Кіріспе
Сэмюэл Беккеттің 1958 жылғы ирландтық театрлық пьесасы.
«Крапптың соңғы таспасы» – Сэмюэл Беккеттің 1958 жылғы, ағылшын тіліндегі бір актілік пьесасы. Бір актерлік құрамға арналған бұл пьеса Солтүстік Ирландия актері Патрик Маги үшін жазылған және алғашқыда «Маги монологы» деп аталған. Беккеттің 1957 жылдың желтоқсанында BBC үшінші бағдарламасында Магидің «Мэллой» және «Тастап кетілген жұмыс» кітаптарынан үзінділерді оқығанын тыңдағаннан кейін туған шабыттың нәтижесі. Бұл пьеса Беккеттің маңызды драмалық туындыларының бірі саналады.
to Magee reading extracts from Molloy and From an Abandoned Work on the BBC Third Programme in December 1957. It is considered to be among Beckett’s major dramas.
Бірінші жарияланым
1958 жылғы 15 наурызда Лондондық кітап сатушы Джейк Шварцке жазған хатында Беккет, Пат Магиге арнап жазған қысқа сахналық монологының баспаға басылған, көптеген жазбалар мен түзетулермен толтырылған төрт нұсқасы бар екенін жазды. Бұл шығарма ескі жазбалар жинағынан машинаға түсірілгендіктен, түпнұсқа қолжазбасы жоқ. Акерли мен Гонтарскидің сөзіне сүйенсек, ол алғаш рет Evergreen Review 2.5 (1958 жылғы жаз) журналында, содан кейін Krapp's Last Tape and Embers (Faber, 1959) және Krapp's Last Tape and Other Dramatic Pieces (Grove, 1960) жинақтарында жарияланды. Беккеттің француз тіліне аударған "Соңғы таспа" пьесасы 1959 жылғы 4 наурызда Les Lettres Nouvelles журналында жарық көрді. Қолжетімді баспа мәтіндерін шешімді нұсқа деп қарастыруға болмайды. "1950 жылдардың ортасына қарай Беккет режиссер сияқты ойлап, жұмыс істей бастады. Россеттің редакторлық көмекшісі Джудит Шмидтке 1959 жылғы 11 мамырда жазған хатында Беккет "Крапптың соңғы таспасының" сахналануын "жасалу" деп атады және ол пьесаны қоюға қатысқан жылдар бойы мәтінге көптеген маңызды өзгерістер енгізді."
Басқалар
Бірінші неміс қойылымы 1959 жылғы 28 қыркүйекте Берлиндегі Шиллер театрында Уолтер Хенннің режиссерлігімен қойылды. Ал 10 жыл өткен соң, 1969 жылғы 5 қазанда Сэмюэл Беккет өзінің пьесасын осы театрда өте сәтті сахналады (Крапп рөлінде Мартин Хелд). Алғашқы американдық қойылым 1960 жылғы 14 қаңтарда Алан Шнайдердің режиссерлігімен өтті, онда Дональд Дэвис басты рөлде ойнады.
