Кіріспе
Эрнест Хемингуэйдің 1926 жылы жазылған «Күн де шығады» романы – американдық жазушы Эрнест Хемингуэйдің тұңғыш романы. Онда американдық және британдық эмигранттар Парижден Сантьяго жолымен Сан-Фермин фестиваліне дейін саяхат жасап, бұқа соққысын және бұқа күресін тамашалайды. Роман ерте модернизмнің үлгісі саналады және жарық көрген кезде әртүрлі пікірлерге бөлінді. Хемингуэйдің өмірбаянын жазған Джеффри Майерс оны «Хемингуэйдің ең ұлы туындысы» деп атаса, Хемингуэйді зерттеуші Линда Вагнер Мартин оны жазушының ең маңызды романы деп санайды. Роман 1926 жылдың қазан айында Scribner's баспасында АҚШ-та жарық көрді. Бір жылдан кейін Джонатан Кейп оны Лондонда «Fiesta» деген атпен жариялады. Ол бүгінгі күнге дейін басылымда. Роман – роман-а-клеф: кейіпкерлер Хемингуэйдің таныс айналымындағы адамдардың прототипі болса, оқиғалардың негізінде 1920 жылдардағы Хемингуэйдің Париждегі өмірі мен 1925 жылы Испанияға, Памплона фестиваліне және Пиренейде балық аулауға жасаған саяхаты жатыр. Хемингуэй романды жазғанда католицизм дініне кірді. Джеффри Херлихи Мераның айтуынша, басты кейіпкер, католик Джейк Барнс, Хемингуэйдің «өз дінін қабылдауын сынауға, өміріндегі ең маңызды қадамдардың біріне ілесетін сезімдерді тануға мүмкіндік берді». Хемингуэй «Жоғалған ұрпақ» тұжырымын ұсынады, олар бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін декаденттік, рассаздалған және қайта құруға келмейтіндей зардап шеккен деп есептелді. Бірақ ол олардың шыдамды және күшті екенін көрсетеді. Хемингуэй әйелі Хэдли Ричардсонмен бірге 1923 жылы алғаш рет Памплонадағы Сан-Фермин фестиваліне қатысты, онда ол бұқа күресіне деген жаңа құштарлығын қанағаттандырды. Жұбайлар 1924 жылы Памплонаға қайта оралды, бұл сапар оларға қатты ұнады. Бұл жолы олармен Чинк Дорман Смит, Джон Дос Пассос және Дональд Огден Стюарт пен оның әйелі де бірге болды. 1925 жылдың маусымында олар үшінші рет келді және Хемингуэйдің досы Хуанито Кинтананың қонақ үйінде тұрды. Сол жылы олар өздерімен бірге американдық және британдық эмигранттардың басқа тобын әкелді: Билл Смит, Хемингуэйдің Мичиган штатындағы балалық шағының досы, Стюарт, жақында ажырасқан Дафф, леди Твисден, оның жақыны Пэт Гатри және Гарольд Лоуб. Памплонада топ тез ыдырады. Хемингуэй Даффқа қызығып, Лоубке қызғанышпен қарады, ол жақында онымен романтикалық сапарда болған еді. Апта соңында екі ер адам көпшілік алдында төбелес жасады. Осы фонға қарсы Рондадан келген жас матадор Каэтано Ордоньестің ықпалы болды, оның бұқа сарайындағы шеберлігі көрермендерге әсер етті. Ордоньес Хемингуэйдің әйеліне құрмет көрсетіп, ол өлтірген бұқаның құлағын сарайдан сыйлады. Памплонадан тыс жерде Ирати өзеніне (Наваррадағы Бургетеге жақын) балық аулау сапары ластанған судың салдарынан бұзылды. Хемингуэй бұқа күресі туралы ғылыми еңбек жазуды жоспарлаған еді, бірақ апталық тәжірибе оған роман үшін жеткілікті материал берді деп шешті. 17 тамызға дейін 14 тарау жазылып, «Fiesta» деген жұмыс атауы таңдалғаннан кейін Хемингуэй Парижге оралды. Ол 1925 жылдың 21 қыркүйегінде жобаны аяқтады, келесі демалыс күндері алғы сөз жазып, атауын «Жоғалған ұрпақ» деп өзгертті. Бірнеше айдан кейін, 1925 жылдың желтоқсан айында Хемингуэй әйелімен бірге қысты Австрияның Шрунс қаласында өткізді. Паулин Пфайффер қаңтарда оларға қосылды және Хэдлидің кеңесіне қарсы, оны Scribner's компаниясымен келісімшартқа қол қоюға ынталандырды. Хемингуэй Австриядан Нью-Йоркке баспагерлермен кездесу үшін шағын сапар жасады, ал қайтып келгенде Парижде тоқтағанда Паулинмен қарым-қатынас бастады. Ол наурыз айында Шрунске қайта оралып, түзету жұмыстарын аяқтады. Маусым айында ол Ричардсон мен Пфайффермен бірге Памплонада болды. Паришке оралғаннан кейін Ричардсон ажырасуды сұрап, Францияның оңтүстігіне кетті. Тамыз айында, жалғыз және Парижде депрессияға ұшыраған Хемингуэй өзін-өзі өлтіруді ойлап, өсиетнама жазды, бірақ ол романның баспаға дайындалуын аяқтады, оны әйелі мен ұлына арнады. Кітап қазан айында жарық көргеннен кейін Хэдли ажырасуды сұрады. Хемингуэй кейіннен оған кітаптан түскен гонорардың барлығын берді.
