Түркиядағы ежелгі Мопсуестия қаласы

Кіріспе

Мопсуэстия және Мопсуэстия (Μοψουεστία және Μόψου ἑστία және Μόψου Mopsou және Μόψου πόλις және Μόψος; Византия грекше: Mamista, Manistra, Mampsista; арабша: al Maṣṣīṣah; Армянша: Msis, Mises, Mam(u)estia; қазіргі Якапинар) – Киликия Кампестрисінде, Пирам өзенінің (қазіргі Джейхан өзені) жағасында орналасқан ежелгі қала. Бұл қала Киликиядағы ежелгі Антиохиядан (қазіргі Адана, Оңтүстік Түркия) шамамен шығысқа қарай орналасқан. Қаланың портынан өзен Жерорта теңізіне дейін 40 км-ден астам (24 миль) қашықтыққа дейін жүзбелі. 1879 жылғы «Латын сөздігі», 1898 жылғы «Классикалық ескіліктер сөздігі», 1913 жылғы «Католик энциклопедиясы» және 1920 жылғы «Ла Киликия» еңбектерінде сол кезде қала Мисис немесе Мессис деп аталғаны, ал 1960 жылы оның атауы Якапинар деп өзгергені көрсетілген.

Тарих

Бұл қаланың негізін салушы – Троя соғысынан бұрын өмір сүрген, алайда христиан дәуіріне дейін көп айтылмаған көреген Мопсус екендігі айтылады. Қаланың аты да оның атымен байланысты, «Мопсустың ошағы» (Μόψου ἑστία) деп аударылады. Плиний Ескі оны Мопсостың еркін қаласы деп атаған (Hist. nat., V, 22), бірақ бұл қаланың кең таралған аты – Мопсуэстия, оны Стефан Византиялық және христиан географтары мен жылнамашыларында кездестіруге болады. Селевкидтер империясы тұсында қала Пирам өзені маңындағы Селевкия (көне грекше: Σελεύκεια πρὸς τὸν Πύραμον, Seleukeia pros ton Pyramon; Seleucia ad Pyramum) деп аталды, бірақ Римдіктер басып алғанда бұл атаудан бас тартылды. Тарихында Агриппа есімді тұлға да болған. Констанций II Пирам өзені арқылы керемет көпір салды (Малалас, Хронография, XIII; P. G., XCVII, 488), одан кейін Юстиниан оны қалпына келтірді (Прокопий, De Edificiis, V. 5) және жақында қайта жаңартылды. Қала маңында Антиох IX Кизикеннің ұлы Антиох X Евсеб пен Селевк VI Эпифан арасында шайқас болды. Антиох жеңіске жетіп, Селевк Мопсуэстияға қашқан, бірақ қала тұрғындары оны өлтірді. Оның бауырлары Антиох XI мен Филипп I кек ретінде Мопсуэстияны қиратты, олардың әскерлері Антиох X әскерімен шайқасты, бірақ жеңіліске ұшырады. Христиан діні Мопсуэстияға ерте келіп, 3 ғасырда Самосаттық Пауылға қарсылас епископ Феодор туралы мәліметтер бар. Қала тарихындағы ерте христиан дәуірінде әулие Авксентий (360 жылы қайтыс болған) және 392–428 жылдары епископ болған Феодор, Несторийдің ұстазы да танымал болды. Епископтық Католик шіркеуінің титулдық орын тізіміне енген. Киликияның көп бөлігімен бірге бұл аймақ 630-шы жылдардың соңында арабтардың бақылауына көшті. 684 жылы император Константин IV Мисисті араб гарнизонынан қайтарып алды және ол 703 жылға дейін императорлық иелік болып қалды (Теофан, "Хронография", А. М. 6178, 6193), содан кейін арабтар оны қайта басып алып, бекіністерін жаңартты, мешіт салды және тұрақты гарнизон ұстады. Шекаралық орналасқандықтан, қала көп рет соғыс алаңына айналды және византиялықтар оны бірнеше рет қайтарып алды: 964 жылы Иоанн I Цимисцтің византиялық әскерлері оны қоршауға алды, бірақ нәтижесіз болды, ал келесі жылы Никефор Фокас ұзақ және қиын қоршаудан кейін оны басып алды. Мопсуэстияда 200 000 тұрғын болды, олардың бір бөлігі мұсылман болған, және византиялықтар қаланы қайта христиандыққа қайтаруға тырысты. 1090-шы жылдардың басында түрік күштері қаланы басып алды, бірақ 1097 жылы Танкред басқаратын крестшілер әскері оны қайтарып алып, стратегиялық маңызы бар портын Антиохия княздығына қосты. Қала крестшілер, армяндар және гректер арасындағы алауыздықтан көп зардап шекті, олар оны 1106, 1132 және 1137 жылдары жоғалтып, қайта басып алды. Соңында, 1151–1152 жылдары армян бароны Торос II қаланы басып алып, Андроник I Комнен басқарған грек қарсы шабуылын жеңді. Одан кейін ол Киликия Армян патшалығының иелігінде болды, бірақ 1266, 1275 және 1322 жылдары мамлюктер оны қысқа мерзімге басып алып, тонады. Армяндар Үндістаннан әкелінген тауарларды сақтау үшін портының жанында қоймалар ұстауға венециялықтар мен генуялықтарға рұқсат берді. 1347 жылы мамлюктер армяндарды толығымен қуып шықты. Мисис мозаика мұражайы 1959 жылы аймақта табылған мозаикаларды, соның ішінде әйгілі «Самсон мозаикасын» көрсету үшін құрылды. Виктор Ланглуа қалада әдемі грек жазуын тапқанын және оны Францияға әкелуге тырысқанда, жазу Пирам өзеніне құлап түскенін жазды.