Қысқаша мазмұны
Перде көтеріледі, "[кешкі болашақ заманның] бір кеші" көрсетіледі. Крапп, қарт адам, қараңғыдағы кабинетінде отыр, үстелінің үстіндегі шам жарық береді. Үстелінде таспа магнитофоны және жазылған таспалар салынған бірнеше банкалар тұр. Белгілі бір таспаны табу үшін ол тізімнен дауыстап оқиды, бірақ сөздер ғана есін еске түсірмейді. Ол "шпул" деген сөзді айтудан балаша қуаныш алады. Таспа оның 39 жасқа толған күнінен. Жазылған дауысы "шарапханада" жалғыз тойлағанын және кейінірек жазу сессиясына дайындалып жатқанын айтады. "Менің үстелімдегі жаңа шам үлкен жетістік", - дейді жазылған Крапп, одан соң оның қараңғылыққа қарай жылғанын ұнататынын, осылайша жарық аймағына оралып, оны өзінің мәнді жанымен байланыстыратынын сипаттайды. Дауыс ол жиырма жасқа толғандағы ескі таспаны қарап шыққанын хабарлайды. Ол жиырма жасындағы өзінің қандай болғаны туралы ойларымен әуестеніп, 69 жастағы Крапп оның қызықсыздан күлкісіне қосылады. Сол кездегі жас жігіт идеалистік және оның күтіктері шындыққа сай емес деп сипатталады. Дауыс оның соңғы жылын еске алады, қарттар үйінің сыртындағы орындықта отырып, анасының қайтыс болғанын күтіп отырғанын айтады. Қазіргі Краппты таспаның анасының өліміне деген реакциясынан гөрі, жас кезінде қолданған "құңқай" деген ескі сөз қызықтырады. Ол сөзді үлкен сөздікте іздеу үшін тыңдауды тоқтатады. Ол таспаға қайта оралады; анасының өлімін білген кезде, оның жас өзі итке резеңке допты лақтырып жатқан. Ол допты итке қалдырып кетеді. Дауыс ол пирс соңында көрген аянды сипаттауды бастайды. Крапп жас өзі осы туралы әуестенгенде шыдамсыздықпен қарап, сөздердің шабуылынан қашу үшін таспаның соңына жақын жылдам ойнатады, сол кезде күйіс кенеттен өзгереді және ол өзін өзімен бір әйелдің арасындағы романтикалық қарым-қатынастың сипаттамасының ортасында табады. Крапп оны ойнатып, содан кейін толық эпизодты тыңдау үшін таспаны артқа бұрады. Содан кейін Крапп жаңа таспаны жүктейді және өзінің жылдығын баяндауды бастайды. Ол өзінің 39 жастағы өзін бағалауға келгенде, өте қатал. Ол ұрпақтарына жазуға қалатын ештеңесі жоқ екенін, тек "шпул сөзіне ләззаттанғанын" ғана қалдырады. Ол саябаққа барып, кешкі құлшылыққа қатысқанын айтады, онда ол ұйықтап, орындықтан құлап түсті. Ол сондай-ақ өзінің соңғы әдебиеттік өкініштерін атап өтеді: "он жеті дана сатылды", оның соңғы кітабының, оның он бірі қызығушылық танытқан оқырмандарға емес, шетелдік кітапханаларға жетті. Оның жыныстық өмірі ескі жезөкшемен мерзімді кездесулерге дейін қысқарды. Жас кезіндегіден айырмашылығы, Крапп өзі туралы жақсы ештеңе айта алмайтын адам, тіпті жазуға келгенде "соңғы күш салу" идеясы оны ренжітеді. Ол өзінің көмескі және алыс өткенін еске түсіріп, құрт жинап, жексенбі күні таңертең итпен серуендейді. Ол кейін қызды еске алады және өзі жазған таспаны алып тастайды, алдыңғы таспаға қайта оралады және бүкіл бөлімді қайтадан ойнайды. Бұл жолы ол таспаны аяғына дейін ойнатуға мүмкіндік береді, отыз тоғыз жасар Крапп өзінің таңдауына өкінбейді, алдағы жылдары шығаратын өнім оған бақыттың кез келген мүмкін жоғалуы үшін өтемақы береріне сенімді. Крапп бұған жауап бермейді, бірақ соңғы пердеге дейін үнсіз таспаны ойнатуға мүмкіндік береді.
Құрылымы
Годоны күтуде Беккет пьесасы үшін яһуди-христиандық аспектілерді үлгі ретінде пайдаланады, "Фильмде" үлгі – епископ Берклидің жазбалары, ал "Крапптың соңғы таспасында" Энтони Крониннің сөзінше, ол манихейшілікті құрылымдық тәсіл ретінде қолданады: жарық пен қараңғылықтың екіұштылығы – манихейлік доктринаның орталық тұсы. Оның ізбасарлары әлемнің зұлым күштермен басқарылатынына сенді, соған қарсы бүкіл жаратылыстың құдайы әлі сәтсіз күресіп келеді. Крапп манихейшіліктің таңдалғандар үшін үш мөр немесе тыйымдарын бұзады: қолдың мөрі, кәсіппен айналысуға тыйым салатын, кеуденің мөрі, жыныстық құштарлыққа қарсы, және ауыздың мөрі, шарап ішуге тыйым салатын. Бірақ Беккет манихейшілік туралы "Encyclopædia Britannica" энциклопедиясының он бірінші басылымындағыдан артық білмеген секілді, ол осы энциклопедияға ие болған.
