 1949 жылдан бастап T 33 ұшағын құрлықтағы оқу ұшағы ретінде пайдаланды. Ол TV 2 деп аталды, бірақ 1962 жылы T 33B деп қайта аталды. Теңіз күштері бұрынғы USAF P 80C ұшақтарын TO 1 ретінде пайдаланды, бір жылдан кейін ол TV 1 болып өзгертілді. Кейіннен Lockheed компаниясы P 80/T 33 отбасының кемеге тиеуге қабілетті нұсқасын жасады, ол 1950-жылдардың соңында және 1970-жылдарда T2V 1/T 1A SeaStar ұшағына әкелді. Екі TF 80C прототипі барлық ауа райында қолданылатын екі орындық истребитель нұсқасының прототипі ретінде қайта жабдықталды, ол F 94 Starfire болды. Барлығы 6 557 T 33 ұшағы өндірілді: олардың 5 691-ін Lockheed, 210-ын Kawasaki, ал 656-сын Canadair шығарды.

АҚШ Әуе күштері мен Әскери-теңіз күштері

Екі орындық T 33 ұшағы жоғары деңгейдегі оқушы-жаттықтырушы ретінде өте жақсы болып шықты және ол дрондарды басқару, нысана тарту сияқты тапсырмаларға қолданылды. Мұрын бөлігіне камера орнатылған және артқы кабинасында қосымша жабдықтары бар RT 33A деп аталатын барлау нұсқасы да жасалды. Көбінесе экспортқа бағытталғанмен, АҚШ Әуе күштері 1961 жылдан бастап Оңтүстік Вьетнам және Лаос үстінен құпия ұшулар үшін осы типтің бір данасын пайдаланды, бұл ұшулар FIELD GOAL кодосымен белгіленді. Бұл ұшақтар анағұрлым қабілетті McDonnell RF 101 Voodoo ұшақтарымен ауыстырылғанға дейін жалғасты. АҚШ Әуе күштері 1960 жылдардың басында Cessna T 37 Tweet және Northrop T 38 Talon ұшақтары Бакалавриаттық ұшқыштар даярлау (UPT) бағдарламасы үшін T 33-ті алмастыра бастағанда, T 33-ті әуе оқу командалығының алдыңғы қатардағы ұшқыштарды даярлау қызметінен шығара бастады. T 33 Әуе күштері академиясының курсанттарын Питерсон полигонында (қазір Колорадо-Спрингс қаласындағы Питерсон әуе базасы) даярлауға қолданылды. 1975 жылы академиялық оқу үшін T 37, T 33-тің орнын басты. Соңғы T 33 оқу-жаттығу ұшағы 1967 жылдың 8 ақпанында Алабама штатындағы Крейг әуе базасында ауыстырылды. Ұқсас ауыстыру АҚШ Теңіз күштерінде де болды, TV 1 (1962 жылы T 33 деп аталды), өйткені North American T 2 Buckeye және Douglas TA 4 Skyhawk II сияқты жаңа ұшақтар пайда болды. USAF және USN нұсқаларындағы T 33 ұшақтары 1970-ші және 1980-ші жылдарға дейін пайдаланылды, олар USAF және USN үшін қосымша ұшақтар және ұшқыштардың біліктілігін арттыруға қолданылды, ал бұрынғы USN ұшақтарының кейбіреулері әуе шайқасынан-әуе шайқасына және кемеден-әуе шайқасына арналған ракеталық сынақтарда толық масштабты әуе нысаналары ретінде қолданылды. Бірнеше T 33 ұшақтары USAF-тың McDonnell F 101 Voodoo, Convair F 102 Delta Dagger және Convair F 106 Delta Dart ұшақтарына, сондай-ақ осыған ұқсас жабдықталған Ұлттық әуе күзеті бөлімдеріне біліктілікті арттыру және "көлеңке" ұшақтарын жаттықтыру үшін тағайындалды. Басқалары кейін Тактикалық әуе командасына өтті, ал TAC Ұлттық әуе күзетінің F 106 және McDonnell Douglas F 4 Phantom II бөлімдерін ұқсас рөлде алды, олар ақыры зейнеткерлікке шықты, соңғысы 1997 жылдың сәуірінде зейнеткерлікке шыққан NT 33 нұсқасы болды.

The two place T 33 proved suitable as an advanced trainer, and it has been used for such tasks as drone director and target towing. A reconnaissance version known as the RT 33A with a camera installed in the nose and additional equipment in the rear cockpit was also produced. Although primarily intended for export, the U. S. Air Force used a single example of the type for secret overflights of South Vietnam and Laos from 1961, with these flights codenamed FIELD GOAL. This lasted until the aircraft were replaced by the more capable McDonnell RF 101 Voodoo in this role. The USAF began phasing the T 33 out of front line pilot training duties in the Air Training Command in the early 1960s, as the Cessna T 37 Tweet and Northrop T 38 Talon aircraft began replacing it for the Undergraduate Pilot Training (UPT) program. The T 33 was used to train cadets from the Air Force Academy at Peterson Field (now Peterson Air Force Base in Colorado Springs). The T 37 replaced the T 33 for Academy training in 1975. The final T 33 used in advanced training was replaced 8 February 1967 at Craig AFB, Alabama. Similar replacement also occurred in the U. S. Navy with the TV 1 (also renamed T 33 in 1962), as more advanced aircraft such as the North American T 2 Buckeye and Douglas TA 4 Skyhawk II came on line. USAF and USN versions of the T 33 soldiered on into the 1970s and 1980s with USAF and USN as utility aircraft and proficiency trainers, with some of the former USN aircraft being expended as full scale aerial targets for air to air missile tests from naval aircraft and surface to air missile tests from naval vessels. Several T 33s were assigned to USAF McDonnell F 101 Voodoo, Convair F 102 Delta Dagger, and Convair F 106 Delta Dart units, to include similarly equipped Air National Guard units, of the Aerospace Defense Command as proficiency trainers and practice "bogey" aircraft. Others later went to Tactical Air Command, and TAC gained Air National Guard F 106 and McDonnell Douglas F 4 Phantom II units in a similar role until they were finally retired, with the last being an NT 33 variant retired in April 1997.