The founding of this city is attributed to the seer Mopsus, from whom the city also took its name, who lived before the Trojan war, although it is scarcely mentioned before the Christian era. The name has been glossed as Μόψου ἑστία, "The house (hestia) of Mopsus". Pliny the Elder calls it the free city of Mopsos (Hist. nat., V, 22), but the ordinary name is Mopsuestia, as found in Stephanus of Byzantium and all the Christian geographers and chroniclers. Under the Seleucid Empire, the city took the name of Seleucia on the Pyramus (classical Greek: Σελεύκεια πρὸς τὸν Πύραμον, Seleukeia pros ton Pyramon; Seleucia ad Pyramum), but gave it up at the time of the Roman conquest. Coins and inscriptions show that under Hadrian it was called Hadriana, under Decius Decia, and so forth. Constantius II built there a magnificent bridge over the Pyramus (Malalas, Chronographia, XIII; P. G., XCVII, 488) afterwards restored by Justinian (Procopius, De Edificiis, V. 5) and has been restored again recently. Near the city a battle between the Antiochus X Eusebes, son of Antiochus IX Cyzicenus, and Seleucus VI Epiphanes was fought. Antiochus won and Seleucus took shelter in Mopsuestia, but the citizens of Mopsuestia killed him. His brothers Antiochus XI and Philip I destroyed Mopsuestia as an act of revenge and their armies fought those of Antiochus X, but they lost. Christianity seems to have been introduced very early into Mopsuestia, and during the 3rd century, there is mention of a bishop, Theodorus, the adversary of Paul of Samosata. Other famous residents of the early Christian period in the city's history include Saint Auxentius (d. 360), and Theodore, bishop from 392–428, the teacher of Nestorius. The bishopric is included in the Catholic Church's list of titular sees. Along with much of Cilicia, the region was wrested from Roman control by the Arabs in the late 630s. In 684 the Emperor Constantine IV recaptured Misis from its small Arab garrison and it remained an imperial possession until 703 (Theophanes, "Chronogr. ", A. M. 6178, 6193), when it was recaptured by the Arabs, who rebuilt the fortifications, constructed a mosque, and maintained a permanent garrison. Because of its position on the frontier, the city was repeatedly fought over and was recaptured from time to time by the Byzantines: it was besieged in vain by the Byzantine troops of John I Tzimisces in 964, but was taken the following year after a long and difficult siege by Nicephorus Phocas. Mopsuestia then numbered 200,000 inhabitants, some of whom were Muslim, and the Byzantines made efforts to re Christianize the city. In the early 1090s, Turkish forces overran the town, but were expelled in 1097 by Crusader troops under Tancred who took possession of the city and its strategic port, which were annexed to the Principality of Antioch. It suffered much from the internecine war between Crusaders, Armenians, and Greeks who lost it and recaptured it, notably in 1106, 1132, and 1137. Finally, in 1151–1152 the Armenian Baron T'oros II captured the city and defeated the Greek counterattack led by Andronikos I Komnenos. Thereafter it remained a possession of the Armenian Kingdom of Cilicia, but was briefly captured and plundered by the Mamluks in 1266, 1275, and 1322. The Venetians and Genoese were licensed by the Armenians to maintain warehouses near the harbor to store goods brought from India. The Armenians were permanently evicted by the Mamluks in 1347. The Misis Mosaic Museum was founded in 1959 to exhibit the mosaics found in the area, including the famous "Samson Mosaic". Victor Langlois wrote that he found a beautiful Greek inscription at the city and while he was trying to move it to France, the inscription fell in the Pyramus River.