Талдау
Крапптың өмірлік орамасы айналып бітуге жақын, ал үнсіз таспа – оның қалған уақыты да, келешектегі үнсіздікке енуі де. Ал жас Крапп "Мендегі от" деп сөйлейді. Крапптың өзінің жастығындағы романтикалық кездесуін қайта тыңдауы – бұл "Сөздер мен музыкадағы" Крокты еске түсіретін мазохистік көрініс, ол өзін әйелдің бейнесімен қинайды. Пьесада қара-ақ түстер жиі қолданылады.
The ending in which Krapp re listens to his younger self discuss his romantic encounter is a scene of masochism reminiscent of Croak in Words and Music, tormenting himself with an image of a woman’s face. Black and white imagery features heavily throughout the play.
Сирил Кусак
Сирил Кусак 1960 жылғы маусым айында Дублиндегі Абби театрында, кейін Солтүстік Ирландияның Белфаст қаласындағы Империя театрында Крапп рөлін ойнады. Содан кейін Пруденс Фицджеральд режиссерлік еткен және 13 қараша 1963 жылы британдық «Festival» телебағдарламасында көрсетілген телеспектакльде де осы рөлді сомдады.
Дэвид Келли
1996 жылы Gate Theatre Нью-Йорктегі Линкольн орталығына сапар шекті, онда Дэвид Келли «Крапп» спектаклін орындады, және әр қойылымнан кейін көрермендер тұрып қол соқты. Келли бұл пьесаны алғаш рет 1959 жылы Дублинде орындаған, содан кейін оның «жас кезіндегі» түпнұсқа жазбалары табылды. Бұл жазбаларды Дублиндегі Beacon Studios студиясында Ноэль Стори сахнада пайдалану үшін ұқыпты түрде қайта өңдеді. Бұл нақты 30 жыл бұрынғы жазбалардың сахнада қолданылған жалғыз жағдай деп саналады. «Нью-Йорк Таймс» газеті өз қағидаларын бұзып, сын мақаласында «Келлидің орындауы – ең кереметі» деп жазды.
Патрик Маги
Бұл пьеса алғаш рет 1958 жылдың 28 қазанынан 29 қарашасына дейін Лондондағы Корольдік сот театрында Дональд МакУиннидің режиссерлігімен, Патрик Магидің қатысуымен «Endgame» пьесасының алдында қойылды. Ол 38 рет сахналанды. Бұл қойылым 1972 жылы теледидарға қайта түсірілді, режиссерлігін қайтадан МакУинни жасады, ал Маги басты рөлде ойнады. Бекет Магиге, түпнұсқа Крапп рөлін сомдаған актерге, оның "дауысы – оның санасында естіген дауыс" екенін айтты. Осыдан ағылшын тілінде сөйлейтін актердің болуына байланысты, пьесаны ағылшын тіліне қайта аудару ыңғайлы шешім болды. Магидің дауысы қатал, қарлы болды, ол сыртқы әдемілікке ие емес еді, бірақ тыңдаушыға гипноздық әсер ететін. Ол ақ шашты, бірақ жасы анық емес, әлсіздік пен қауіпті бірге үйлестіре алды, Бекеттің кейіпкерлерінің көбі сияқты, олардың ішкі зорлық-зомбылығын жасыратын. Ол ирландтық акцентін ерекше дамытқан, онда ирландтық дыбыстар өте әлсіз естіліп, дауысты дыбыстар созылған. Жалпы әсері таңғажайып түрде қарапайым, бірақ сөзсіз ирландтық еді, сондықтан Бекеттің пьесасын орындауға өте қолайлы болды. Актер ретінде ол Бекеттің пьесасын сөздердің салмағы мен жағдайына сәйкес ойнау керектігін, философиялық мәніне ден қоймастан түсінген.