the novel
The Sun Also Rises is the first novel by the American writer Ernest Hemingway. It portrays American and British expatriates who travel along the Camino de Santiago from Paris to the Festival of San Fermín in Pamplona and watch the running of the bulls and the bullfights. An early modernist novel, it received mixed reviews upon publication. Hemingway biographer Jeffrey Meyers writes that it is now "recognized as Hemingway's greatest work" and Hemingway scholar Linda Wagner Martin calls it his most important novel. The novel was published in the United States in October 1926 by Scribner's. A year later, Jonathan Cape published the novel in London under the title Fiesta. It remains in print. The novel is a roman à clef: the characters are based on people in Hemingway's circle and the action is based on events, particularly Hemingway's life in Paris in the 1920s and a trip to Spain in 1925 for the Pamplona festival and fishing in the Pyrenees. Hemingway converted to Catholicism as he wrote the novel, and Jeffrey Herlihy Mera notes that protagonist Jake Barnes, a Catholic, was "a vehicle for Hemingway to rehearse his own conversion, testing the emotions that would accompany one of the most important acts of his life." Hemingway presents his notion that the "Lost Generation"—considered to have been decadent, dissolute and irretrievably damaged by World War I—was in fact resilient and strong. With his wife Hadley Richardson, Hemingway first visited the Festival of San Fermín in Pamplona in 1923, where he was following his recent passion for bullfighting. The couple returned to Pamplona in 1924—enjoying the trip immensely—this time accompanied by Chink Dorman Smith, John Dos Passos and Donald Ogden Stewart and his wife. The two returned a third time in June 1925 and stayed at the hotel of his friend Juanito Quintana. That year, they brought with them a different group of American and British expatriates: Bill Smith, Hemingway's Michigan boyhood friend, Stewart, recently divorced Duff, Lady Twysden, her lover Pat Guthrie, and Harold Loeb. In Pamplona, the group quickly disintegrated. Hemingway, attracted to Duff, was jealous of Loeb, who had recently been on a romantic getaway with her; by the end of the week the two men had a public fistfight. Against this background was the influence of the young matador from Ronda, Cayetano Ordóñez, whose brilliance in the bullring affected the spectators. Ordóñez honored Hemingway's wife by presenting her, from the bullring, with the ear of a bull he killed. Outside of Pamplona, the fishing trip to the Irati River (near Burguete in Navarre) was marred by polluted water. Hemingway had intended to write a nonfiction book about bullfighting, but then decided that the week's experiences had presented him with enough material for a novel. By 17 August, with 14 chapters written and a working title of Fiesta chosen, Hemingway returned to Paris. He finished the draft on 21 September 1925, writing a foreword the following weekend and changing the title to The Lost Generation. A few months later, in December 1925, Hemingway and his wife spent the winter in Schruns, Austria, where he began revising the manuscript extensively. Pauline Pfeiffer joined them in January, and—against Hadley's advice—urged him to sign a contract with Scribner's. Hemingway left Austria for a quick trip to New York to meet with the publishers, and on his return, during a stop in Paris, began an affair with Pauline. He returned to Schruns to finish the revisions in March. In June, he was in Pamplona with both Richardson and Pfeiffer. On their return to Paris, Richardson asked for a separation, and left for the south of France. In August, alone and depressed in Paris, Hemingway considered suicide and drafted a last will, but he completed the proofs, dedicating the novel to his wife and son. After the publication of the book in October, Hadley asked for a divorce; Hemingway subsequently gave her the book's royalties.
Жариялану тарихы
Хемингуэй өзінің баспашысы Бони & Ливеррайтпен келісімшартты бұзуға шара қолданды, осылайша "Күн де шығады" романы Scribner баспасында жариялануы мүмкін болды. 