Кіріспе

Американдық биолог (1932 – қазірге дейін)

Пол Ральф Эрлих (1932 жылдың 29 мамырында туған) – американдық биолог, халық санының өсуінің салдары, оның ішінде ашаршылық пен ресурстардың таусылуы туралы болжамдарымен және ескертулерімен белгілі. Эрлих – Стэнфорд университетінің биология факультетінің халықты зерттеу жөніндегі зейнеткер профессор-эмеритусы. Ол әйелі Энн Х. Эрлихпен бірлесіп жазған 1968 жылғы «Халық санының жарылысы» атты даулы кітабымен кеңінен танылды, онда олар «1970 жылдары жүздеген миллион адам, қазір қолға алынған кез келген жедел бағдарламаларға қарамастан, аштықтан қаза табады» деген мәлімдеме жасады. Орегон штаты университетінің статистика профессоры Пол Мёрто Эрлихтің көбінесе дұрыс болғанын айтса да, оның көзқарастары мен ұстанымдарына сын айтылды, оның пессимистік көзқарасы және кейіннен болжамдарының іске аспауы себеп болды. Мысалы, Эрлихтің 1980 жылға дейін барлық ірі теңіз жануарлары қырылады деген пікіріне жауап ретінде Рональд Бейли оны «тоқтаусыз апат әкелуші» деп атады. Журналист Фред Пирс шамадан тыс тұтынудың нақты проблема екенін айтады.

Балалық шағы, білім және академиялық мансап

Эрлих Филадельфияда, Пенсильвания штатында Уильям Эрлих пен Рут Розенбергтің ұлы болып дүниеге келді. Оның әкесі – көйлек сатушы (неміс ғалымы Пол Эрлихпен ешқандай қатысы жоқ), анасы – грек және латын тілінің маманы және мемлекеттік мектеп мұғалімі. Бала кезінде оның отбасы Нью-Джерси штатының Мейплвуд қаласына көшіп, ол Колумбия орта мектебін бітірді (1949 жыл). Мамандығы бойынша Эрлих – энтомолог, лепидоптера (көбелектер) саласындағы маман. 1953 жылы Пенсильвания университетінде зоология мамандығы бойынша бакалавр, 1955 жылы Канзас университетінде магистр және 1957 жылы Канзас университетінде докторлық диссертациясын қорғады, оның ғылыми жетекшісі белгілі ара зерттеушісі Чарльз Дункан Миченер болды (диссертациясының тақырыбы: «Көбелектердің морфологиясы, филогенезиясы және жоғары жіктелуі (Lepidoptera: Papilionoidea)»). Оқу кезеңінде ол Беринг теңізі мен Канада Арктикасы аймақтарындағы жәндіктерді зерттеуге қатысты, содан кейін Ұлттық денсаулық институтының стипендиясымен паразиттік кенелердің генетикасы мен мінез-құлқын зерттеді. 1959 жылы Стэнфорд университетінде оқытушы болып жұмыс істеді. 1964 жылы ботаник Питер Х. Рейвенмен бірлесіп жазған, өсімдіктер мен жәндіктер арасындағы эволюциялық «күрестің» өсімдіктер мен жәндіктердің ерекше түрленуін түсіндіретінін ұсынған мақаласында «коэволюция» терминін танымал етті. Бұл еңбек химиялық экологияның даму кезеңінде маңызды рөл атқарды. 1966 жылы биология профессоры, ал 1977 жылы Бинг профессоры болып тағайындалды. 1984 жылы Стэнфорд университетінде Табиғатты қорғау орталығын құрды. Ол Америка ғылымды дамыту қауымдастығының, АҚШ Ұлттық ғылым академиясының, Америка өнер және ғылым академиясының және Америка философиялық қоғамының мүшесі. Лекцияның сәттілігі одан әрі жариялануға әкелді, сондай-ақ эколог, «Sierra Club» клубының атқарушы директоры Дэвид Брауэр мен «Ballantine Books» баспасының Иан Баллантайн кітап жазу туралы ұсыныс жасады. Эрлих пен оның әйелі Энн Х. Эрлих «Халық санының көбеюі» атты кітапты бірлесіп жазды, бірақ баспагер бір автордың атын көрсетуді талап етті, сондықтан кітапта тек Пол Эрлих автор ретінде көрсетілді. Эрлих халық санының өсуі туралы ескерту жасаған алғашқы адам болмаса да, оның харизматикалық және медиаға бейімділігі тақырыпты кеңінен танымал етуге көмектесті. Джонни Карсонның «Tonight Show» бағдарламасында Эрлих жиырмадан астам рет қонақ ретінде болды, ал бір сұхбаты бір сағатқа созылды.