Басқа елдердің әскери пайдалануы

T 33 ұшағы 30-дан астам мемлекетте қызмет етті және кішігірім әскери-әуе күштерінде оқушы ұшағы ретінде пайдалануын жалғастыруда. Canadair компаниясы RCAF (Канада Корольдік Әуе Күштері) – Канада Әскери-әуе күштері үшін лицензия бойынша 656 T 33 ұшағын CT 133 Silver Star деп атап шығарды, ал Kawasaki Жапонияда 210 данасын өндірді. Бразилия, Түркия және Таиланд та T 33 ұшағын кеңінен қолданды. Кейбір T 33 ұшақтарында екі пулемет сақталды, олар артиллериялық оқу үшін пайдаланылды, ал кейбір елдерде T 33 тіпті жауынгерлік операцияларда қолданылды: Куба Әуе Күштері оларды Шошқалар шығанағына жасалған шабуыл кезінде қолданды, бірнеше нысандарды жойды, соның ішінде екі көліктік кемені батырды. Негізінен шетелдік елдер үшін жасалған барлау ұшағы RT 33A нұсқасының алдыңғы бөлігіне камера орнатылып, артқы кабинасында қосымша жабдықтар болды. T 33 ұшақтары 1980 жылдарға дейін оқушы ұшақтары, тіксіз ұшуға арналған ұшақтарды сүйреу, жауынгерлік және тактикалық жаттығулар, «хакерлік» ұшақтар, электрондық қарсы шаралар, соғыс жаттығулары мен сынақ платформалары ретінде ұшып жүрді. 1980 жылдары T 33 ұшағын Boeing Skyfox ретінде жаңғыртуға талпыныс жасалды, бірақ тапсырыстардың жетіспеуі жобаның тоқтатылуына әкелді. Skyfox ұшағында T 33 ұшағының шассисінің шамамен 70% сақталды, бірақ оған екі Garrett AiResearch TFE731 3A турбовентиляторлы қозғалтқышы орнатылды. 1990 жылдардың соңында Боливия Әуе Күштеріне тиесілі 18 T 33 Mk III және T 33 SF SC ұшағы жаңғырту үшін Канададағы Kelowna Flightcraft компаниясына жіберілді. Жаңа авиациялық құралдар орнатылды, ұшақ корпусы мен қанаттарының мұқият тексеруі мен жаңартылуы жүргізілді. Ұшақтардың көпшілігі 2001 жылдың басында қайтып келді және 2017 жылдың 31 шілдесінде ресми түрде қызметтен шығарылғанға дейін пайдалануда болды. 1996 жылдың 21 маусымында Грекия Әуе Күштерінің эскадрилья басшысы Иоаннис Куратзоглу басқарған 1 T 33A 5 LO (ТР 602 оқу ұшағы) Афина әуе кеңістігін бұзуға тырысқан түрік F 16C ұшағын төмен биіктіктегі күшті маневрлер жасап, сәтті тоқтатты.

Азаматтық мақсатта

Т-33 ұшақтарының саны шектеулі болған, олардың бір бөлігі жеке меншікте болды, ал екеуі Boeing компаниясымен сүйемелдеуші ұшақ ретінде пайдаланылды. 2010 жылы Boeing-ке тиесілі бір Т-33 ұшағы Boeing 787 ұшағының тұңғыш ұшуында сүйемелдеуші ұшақ болып жұмыс істеді. 2018 жылдың 16 наурызында Boeing 737 MAX 7 ұшағының тұңғыш ұшуында да Т-33 сүйемелдеуші ұшағы болды. 2020 жылдың 25 қаңтарында Boeing 777 9 ұшағының тұңғыш ұшуында да Т-33 сүйемелдеуші ұшағы жұмыс істеді. Ол KBFI әуежайынан ұшып, KPAE әуежайында 777 9 ұшағымен кездесті, KMWH әуежайында тоқтады, содан кейін қайта ұшып, KBFI әуежайына қайтып келе жатқан 777 9 ұшағын қуып, Рейнер тауының айналасын айналып, қонуға дейін ұшты. 2020 жылдың 4 желтоқсанында Boeing компаниясы 66 жыл қызмет еткеннен кейін Т-33 сүйемелдеуші ұшақтарын пайдаланудан шығарды. Boeing компаниясына тиесілі екі Т-33 ұшағының орнына бір Т-38 Talon ұшағы келді. Актер және ұшқыш Майкл Дорнның Т-33 ұшағы болды, ол оны әзілдеп "жұлдыздық кемесі" деп атады.

Көрмеге қойылған ұшақтар

Көптеген T-33 ұшақтары мұражайлар мен ескерткіштік көрмелерде сақталған.