1925 жылдың желтоқсанында ол Шервуд Андерсонның "Қараңғы күлім" романын пародизациялаған "Көктемнің бұрқақтары" атты сатирикалық повестің жазып, Boni & Liveright-ке жіберді. Оның олармен жасасқан үш кітаптық келісімшартында, егер олар бір де бір ұсынысты қабылдамаса, келісімшартты бұзу туралы тармақ болған. Олардың ең көп сатылатын авторларының біріне бағытталған сатирадан наразы болған Boni & Liveright оны дереу қабылдамады және келісімшартты бұзды. Бірнеше апта ішінде Хемингуэй Scribner баспасымен келісімшартқа қол қойды, олар "Көктемнің бұрқақтары" мен оның барлық келесі туындыларын жариялауға келісті. Scribner 1926 жылдың 22 қазанында романды жариялады. Оның алғашқы басылымы 5090 данадан тұрды және әр данасы 2 доллардан сатылды. Клео Дамианакс кітаптың мұқабасын ежелгі грек стиліндегі, отырып, шапан киген әйелдің суретімен безендірді. Әйел басын иығына иілген, көздері жұмылған, бір қолында алма ұстап, иығы мен жамбасы ашық бейнеленген. Редактор Максвелл Перкинс "Клеонның тартымды дизайнының" көптеген романдардың тағдырын шешетін әйел оқырмандарды тартуға бағытталғанын айтты. Екі айдан кейін кітаптың екінші басылымы жарық көрді, одан 7000 дана сатылды. Келесі басылымдарқа да тапсырыс берілді; 1928 жылы Хемингуэйдің "Адамдар әйелсіз" атты әңгімелер жинағы жарық көргеннен кейін роман сегізінші рет басылды. 1927 жылы роман Ұлыбританияда Джонатан Кейп баспасынан "Фиеста" деген атпен, екі эпиграфсыз жарық көрді. Екі онжылдықтан кейін, 1947 жылы Scribner Хемингуэйдің үш туындысын қорапшаға салып шығарды, олардың ішінде "Күн де шығады", "Қаруларға қоштасу" және "Кім үшін қоңырау соғылады" кітаптары болды. 1983 жылға қарай "Күн де шығады" 1926 жылы жарық көргеннен бері үздіксіз басылып келеді және әлемдегі ең көп аударылған кітаптардың бірі болды. Сол кезде Scribner баспасы кітаптың арзан, көптеп таралған қағаздық нұсқаларын, қазірде басылып жатқан қымбат кітаптармен қатар шығара бастады. 1990 жылдары британдық басылымдар "Fiesta: The Sun Also Rises" деп аталды. 2006 жылы Simon & Schuster Хемингуэйдің романдарының, соның ішінде "Күн де шығады" романының аудиокітаптар нұсқасын шығара бастады. 2016 жылдың мамыр айында Simon & Schuster баспасынан жаңа "Хемингуэй кітапханасы басылымы" жарық көрді, оның құрамында кітаптың ерте нұсқалары, соңғы нұсқадан алынып тасталған бөлімдер және кітаптың баламалы атаулары бар, бұл автордың осы танымал туындының соңғы нұсқасын жасау жолын түсіндіруге көмектеседі.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Бір қарағанда, роман - басты кейіпкер Джейк Барнстың – соғыста алған жарақаты салдарынан жыныстық қатынасқа түсе алмай қалған адамның – және ажырасқан Лейди Брет Эшлидің арасындағы махаббат тарихы. Джейк – Парижде тұратын эмигрант американдық журналист, ал Бретт – екі рет ажырасқан, шашы қырқылып, көптеген махаббат оқиғалары бар ағылшын әйел, ол 1920-ші жылдардың жаңа жыныстық еркіндігін бейнелейді. Бреттің Джейктің Принстон университетіндегі досы Роберт Кохнмен (кейіпкерлер оны көбінесе тегімен атайды) болған қарым-қатынасы Джейктің ренжігеніне және Робертпен достығын үзгеніне себеп болады; оның 19 жасар матадор Ромероны азғыруы Джейктің Памплонадағы испандар арасындағы жақсы беделін жоғалтуына әкеледі. Бірінші кітаптың оқиғасы Париждегі жас американдық эмигранттардың кафе қоғамдастығында өтеді. Алғашқы сахналарда Джейк Робертпен теннис ойнайды, Джорджет есімді проститутканы көреді және түнгі клубта Брет пен граф Миппиполуспен кездеседі. Кейін Брет Джейкке оны жақсы көретінін айтады, бірақ екеуі де тұрақты қарым-қатынасқа ие болу мүмкіндігі жоқ екенін түсінеді. Екінші кітапта Джейкке Нью-Йорктан жақында келген Билл Гортон және Шотландиядан келген Бреттің күйеуі Майк Кэмпбелл қосылады. Джейк пен Билл оңтүстікке сапар шегеді және Робертпен Памплонаның солтүстік-шығысындағы төбелерде балық аулау үшін Байон қаласында кездеседі. Балық аулаудың орнына Роберт Памплонада қалып, кешіккен Брет пен Майкты күтеді. Роберт Бретпен бірнеше апта бұрын қарым-қатынаста болған және ол әлі де Майкқа үйленгеніне қарамастан, оған иелік ету сезімін сақтайды. Джейк пен Билл Бургуэте маңындағы өзендерде бес күн балық аулағаннан кейін, Памплонадағы топқа қосылады. Барлығы көп іше бастайды. Роберттің басқаларға ұнамайтыны себебі, оны антисемиттік сөздермен мазақтайды. Фиеста кезінде кейіпкерлер ішіп-жеп, тамақтанады, бұқалардың жүгіруін тамашалайды, бұқа күресіне қатысады және дауласады. Джейк Бретті 19 жасар матадор Ромеромен Монтоя қонақ үйінде таныстырады; ол оған ғашық болып, оны азғырады. Ерлер арасындағы қызғаныш күшейеді – Джейк, Майк, Роберт және Ромероның бәрі Бретті қалайды. Колледжде бокс чемпионы болған Роберт Джейк пен Майкпен, содан кейін Ромеромен жұдырықсалады, оны ұрып-соғады. Жарақаттанғанға қарамастан, Ромеро бұқа аренасында керемет өнер көрсетуді жалғастырады. Үшінші кітапта кейіпкерлер фиестадан кейінгі жағдайды көрсетеді. Ақылына келгеннен кейін, олар Памплонадан кетеді; Билл Парижге оралады, Майк Байонда қалады, ал Джейк Испанияның солтүстік жағалауындағы Сан-Себастьянға барады. Джейк Парижге қайту алдында Бреттен көмек сұраған телеграмма алады; ол Ромеромен Мадридке кеткен екен. Ол оны арзан қонақ үйде табады, ақшасы жоқ, Ромеро да жоқ. Ол Майкқа қайтуға шешім қабылдағанын хабарлайды. Роман Джейк пен Брет таксиде сөйлесіп, не болуы мүмкін екенін ойлап аяқталады.