Халық санының көтерілуі (1968)

"Халық санының көбеюі туралы бомба" кітабының түпнұсқа басылымы мына мәлімдемемен басталды: Эрлих адамзат саны тым көп екенін, ал апаттың ауқымын азайту мүмкін болғанымен, адамзаттың қатыгез ашаршылықтарды, аурулардың таралуын, әлеуметтік толқуларды және халық санының артық болуының басқа да теріс салдарларын тоқтатуға шамасы келмейтінін айтты. Эрлих халық санының арту мәселесіне қатысты әртүрлі шешімдер ұсынды. "Халық санының көбеюі туралы бомба" кітабында ол былай деп жазды: "Біз өз елімізде халықты бақылауымыз керек, мүмкіндігінше ынталандыру және жазалау жүйесі арқылы, бірақ ерікті әдістер сәтсіз болған жағдайда мәжбүрлеу арқылы. Біз саяси күшімізді басқа елдерді ауыл шаруашылығын дамыту және халықты бақылау бағдарламаларын іске қосуға итермелеу үшін пайдалануымыз керек". Ондаған жылдар өткен соң, Эрлихтің үздіксіз танымалдылығы және кітаптағы болжамдардың іске аспауы жаңа тексерулерге және сынға алып келді. "Нью-Йорк Таймс" газеті оның "апокалиптикалық болжамдары Ежелгі жер пішіні туралы теориялар сияқты ешқандай нәтиже бермеді" деді. Эрлихтер ешқашан болжамдарынан ресми бас тартқан жоқ, керісінше, көптеген сарапшылардың қателіктерін атап көрсетуіне қарамастан, олардың көбінесе дұрыс болғанын мәлімдеді.

Халық санының жарылуы (1990)

"Халық санының өрбуі" кітабында Эрлихтердің бұрынғы еңбегі "Халық санының жарылуында" сипатталған халық санының апаттық жағдайы шын мәнінде орын алғанын, және "аштық кеңінен таралған, ал ашаршылық пен оба одан да жақын" екенін көрсетеді. Көптеген адамдар халық санының өсуіне байланысты туындаған мәселенің бар екенін қабылдады, ал "Нью-Йорк Таймс" газеті "Халық саны мәселесіне қарапайым ғана емес, міндетті түрде де бет бұруымыз керек, және оны қазірден бастап жасауымыз қажет" деп жазды. Осы кең пікірге қарамастан, Эрлихтерлердің "сасқаниялық" үні сынға ұшырады. Кітап сондай-ақ отбасылық жоспарлауға қатысты көзқарасы үшін де сынға ұшырады, ол жеке тұлғалар мен отбасыларды күшейтуге бағытталған отбасылық жоспарлау шараларына қарсы болды. Эрлихтерлердің репродуктивтік құқықтарды шектеуді және мұндай шешімдерде мемлекеттің рөлін арттыруды жақтағаны айтылды, сонымен қатар "олар қаншалықты авторитарлық шешімді қолдауға дайын екені" нақты көрсетілмеді. Атап айтқанда, Үндістанның 1990 жылдары азық-түлік тапшылығына ұшырайды деген болжам расталмады.

2000 жылдан кейін

2004 жылғы сұхбат кезінде Эрлих «Халық санының көбеюі» кітабындағы болжамдары туралы сұрақтарға жауап берді. Ол жариялағандарының бір бөлігі орындалмағанын мойындады, бірақ «ешқандай ұят сезінбегенін» айтты және халықтың көптігі – маңызды мәселе екенін қайта қуаттады. Ол былай деді: «1994 жылы 58 ғылым академиясы да осылай айтты, сондай-ақ сол жылы әлем ғалымдарының адамзатқа ескертуі де осы пікірді қолдады. Менің көзқарасым ағымға қосылып, жалпы қабылданды!» Эрлих сондай-ақ 600 миллион адамның қатты аш, ал миллиардтаған адамның жеткіліксіз тамақтанғанын мәлімдеді және аурулар мен климаттың өзгеруі жөніндегі болжамдарының негізінен дұрыс екенін жалған мәлімдеді. 2011 жылы әлем халқы жеті миллиардтан асып кеткен кезде Эрлих, Жер бетіндегі келесі екі миллиард адам бұрынғы екі миллиардтан көбірек зиян келтіретінін айтты, себебі адамдар енді шектеулі және экологиялық зиянды ресурстарды пайдалануға мәжбүр болады. 2013 жылға дейін Эрлих халық және ресурстар мәселелеріне қатысты саясатты зерттеуді жалғастырды, ерекше назарды жойылып бара жатқан түрлерге, мәдени эволюцияға, экологиялық этикаға және генетикалық ресурстарды сақтауға аударды. Ол доктор Гретчен Дейлимен бірге ауылдық биогеография саласында жұмыс істеді, яғни адамның әрекетінен өзгерген аумақтарды биоәртүрлілікке бейім етуді зерттеді. Стенфорд университетіндегі оның зерттеу тобы Бэй шашкасы бар көбелектің (Euphydryas editha bayensis) кең таралған табиғи популяцияларын зерттеді. Эрлих болжаған халық санына байланысты апат орындалмады, соның ішінде 1970 жылдары «жүздеген миллион» адамның аштықтан қаза болуы және 1970-1980 жылдары АҚШ-та ондаған миллион адамның өлімі. Халық өсімінің баяулауы және жаңа азық-түлік өндірісі технологиялары халық санынан азық-түлікпен қамтамасыз етуді жылдам арттырды. Дегенмен, Эрлих адам халқы тым көп екенін және бұл адамның өмір сүруіне және планетаның қоршаған ортасына тікелей қауіп төндіретіні туралы негізгі тезисіне берік тұрды. Шындығында, ол кітапты бүгін жазса, «Менің тілім тіпті де апокалипсистік болар еді» деді.