Дональд Дэвис
Канадалық актер Дональд Дэвис Провинштаун театрында «Krapp's Last Tape» пьесасының Солтүстік Америкадағы тұңғыш қойылымында Крапп рөлін ойнады. 1960 жылы Дэвис «өмірінің таспаларын тыңдап, ондаған жылдар бойы өкініш сезінген жалғыз, усақ-түйекке дейін жеке Крапп ретінде» ойнаған рөлі үшін Obie жүлдесіне ие болды. Кейіннен Алан Шнайдер режиссерлік еткен «Krapp's Last Tape» пьесасы Provincetown театрында ұзақ уақыт бойы қойылды, осы қойылым үшін 33 RPM форматында жазба шығарылды (мақала мен жазбаларға қараңыз).
Джек МакГоуран
1971 жылы Алан Шнайдер Джек МакГоранды WNET телеарнасында көрсетілуге арналған бейнежазбаға түсірді, бірақ белгілі бір себептермен қабылданбады және көрсетілмеді. Ол 1988 жылға дейін "қорда ұмытылып", кейін мұқият қалпына келтірілді.
Рик Клучи
Сан-Квентин драмалық шеберханасының құрдасы, 1977 жылы Берлинде Бекеттің режиссерлігінде ойнады, ал 1988 жылы «Бекеттің өзі режиссерлік еткен туындылары» жинағының бір бөлігі ретінде бейнежазбаға түсірілді (қайтадан Бекет және Уолтер Асмус режиссерлік етті).
Макс Уолл
Макс Уолл көптеген рет Krapp рөлін орындады, оның ішінде Лондонның Гринвич театрында (1975, Патрик Магидің қоюымен) және Риверсайд студиясында (1986).
Джон Херт
Джон Херт Атом Эгоянның режиссерлігімен түсірілген «Beckett on Film» жобасында Крапп рөлін орындады, ол 2001 жылы теледидарда көрсетілді және DVD-де жинақта немесе жеке түрде қолжетімді болды. Осыған дейін ол 2000 жылдың 25 қаңтарынан 11 наурызына дейін Лондондағы «Ambassadors Theatre» театрында қойылды. 2011 жылдың қарашасында Майкл Колганның режиссерлігімен ол Вашингтондағы Шекспир театры компаниясында Бродвейге дейінгі рөлін қайта орындады, содан кейін Бродвейде шектеулі қойылымдар болды. Ол 2001 жылғы қойылымнан алынған таспа жазбаларын пайдаланды. 2011 жылдың желтоқсанында, тағы да Колганның режиссерлігімен, ол Нью-Йорктегі Бруклин Музыка академиясында BAM 2011 Next Wave фестивалі аясында рөлін қайта орындады. 2013 жылдың наурыз айында ол Дублиннің Gate театрында 10 қойылымда рөлді тағы да ойнады. Чарльз МакНалти оны «тамаша орындау» деп бағалады.
Гарольд Пинтер
Корольдік сот театрының 50 жылдық мерейтой маусымы аясында 2006 жылдың қазан айында Иан Риксонның режиссерлігімен ағылшын драматургі Гарольд Пинтер тоғыз қойылымнан тұратын, сатылып кеткен шектеулі көрсетілімде Крапп рөлін ойнады, бұл қойылым сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Осы қойылымның бірі BBC Four арнасында көрсетілді. Осы қойылымда Крапп моторлы коляскаға отырғызылады және басынан банан бизнесі туралы эпизод алынып тасталды; Крапп екі таспа жазу құрылғысын пайдаланады, біреуі өзінің бұрынғы жазбаларын тыңдау үшін, екіншісі – жаңа таспаны жазу үшін.