Париж және жоғалған ұрпақ
"Күннің шығысы" кітабының бірінші бөлімі 1920 жылдардың ортасында Парижде оқиғасы өтеді. 1920 жылдардың гүлденген кезеңінде американдықтардың Парижке тартылуының себебі тиімді валюта бағамы болды, нәтижесінде онда 200 000-ға жуық ағылшын тілінде сөйлейтін эмигрант тұрды. 1925 жылы "Париж Трибьюны" газеті Парижде американдық аурухана, американдық кітапхана және американдық сауда палатасы бар екенін хабарлады. Көптеген американдық жазушылар АҚШ-тағы өнер бостандығының шектеулі болуына наразы болды, сондықтан олар Еуропада одан көп еркіндік тапты. (Мысалы, Хемингуэйдің досы Джеймс Джойстің "Улисс" романы Нью-Йоркте тыйым салынған және өртеліп жатқан кезде Парижде болды.) "Күннің шығысы" ромасының негізгі тақырыптары екі эпиграфта көрінеді. Біріншісі – Гертруда Штайннің соғыстан кейінгі буынды сипаттау үшін қолданған "Жоғалған ұрпақ" терминіне сілтеме, ал екіншісі – Екклесиаст кітабынан алынған ұзақ цитата: "Бір буын кетеді, екінші буын келеді, ал жер мәңгілікке қалады. Күн шығып, күн батып, өз орнына қайта оралады." Хемингуэй өзінің редакторы Макс Перкинске бұл кітап жоғалған буын туралы емес, "жер мәңгілікке қалады" деген ойды жеткізгісі келгенін айтты. Ол "Күннің шығысы" ромасының кейіпкерлері "жарақаттанған" болуы мүмкін, бірақ жоғалған жоқ деп ойлады. Хемингуэйді зерттеуші Вагнер Мартин Хемингуэйдің кітапты моральдық мәселелерге арнағысы келгенін, осы мақсатта бастапқы атауын "Fiesta" деп қойғаннан "Күннің шығысы" деп өзгерткенін жазды. Вагнер Мартин бұл кітапты толғанған эмигранттар туралы роман немесе адалдықты іздеген басты кейіпкердің тағдыры туралы моральдық оқиға ретінде қарастыруға болатынын айтады. Хемингуэй Памплонаға аттанғанға дейін бірнеше ай бұрын баспасөз оның тұрған Париждің Латын кварталын декаденттік және бұзылған деп бейнеледі. Ол Латын кварталының ықпалымен бұзылған матадор туралы әңгіме жазуға кірісті, кейін оны Джейк Барнс тағдыры туралы романға ұлғайтты – ол бай және сәнді эмигранттардың әсеріне ұшырап, бұзылу қаупінде жүрді. Кейіпкерлер бір топты құрайды, олардың ортақ нормалары бар және бәрі де соғысқа байланысты ауыр зардаптарға ұшырады. Рейнольдс Хемингуэй Монпарнас тобының құлдырауынан емес, сол кезеңдегі американдық құндылықтардың төмендеуінен туған трагедияны көрсеткенін айтады. Осылайша, автор мүшесі жоқ және әлсіз американдық кейіпкер жасады. Джейк оқиғаның моральдық ортасы болады. Ол өзін эмигранттар тобының бір бөлігі деп санамайды, себебі ол еңбек ететін адам; Джейк үшін еңбек ететін адам шынайы және адал, ал өмір үшін еңбек етпейтіндер өмірін көрініс жасаумен өткізеді.
Әйелдер мен махаббат
Екі рет ажырасқан Бретт Эшли бостандық алған Жаңа әйелді білдірді (1920 жылдары Парижде ажырасу кең тараған және оңай болды). Джеймс Нагель Бретпен Хемингуэй ХХ ғасырдағы американдық әдебиеттегі ең қызықты әйелдердің бірін жасады деп жазады. Жыныстық қатынаста ол Париждің түнгі өмірі мен кафелерінің тұрғыны. Памплонада ол хаосты туғызады: ерлер тым көп ішіп, онымен күреседі. Ол жас бұқа күресі Ромероны да азғырып, фестивальде Цирке болады. Сыншылар оны әртүрлі күрделі, түсініксіз және жұмбақ деп сипаттайды; Дональд Дейкер Хемингуэй оны "жағымпаздану мен антипатияның нәзік тепе-теңдігімен" бағалайды деп жазады. Ол - Хеммингуэйдің кітаптағы басқа әйелдермен қатарластырған осал, кешірімді, тәуелсіз қасиеттері, олар жезөкшелер немесе биікке көтерілген нагстар. Нагель романды трагедия деп санайды. Джейк пен Бретттің қарым-қатынасы құрып кетеді, өйткені олардың махаббаты толықтай жүзеге асырылмайды. Брет туралы қақтығыс Джейктің Роберт Конмен достығын бұзады, ал оның Памплонадағы мінез-құлқы Джейктің испандар арасында қатты абыройға ие болуына әсер етеді. Дана Фор Бреттің мүгедектігіне қарамастан Джейкпен "дәстүрлі емес эротикалық қарым-қатынаста" болуға дайын екенін жазады. Лесли Фидлер мен Нина Байм сияқты басқа сыншылар оны ең жоғарғы жезөкше деп санайды; Фидлер Бреттті "Хемингуэйдің жезөкше әйелдерінің көрнекті мысалдарының бірі" деп санайды. Джейк олардың қарым-қатынасына ашуланады, ол былай дейді: "Қызды еркекпен жіберіңіз, енді барып, оны алып келіңіз. Және сүйіспеншілікпен қол қойыңыз". Сыншылар Джейк пен Бретт қарым-қатынасын әртүрлі түсіндіреді. Дейкер Бреттің Мадридте Ромеро кеткеннен кейін және Джейк оның шақыруына келген кездегі мінез-құлқы оның азғындығын көрсетеді деп болжайды. Скотт Дональдсон Хемингуэй Джейк пен Бретт қарым-қатынасын Джейк "Бреттпен дос болу арқылы ол ештеңеге ештеңе алмағанын" және ерте ме, кеш пе, ол есеп төлейтінін білетін" деп санайды. Дейкер Бреттің Мадридтен Сан-Себастьянға дейін пойыз ақысын төлеу үшін Джейкке арқа сүйейтінін, онда ол өзінің күйеу жігіті Майкпен қайта қосылатынын айтады. Хемингуэйдің бір шығармасында Джейк "Сен әйелмен ұйықтамай жатып әйел туралы көп нәрсе білесің" деп ойлайды. Рейнольдс Джейктің "әркімді" білдіретінін және әңгіме барысында ол өзінің ар-намысын, сенімі мен үмітін жоғалтады деп санайды. Ол романды Джейк ең көп жоғалтатын адам ретінде моральдық ойын ретінде көреді.