Қабылдау

Сыншылар Эрлихтің халық санының артуы және оның қоршаған ортаға және адамзат қоғамына тигізетін әсері туралы негізгі тезисін, оның ұсынған шешімдерін, сондай-ақ 1960 жылдардың соңынан бері жасаған нақты болжамдарын жоққа шығарды. Басты сын – Эрлихтің алаңдатушы және сенсациялық мәлімдемелері мен дәл емес болжамдары. Осыған байланысты экономист Томас Соуэлл Эрлихті "көп мәселеде үнемі қателесіп отыр" деп атады. "Reason" журналының Рональд Бейли оны "жақында болатын апатты болжауда ешқашан дұрыс болмаған, аяқсыз апатты болжайтын адам" деп сипаттады. 1971 жылғы сөйлеген сөзінде ол: "2000 жылға қарай Ұлыбритания 70 миллионға жуық аштық көрген кедей аралдар тобына айналады" деп болжады. Ұшаққа отырып бұрын профессор Эрлих: "Егер мен тігілмеген болсам, 2000 жылы Англияның жоқ болатынына тіпті ақша тігемін" деді. 2010 жылы жарық көрген "Болашақ әңгімесі" атты кітабында канадалық журналист Дэн Гарднер Эрлихтің қателіктерін мойындауда жеткіліксіз ашық болғанын, ал өзінің "дұрыс" деп мәлімдегені үшін ақыл-ойынан адал емес немесе жалғандығын айтты. Мысалы, ол материалдық тапшылықты, аштықтан болатын өлім-жұлымды ( "Жақсы өмір кезеңі" басылымында бір миллиардқа дейін) немесе белгілі бір елдерге тиетін зиянды болжаудағы қателіктерін сирек мойындайды. Ал ол ЖИТС-тің немесе жаһандық жылынудың күшеюін "болжағандығымен" мақтанады. Дегенмен, аурулар туралы болжамында Эрлих тығыз қоныстанғандықтан немесе аштықтан әлсіреген адамдардың иммунитетінің нашарлауынан аурудың күшеюін болжады, сондықтан "бұл 1980 жылдары ЖИТС-тің пайда болуын болжау деу қиын". Сол сияқты, жаһандық жылыну Эрлих сипаттаған сценарийлердің бірі болғандықтан, оны өз есебіне жатқызып, сәтсіз сценарийлер үшін жауапкершіліктен бас тарту – екіұштылық. Гарднер Эрлихтің когнитивтік диссонанстың классикалық белгілерін көрсетіп отырғанын және оның өзінің қате үкімдерін мойындамауы қазіргі ойлауын күмәнді етеді деп санайды. Гарднер Эрлихті Уильям мен Пол Паддоктың "Аштық 1975!" кітабында ұсынған стратегияларды қолдағаны үшін де сынға алды. Олар Үндістан мен Египет сияқты "үмітсіз" елдерге азық-түлік көмегін тоқтатуды көздейтін "триаж" жүйесін ұсынды. "Халық санының көбеюі" еңбегінде Эрлих "азық-түлік таратуға қатысты Паддоктың стратегиясының қандай да бір түрін қабылдаудан басқа ақылға қонымды таңдау жоқ" деп мәлімдеді. Егер бұл стратегия сол кезде азық-түлікке тәуелді болған Үндістан мен Египет сияқты елдерде іске асырылса, олар әлдеқайда ауыр аштыққа ұшырар еді. Эрлих кез келген түрдегі расизмді жоққа шығарады және оның саяси идеялары дұрыс жүзеге асырылса, олар репрессивті болмайды деп санайды. 2018 жылы "The Guardian" газетіне берген сұхбатында Эрлих "Халық санының көбеюі" кітабының халық мәселесі бойынша бүкіл әлемде пікірталас бастағаны үшін мақтан тұтады, бірақ кітаптың кемшіліктерін де мойындады, оның ішінде шамадан тыс тұтыну мен теңсіздікке жеткілікті мән бермегендігі және расизмге қарсы күресу қажеттігін атап өтті. Оның пікірінше, "дүниедегі байлардың көптігі адамзаттың болашағына үлкен қауіп төндіреді, ал мәдени және генетикалық әртүрлілік – құнды адам ресурстары". Әлемдегі байлардың ресурстарды шамадан тыс тұтынуын азайту үшін "байлықты бұрын-соңды болмаған деңгейде қайта бөлуді" ұсынды, бірақ "әзірге әлемдік жүйені басқаратын байлар – Давоста жыл сайынғы "әлемді жоятын" кездесулерді өткізетіндер – бұған жол бермейтінін" айтты. Эрлих пен оның әріптесі Родольфо Дирзо 2022 жылғы мақаласында "шамадан тыс тұтынушы байлар мен орта таптың тумалық деңгейін" төмендету қажеттігін, жалпы алғанда ысырапшылдық тұтынуды азайту қажеттігін, соңғы мақсаты – "адамның қызметінің ауқымын" азайту арқылы қазіргі таңдағы жойылу дағдарысын жеңілдетуді ұсынды.