Корин Редгрейв
Корин Редгрейв 2006 жылы ауыр жүрек шабуынан кейін бірнеше ай өткен соң BBC Radio 3 радиосында Крапп рөлін ойнады. Бұл қойылым 2010 жылғы 16 мамырда BBC Radio 3 радиосында Embers (2006) қойылымымен бірге қайтадан эфирге шықты.
Брайан Деннехи
Брайан Деннехи 2008 жылы Стратфорд Шекспир фестивалінде, 2010 жылы 16 қаңтардан 28 ақпанға дейін Чикагодағы Гудман театрында және 2011 жылы Нью-Хейвендегі Лонг Уорф театрында Крапп рөлін орындады, барлық үш қойылымды Дженифер Тарвер қойды. Беккеттің бір актілі пьесасы Стратфорд пен Чикагода Юджин О'Ниллдің "Хьюи" пьесасымен (режиссер Роберт Фоллс) бірге қойылды, екеуі де бір актілі пьесалар болатын және Деннехи "Эри Смит" басты рөлінде ойнады. Бродвейде де қойылымды ұйымдастыру жоспарланған, бірақ ол іске аспады. Деннехидің "Хьюи/Крапптың соңғы таспасы" атты екі пьесасы 2018 жылдың 5 қарашасынан 16 желтоқсанына дейін Лос-Анджелестегі Геффен театрында Стивен Робман режиссерлігімен қойылды.
Майкл Гэмбон
2010 жылдың сәуірінде ирланд актері Майкл Гэмбон Бекетпен және Гейт театрымен байланысын жалғастырып, шектеулі мерзімге Крапп рөлінде Дублин сахнасына қайта оралды, ал одан кейін Лондонның Вест-Энд сахнасына көшті.
Ричард Бреммер
Ричард Бреммер 2012 жылдың сәуір және мамыр айлары аралығында Бристольдің Олд Вик театрында "Крапп" атты басты рөлді сомдады, бұл оның барлық сыншылар тарапынан жоғары бағалануына әкелді. Бұл қойылым Гарольд Пинтердің "Алясканың бір түрі" пьесасымен бірге қойылды, онда Бреммер де ойнады. Олардың екеуін де Саймон Годвин қойды.
Жерард Мерфи
2012 жылы Глазго қаласындағы «Азамат» театрында Герард Мерфи простата қатерлі ісігі салдарынан омыртқа жоғары қысылуынан (немесе омыртқа миының қысылуынан) азап шегіп тұрса да, рөлді сомдады.
Роберт Уилсон
Роберт Уилсон 2015 жылдың маусым айында Лондонның Барбикан театрында "Крапп" пьесасын орындады. Ол сондай-ақ 2012 жылдың тамызында Солтүстік Ирландияның Эннискиллен қаласындағы Ардховен театрында (өзі режиссерлік етіп), 2016 жылдың наурызында Монтклэр мемлекеттік университетінің кампусындағы Александр Кассер театрында және 2019 жылы Берлиндегі Академияда (өзі режиссерлік еткен) "Краппты" орындады. 2018 жылдың қаңтар айында Сантьяго-де-Чилидегі Сантьяго-де-Мил халықаралық фестивалінде "Крапп" ролін орындады, режиссурасын өзі жасады (қорежиссері – Чарльз Чемьн).
Джо Гистрирак
Джо Гистирак 1978 жылы Above Board театрында Крапп рөлін сомдады. Оны Майкл Корриган қойды.
Боб Насмит
2018 жылы Боб Насмит Мак Файфтың режиссерлік қойылымында Theatre Passe Muraille театрының ашылуының 50 жылдығын мерекелеу үшін Крапп рөлін ойнады.
Джеймс Хейз
Джеймс Хейс 2020 жылы Тревор Нанн режиссерлік еткен Джермин-стрит театрында "The Old Tune" (Беккет Роберт Пингеттің радио пьесасынан бейімделген) қосымша қойылымында Крапп рөлін сомдады.