Коррида, фиеста және табиғат
"Күн де шығады" романында Хемингуэй Парижді Памплонамен, ал фиестаның қызулығын Испания ауылдарының тыныштығымен салыстырады. Испания Хемингуэйдің сүйікті еуропалық елдерінің бірі болды; ол оны денсаулықты жер деп санайтын, және жалғыз ел "атылмаған". Ол өзінің ойынша бұқа күресі мәдениетінің тазалығын – "afición" деп аталатын нәрсені көрсетті және оны өмірдің шынайы жолы ретінде ұсынды, париждік богемалардың шынайы еместігіне қарсы қойып. Испандық емес адам үшін әуесқой ретінде қабылдану сирек кездесетін; Джейк "afición иелерінің қауымынан" қабылдау үшін қиын процестен өтеді. Аллен Джозефс романның негізгі тақырыбы коррида (бұқа күресі) және әр кейіпкердің оған қалай ден қоятыны екенін айтады. Брет жас матадорды азғырады; Кон түсінбейді және оның жалықтыратынын күтеді; Джейк толық түсінеді, себебі тек ол ғана шынайы емес экспатрианттар мен шынайы испандықтардың арасында жүреді; қонақ үй иесі Монтоя – сенімнің сақтаушысы; ал Ромеро – рингтегі суретші – ол кінәсіз де кемелді, және өлімге батыл қарсы тұратын адам. Коррида матадордың өліммен бетпе-бет келетін, экзистенциализм немесе "нада" (бос) сәтін тудыратын, бұқаны өлтіру арқылы өлімді жеңген кезде бұзылатын идеалданған драма ретінде ұсынылады. Хемингуэй матадорларды аренада би билейтін батыр кейіпкерлер ретінде көрсетеді. Ол бұқа аренасын нақты ережелері бар соғыс деп санайды, бұл өзі және Джейк көрген нақты соғыстың хаосына қарсы. Джозефс Хемингуэй Ромероның есімін Герритадан өзгертіп, оған тарихи Ромероның ерекшеліктерін берген кезде, Ромеро бұқаны өлтіретін сахнаны тарихи атауды еске алу үшін "recibiendo" (бұқаны қарсы алу) деп өзгерткенін айтады. Топ Памплонаға келгенге дейін Джейк пен Билл Ирати өзеніне балық аулауға барады. Гарольд Блум атап өткендей, бұл сахна Париж бен Памплона бөлімдері арасындағы интерлюдия ретінде қызмет етеді, "сызықтық уақыттан тыс жердегі оазис". Басқа деңгейде ол "ағылшынның қысымынан паналаған паломниктермен басталатын американдық көркем әдебиеттің негізгі ағымын көрсетеді" – Купер, Хоторн, Мелвилл, Твен және Торо сияқты американдық әдебиетте көрінетін шөл далаға қашудың танымал тақырыбы. Фидлер бұл тақырыпты "Қасиетті жер" деп атайды; ол "Күн де шығады" романында Пиренейлерді американдық батысқа ұқсатып, "Монтана қонақ үйі" деген атпен символдық ишара жасайды. Уильям Баласси Джейк Бреттке деген сезімдерінен аулақ болу үшін мас болады деп санайды, әсіресе Мадридтегі көріністерде, ол түскі астан бұрын үш мартини ішіп, түскі асқа үш бөтелке шарап ішеді. Алайда Рейнольдс ішудің маңыздылығы АҚШ-тағы тыйым салудың тарихи контексіне байланысты екенін айтады. Фиеста атмосферасы маскүнемдікке ынталандырады, бірақ американдықтардың арасындағы той-қуаныш деңгейі де тыйым салуға қарсы реакцияны көрсетеді. Билл, АҚШ-тан келген, Париж бен Испанияда ішеді. Джейк жұмыс істейтін Парижде сирек мас болады, бірақ Памплонадағы демалысында үнемі ішіп тұрады. Рейнольдс тыйым салу мораль туралы көзқарасты бөліп тастады дейді, және роман Хемингуэйдің тыйым салуды ұнатпайтынын анық көрсетеді.
Ерлік пен жыныстық қатынас
Сыншылар Джейкті Хемингуэй ерлігінің күмәнді бейнесі ретінде қарастырады. Мысалы, Париждегі барда Джейк кейбір гомосексуалдарға ашуланады. Сыншы Айра Эллиот Хемингуэй гомосексуализмді шынайы емес өмір салты ретінде қарастырғанын, ал Джейкті гомосексуалдармен қатар қойғанын айтады, себебі олар сияқты Джейк әйелдермен жыныстық қатынасқа түспейді. Джейктің ашуы – өзіне деген жек көрушілігін, еркектік қасиеттерінің жоқтығын көрсетеді. Оның еркектік болмысы жоғалып, ол еркектен кем сезінеді. Эллиот Джейктің жарасы, еркектік қасиеттерін жоғалтудан гөрі, жасырын гомосексуализмді білдіруі мүмкін деп ойлайды; алайда, романның негізгі мәні – Джейктің әйелдерге деген қызығушылығында. Хемингуэйдің туындылары кейіпкерлерінің тіліне байланысты гомофобиялық деп айтылады. Мысалы, балық аулау сахналарында Билл Джейкке деген құмарлығын білдіреді, бірақ содан кейін: "Мен мұны Нью-Йоркте айта алмас едім. Бұл менің педик екенімді білдірер еді" дейді. Джейктің қиын еркектігіне қарсы Ромеро өзіне сенімділік, батылдық және қабілеттілікке негізделген идеалды еркектік бейнесін көрсетеді. Дэвидсондар Бретттің Ромероға осы себептерге тартылатынын атап көрсетеді және Джейк Бретті Ромероға әкеліп, оның еркектік беделін төмендетуге тырысып жатқанын болжайды. Сыншылар Хемингуэйдің көптеген туындыларында кең таралған гендерлік идентификация қателіктері мәселелерін зерттеді. Ол жыныстық ролдерге байланысты тақырыптарға қызығушылық танытты, бұл оның әйел сипатты ерлер мен еркек сипатты әйелдерді бейнелеуінен көрінеді. Оның шығармаларында әйелдің шашы көбінесе символдық мағынаға ие және гендерді білдіреді. Брет, қысқа шашымен андрогинге ұқсайды және жігітке теңестіріледі, бірақ екіұштылық оның "өте әдемі әйел" екендігінде жатыр. Джейк осы екіұштылыққа қызығса, Ромеро одан жиренеді. Өзінің қатаң моральдық кодексіне сәйкес ол әйел серіктес іздейді және Бреттің шашын өсірмейтіні үшін қабылдамайды.