SimonEhrlich ставкасы

Экономист Джулиан Саймон 1980 жылы халықтың тым көбеюінің өзіндік проблема емес екенін және адамзат өзгеретін жағдайларға бейімделе алатынын айтты. Саймонның пікірінше, адамның шығармашылығы ақырында өмір сүру деңгейін жақсартады, ал көптеген ресурстарды алмастыруға болады. Саймон жүздеген жылдар бойында дерлік барлық тауардың бағасы айтарлықтай және тұрақты түрде төмендегенін мәлімдеді. Эрих Саймонды "ғарыш дәуірінің жүк культін" қолдайтын экономистердің жақтаушысы деп атады, олар адамның шығармашылығы мен ептілігі сирек ресурстардың орнын толтырады деп сенді және халық санының өсуі Жердің азық-түлік, таза су және минералдарының қорынан асып түседі деген ойын қайталады. Эрихке оның бағасының өсуін болжаған он тауарды таңдауға рұқсат берілді. Эрих көбінесе металдарды таңдады және бәс тілгенде ұтылып қалды, себебі олардың орташа бағасы келесі 10 жылда шамамен 30%-ға төмендеді. Саймон мен Эрих екінші бәс шарттары туралы келісе алмады.

Эрлихтің сыншыларға берген жауабы

Ерлих адамзат жай ғана апатты ауыр сезімтал ауыл шаруашылығы техникаларын қолдану арқылы, мысалы, Жасыл революция кезінде енгізілгендер сияқты, кейінге шегерді деп санайды. Ерлих халық санының және әулеттің артуының әлемдік қоршаған ортаға үлкен күш түсіріп жатқанын, биологиялық алуан түрліліктің жоғалуы, балық аулаудың артық болуы, жаһандық жылыну, қалалану, химиялық ластану және шикізат үшін бәсекелестік сияқты факторлардың салдарынан болатынын айтады. Ол әлемдік табыстардың өсуіне байланысты тұтынуды және адам санының азаюын қоршаған ортаны қорғау және тұрмыс деңгейін сақтау үшін өте маңызды деп есептейді, сондай-ақ қазіргі өсім қарқыны тұрақты болашақ үшін әлі де тым жоғары екенін мәлімдейді.

Басқа қызмет түрлері

1968 жылы Ричард Бауэрс және Чарльз Ли Ремингтонмен бірге "Халық санының өсуінің тоқтауы" (Population Connection) тобының бастамашыларының бірі болды. 1971 жылы Эрлих Common Cause Ұлттық басқару кеңесіне сайланды. Ол әйелі Эннмен бірге 2003 жылға дейін Америка иммиграциялық реформасы федерациясының кеңесшілер кеңесінде болды. Қазіргі уақытта ол Population Matters (бұрын Optimum Population Trust деп аталған) ұйымының қолдаушысы. Эрлих өзінің студенті Эдвард Гот III-тің докторлық диссертациясына жауап ретінде 1977 жылы: "Флюоридтер тағам тізбегінде жинақталады және маңызды экологиялық әсерлерге ұшырауы мүмкін екенін көрсететін дәлелдер жинақталуда" деп жазды. Эрлих Израильде шөлдеу мәселесі бойынша конференцияларда сөз сөйледі. Ол "шынайы сионистердің отбасылары аз болуы керек" деп мәлімдеді.

Жеке өмір

1954 жылдың желтоқсанынан бері Эрлих Энн Х. Эрлихке (туған есімі Хауланд) үйленген; олардың Лиза Мари деген бір қызы бар. Баласы туғаннан кейін 1963 жылы вазектомия жасағанын хабарлады.