Еврейлерге қарсылық
Хемингуэй антисемит деп айтылған, әсіресе кітапта Роберт Конның бейнесін сомдағаны үшін. Басқа кейіпкерлер Конды жиі еврей деп атайды, ал бір рет – «кик» деп атайды. Топтың басқа мүшелері Конды «өзгеше» деп сипаттап, оның фиестаға түсінуге немесе қатысуға құштар еместігін көрсетеді. Хемингуэйді зерттеуші Жозефина Кнопф Хемингуэй Конды «шлемьель» (немесе ақымақ) ретінде көрсетуді ниеттенген болуы мүмкін деп болжайды, бірақ Конда дәстүрлі шлемьельге тән қасиеттердің жоқтығын атап көрсетеді. Конның прототипі – Хемингуэймен бәсекелескен жазушы Харольд Лоеб, ол Дафф, Леди Твайсденнің (нағыз өмірдегі Бреттің прототипі) махаббаты үшін күрескен. Биограф Майкл Рейнольдс 1925 жылы Лоебтің Хемингуэйдің Памплонаға шақыруын қабылдамауы керек екенін жазады. Сапарға дейін ол Даффтың жақыны және Хемингуэйдің досы болған, ал фиестаның сәтсіздігі кезінде ол Даффтың және Хемингуэйдің достығын жоғалтты. Хемингуэй Лоебті негізінен «бай еврей» ретінде есте қалатын кейіпкердің негізі ретінде пайдаланды.
Жазу стилі
Роман стилімен танымал, ол әртүрлі жағдайларда заманауи, қатаң немесе тартымды деп сипатталады. Паундтан Хемингуэй модернистік стильде жазуды үйренді: ол сөздерді аялап қолданды, сезімталдықтан бас тартты және бейнелер мен көріністерді түсіндірмей берді, әсіресе кітаптың соңында, онда Бретт пен Джейкке болашақтағы мүмкіндіктердің көптеген нұсқалары қалдырылды. Ғалым Андерс Халленгрен Хемингуэй Паундтан «сөздерге сенімсіз қарауды» үйренгендіктен, ол «эстетика мен этикаға сәйкес, эмоциялық температураны жалпыға бірдей шындық деңгейіне көтеру үшін сезімге, субъективтілікке есікті жауып, стиль жасады» деп жазады. Ф. Скотт Фицджеральд Хемингуэйге «кітаптың оқиғасы кейіпкерлер арасында өздігінен дами берсін» деді. Хемингуэйді зерттеуші Линда Вагнер Мартин Фицджеральдтың кеңесімен Хемингуэй орталық баяндаушысыз роман жазды деп жазады: «Хемингуэйдің кітабы алға қадам жасады; бұл модернистік роман болды». Фицджеральд Хемингуэйге 30 беттен тұратын алғашқы бөлімнен кем дегенде 2500 сөзді алып тастауды ұсынғанда, Хемингуэй баспагерлерге алғашқы 30 бетті толығымен алып тастауды бұйырды. Нәтижесінде романның нақты бастамасы болмады, бұл заманауи көзқарас ретінде қабылданды және сыншылар жақсы бағалады. Вагнер Мартин Хемингуэй Эдит Уортон анықтағандай, әлсіз немесе жағымсыз кейіпкерді жасағысы келген болуы мүмкін деп болжайды, бірақ оның кейіпкер немесе басты кейіпкерді жасау тәжірибесі болмады. Сол кезде оның шығармалары өте қысқа әңгімелерден тұрды, олардың ешқайсысында батыр болған жоқ. Баласси Хемингуэй басқа кейіпкерлерді басты кейіпкер ретінде алып тастау арқылы Джейкті романның батыры рөліне жанама түрде енгізді деп санайды. Роман а clef ретінде, романның кейіпкерлері тірі адамдарға негізделген, бұл эмигранттар қауымдастығында дау тудырды. Хемингуэйдің өмірбаянын жазған Карлос Бейкер «кітап туралы ауызша тараған ақпарат» сатуға көмектесті деп жазады. Париждік эмигранттар ойдан шығарылған кейіпкерлерді нақты тұлғалармен сәйкес келтіруге әуестенді. Оның үстіне, ол Хемингуэйдің кейіпкерлерін негізге алу үшін Латын кварталында оңай кездесетін прототиптерді қолданғанын жазады. Алғашқы нұсқада кейіпкерлер тірі әріптестерімен анықталды; Джейктің кейіпкері Хем, ал Бретттің кейіпкері Дафф деп аталды. Роман журналистік стильде жазылғанмен, Фредерик Свобода бұл шығарманың ерекшелігі «оның оқиғаларды қарапайым баяндаудан қаншалықты тез алыстағаны» деп жазады. Джексон Бенсон Хемингуэйдің өмірбаяндық деректерді жалпы өмір үшін құрастыру құралы ретінде қолданғанын айтады. Мысалы, Бенсон Хемингуэйдің өз тәжірибесін «егер» сценарийлерімен келтіргенін айтады: «Егер мен түнде ұйықтай алмайтындай жаралансам ше? Егер мен жараланып, есімнен шығып қалсам, мені майданға қайтарып жіберсе ше?» Хемингуэй жазушы бір нәрсені сипаттаса, ал бетінде мүлдем басқа нәрсе болады деп сенді – ол бұл әдісті мұз тау теориясы немесе жоққа шығару теориясы деп атады. Баласси Хемингуэй «Күннің шығысы» романында мұз тау теориясын басқа шығармаларына қарағанда жақсы қолданғанын айтады, ол өзінен тыс материалдарды редакциялап немесе оқиғада әдейі бос орындар қалдырып отырды. Ол қолжазбаға редакторлық ескертулер жасап, Гертруда Стайнның «ашық, тыныш жазуды» қолдану туралы кеңесінен бас тартуды қалайтынын көрсетті. Алғашқы нұсқада роман Памплонадан басталады, бірақ Хемингуэй алғашқы оқиғаларды Парижге көшірді, өйткені ол Монпарнас өмірін Испаниядағы кейінгі оқиғаларға қарсы тұруға қажет деп санайды. Ол Париж туралы көп жазды, «басқалардың әдеби теорияларымен шектелмеуді, [бірақ] өз жолымен жазуды және мүмкін сәтсіздікке ұшырауды» көздеді. Ол әр кейіпкерге метафораларды қосты: Майктың ақша мәселесі, Бретттің Цирце мифымен байланысы, Роберттің сегрегацияланған өгізбен байланысы. Тек қайта қарау процесінде ғана ол әңгімені қысқартты, қажетсіз түсіндірмелерді алып тастады, сипаттамалық үзінділерді азайтты және диалогты алып тастады, мұның бәрі «көпшіл, бірақ тығыз жинақталған әңгімені» жасады. Хемингуэй өзінің жазуының негізі ретінде қажет нәрсені «The Kansas City Star» газетінің стильдік парағынан үйренгенін айтады. Сыншы Джон Олдридж минималистік стиль Хемингуэйдің шынайы жазу үшін әр сөзді қарапайымдығы мен шынайылығы үшін мұқият таңдап алу керек және үлкен салмақ жүктеу керек деген сенімінен туындады деп санайды. Олдридж Хемингуэйдің стилі «бірнеше қарапайым сөздерді… бетке сығылып, үнсіздікке ұмтылу сезімін тудырады, осы сөздердің – олардың аздығына байланысты – қасиетті екенін сезіндіреді» дейді. Парижде Хемингуэй король Джеймс Библиясының поэзиясымен тәжірибе жасады, оны достасы Джон Дос Пассоспен бірге оқыды. Библиялық мәтіннің стилінен ол прозасын біртіндеп құруды үйренді; романның оқиғасы сөйлеммен сөйлемге, көрініспен көрініске және тараумен тарауға дамиды. Оның стилінің қарапайымдығы алдамшы. Блум оның тиімді паратаксис қолдануы Хемингуэйдің прозасын жоғарылататынын жазады. Библиядан, Уолт Уитмэннен және Гекльберри Финнің баяндарынан шабыттанған Хемингуэй әдейі аялап жазды және паратаксисті кеңінен қолданды, кейде ол дерлік киноға айналады. Оның қаңқа тәрізді сөйлемдері Генри Джеймстің Бірінші дүниелік соғыс «сөздерді қолданды» деген байқауына жауап ретінде жасалды, Хемингуэйді зерттеуші Зои Тродд түсіндіреді, ол оның стилі «көп фокусты» фотореалистік сияқты дейді. Астыңғы қосылыстардың болмауы статикалық сөйлемдерді жасайды. Фотографиялық «сурет» стилі кескіндердің коллажын жасайды. Хемингуэй ішкі тыныш белгілерін (қолдану белгілері, нүктелі-сызықтар, сызықтар, жақшалар) қысқа мәлімдеме сөйлемдерінің пайдасына жоққа шығарады, олар оқиғалар дами келе, бүтіннің сезімін тудыруға арналған. Ол сондай-ақ киноға ұқсас әдістерді қолданады, мысалы, бір көріністен екіншісіне жылдам өту немесе бір көріністі екіншісіне тіркеу. Әдейі жоққа шығарулар оқырманға автордың нұсқауына жауап ретінде кеңістікті толтыруға мүмкіндік береді және үш өлшемді прозаны жасайды. Өмірбаяншы Джеймс Мэллоу бық тілдеу көріністері жаңалықтар фильмін еске түсіретін айқындықпен ұсынылғанын жазады. Хемингуэй Ирати өзенін сипаттауда эмоционалдық диапазонды жеткізу үшін түс және бейне өнер әдістерін де қолданады. «Модернизмді аудару: Фицджеральд және Хемингуэй» еңбегінде Рональд Берман Хемингуэйдің ландшафтқа қатысты көзқарасын пост-импрессионист суретші Пол Сезанмен салыстырады. 1949 жылғы сұхбатта Хемингуэй Лиллиан Россқа Сезаннан «ландшафт жасауды» қалай үйренгенін айтты. Жазуды сурет салумен салыстыра отырып, ол оған: «Біз осыны жазуға тырысамыз, осыны және осыны, орманды және өтуге тиіс тастарды» деді. Ландшафт субъективті түрде көрінеді – бақылаушының көзқарасы басты. Джейк үшін ландшафт «өмірінде жоқ қатты форманы іздеуді» білдірді. Кітапта оның кейіпкерлері болашақ ұрпақтар үшін соғыстан кейінгі эмигранттар буынын бейнеледі. Оның «In Our Time» әңгімелер жинағы үшін жақсы пікірлер алды, оның Эдмунд Уилсон «Хемингуэйдің прозасы ең жоғары деңгейде болды» деп жазды. Уилсонның пікірлері жас жазушыға назар аударуға жеткілікті болды. Көптеген маңызды басылымдардан жақсы пікірлер келді. Конрад Айкен «New York Herald Tribune» газетінде «Бүгін жазылған одан жақсы диалогты білмеймін» деп жазды, ал Брюс Бартон «The Atlantic» журналында Хемингуэй «ешкімнің жазуын оқымағандай, өзі жазу өнерін ойлап тапқандай» жазады және кейіпкерлер «таңғажайып түрде нақты және жанды» дейді. Көптеген рецензенттер, оның ішінде Х. Л. Менкен, Хемингуэйдің стилін, аялап жазуын және тартымды жазуын мақтады. Дегенмен, кейбір сыншылар романды ұнамады. «The Nation» журналының рецензенті Хемингуэйдің қатаң…
Still, the book sold well, and young women began to emulate Brett while male students at Ivy League universities wanted to become "Hemingway heroes." Scribner's encouraged the publicity and allowed Hemingway to "become a minor American phenomenon"—a celebrity to the point that his divorce from Richardson and marriage to Pfeiffer attracted media attention. Reynolds believes The Sun Also Rises could have been written only circa 1925: it perfectly captured the period between World War I and the Great Depression, and immortalized a group of characters. In the years since its publication, the novel has been criticized for its antisemitism, as expressed in the characterization of Robert Cohn. Reynolds explains that although the publishers complained to Hemingway about his description of bulls, they allowed his use of Jewish epithets, which showed the degree to which antisemitism was accepted in the US after World War I. Hemingway clearly makes Cohn unlikeable not only as a character but as a character who is Jewish. Critics of the 1970s and 1980s considered Hemingway to be misogynistic and homophobic; by the 1990s his work, including The Sun Also Rises, began to receive critical reconsideration by female scholars.
Мұра және бейімделулер
Хемингуэйдің шығармалары ғасырдың екінші жартысында және 1961 жылы өзін-өзі өлтіргеннен кейін де танымал болды. 1970 жылдары «Күн де шығады» Бигель Вьетнам соғысы дәуірінің адасқан буыны деп атаған жастарға әсер етті. Олдридж «Күн де шығады» романының жастыққа арналғандықтан тартымдылығын сақтағанын жазады. Кейіпкерлер әлемдегі ең әдемі қалада өмір сүріп, күндерін саяхаттауға, балық аулауға, ішімдік ішуге, махаббатқа берілуге және жалпы жастықтарын тойлауға жұмсайды. Оның пікірінше, 1920 жылдардағы эмигрант жазушылардың сұранысқа ие болуының себебі осы, бірақ Хемингуэй «Күн де шығады» романында сол заман мен орынды бейнелеуде ең табысты болды. Блум кейіпкерлердің уақыт сынағына төтеп бермегенін айтады, қазіргі оқырмандар Кохн кейіпкеріне қатысты антисемиттік көзқарас пен бұқа күресін романтизациялаудан ыңғайсыздық сезінеді. Сонымен қатар, Бретт пен Майк тек джаз дәуіріне тән және қазіргі заманға сай емес. Блум романның американ әдебиетінің канонында формальды ерекшеліктері – прозасы мен стилі үшін орын алғанын санайды. Роман Хемингуэйді әйгілі етті, Америкадағы жас әйелдерді кейіпкер сияқты қысқа шашты киюге, свитер жиынтығын тағуға және оның мінез-құлқысын қайталауға шабыттандырды, сондай-ақ келесі жиырма жылда жарық көрген американдық журналдарда байқалатын жазу стилін өзгертті. Көп жағдайда романның лаконикалық прозасы 20 ғасыр американдық жазуының үлгісіне айналды. Нагель «Күн де шығады» – маңызды әдеби оқиға болды және оның әсері жылдар өте келе азайған жоқ деп жазады. «Күн де шығады» романының табысы Бродвей мен Голливудтың қызығушылығын ояртты. 1927 жылы Бродвейдің екі продюсері оқиғаны сахнаға қоюға ниеттенді, бірақ дереу ұсыныс жасамады. Хемингуэй оқиғаны тікелей Голливудқа сатуды ойлады және редакторы Макс Перкинске оны 30 000 доллардан кем сатпайтынын мәлімдеді. Ол бұл ақшаны ажырасқан әйелі Хэдли Ричардсонға беруді қалаған. Конрад Эйкен кітаптың тек диалогтарының арқасында киноға бейімделуге өте қолайлы екенін ойлады. Хемингуэй бұл оқиғаның сахналық немесе кинолық бейімделуін көп ұзамай көре алмады: ол 1932 жылы RKO Pictures компаниясына фильм құқықтарын сатты, бірақ романды сол атпен фильмге бейімдеу 1956 жылға дейін күтілді. Сценарийді Питер Виертель жазды. Тайрон Пауэр Джейк рөлінде, Ава Гарднер Брет рөлінде және Эррол Флинн Майк рөлінде басты рөлдерді сомдады. Гонорар Ричардсонға тиді. Хемингуэй бұқа күресі туралы тағы да бірнеше кітап жазды: «Күнде өлім» 1932 жылы, ал «Қауіпті жаз» 1985 жылы, автор қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. «Күн де шығады» романынан бастап, Памплонаны бейнелеуі жыл сайынғы Сент-Фермин фестивалінде өгіздерден қашуды танымал етуге көмектесті.