Денис Лерой Кангали
2022 жылдың қараша айында жазушы, актер және режиссер Дэннис Лерой Кангали Бруклиндегі 111-студиядағы «Крапп» спектаклін өзінің түсінігі бойынша қойды, режиссерлігін Вагабонд жасады, ал продюсерлігін Сьюзан Кингсленд Кангали өнер ансамблі атынан «Аудиовизуалды терроризм» компаниясымен бірлесіп жүзеге асырды. Автор, ақын Магус Магнус бұл қойылымды көргеннен кейін өзінің қызығушылығы қайта оянғанын жазды.
Қабылдау
Крапптың соңғы таспасы – Беккеттің ең көп қойылатын драмаларының бірі және «оның ең жеке туындыларының бірі» деп есептеледі.
Медиа жазбалар
Беккет өз шығармаларының кейбіреулерін бір ортадан екіншісіне көшіруге қатысты түрде қарсы болды, бірақ ол басқаларына қарағанда «Крапптың соңғы таспасының» мұндай жазбаларына ошасы болған жоқ. Мысалы, «Нью-Йорк: Spoken Arts #788, 1960» (түпнұсқалық американдық қойылым негізінде) граммофондық жазбасы «Арго» (RG 220) және «HEAR, Home Educational Records, London (1964)» арқылы таратылды (осы жазбада Дональд Дэвис ойнады) және «оның ынтасымен теледидарға жиі бейімделді». BBC-дің алғашқы нұсқасын Питер Люк жасады, онда Сирил Кусак ойнады (13 қараша 1963 жыл). Кельн қаласындағы Westdeutscher Rundfunk радиостансасы 1969 жылғы Schiller Theatre «Das letzte Band» [пьесаның немісше атауы] қойылымының теледидарлық нұсқасын жасауға рұқсат сұрағанда, Беккет «Теледидарлық Крапп үшін ұсыныстар» жинағын жазды, ол «1969 жылғы 28 қазанда» эфирге шықты. Содан бері пьеса радиода көрсетілді, операға айналды (төменде қараңыз) және «Бекетт кино жобасының» аясында түсірілді, сондай-ақ Пинтердің «Король соты» қойылымының DVD-сінде пайда болды, екеуі де теледидарда көрсетілді.
Музыкалық бейімделулері
Крапптың соңғы таспасының бірнеше музыкалық бейімделуі болды, ең танымалсы – композитор Марсель Михаловичидің «Крапп, немесе, соңғы таспа» операсы. Американдық композитор Эрл Ким өзінің «Қуамалдар, деді ол» (1967) шығармасында осы туындыға сілтеме жасайды, ол «Жолдағы жаттығулар» атты төрт бөлімнен тұратын циклдің бір бөлігі. Венгр композиторы Гюла Цсапо Сэмюэл Бекеттің пьесасынан шабыттанған «Крапптың соңғы таспасы» атты туындысын жасады (1975). Бұл театрлық туынды «скрипкашы актерге», таспаға жазу құралына, төрт прожекторға және синусоидтық толқын генераторына арналған. 1999 жылы ағылшын эксперименталды композиторы Майкл Парсонс «Крапптың соңғы таспасын» фортепиано, екі алдын ала жазылған фортепиано және таспадағы дауысқа бейімдеді. Бұл туынды Джон Тилбери үшін жазылған және «Крапп Музыкасы» деп аталды.
Халықтық мәдениеттегі аллюзиялар
Бұл пьеса "The Fast Show" теледидарлық комедиясында есте қаларлық түрде пародияланды, онда Макс Уоллға сілтеме жасап, ойдан шығарылған музыкалық зал комедиясының шебері Артур Аткинсон Крапптың күлкілі, көбірек сабырлы нұсқасын ойнады. Ол сондай-ақ Фредрик Тордендалдың "Sol Niger Within" жеке альбомындағы тректің атауы болып табылады. Майкл Лоуренс жазған және орындаған, ал Джордж Демас режиссерлік еткен "Krapp, 39" атты пьесаның премьерасы 2008 жылғы Нью-Йорк Халықаралық Fringe фестивалінде өтті және 2009 жылдың 13 қаңтарында Нью-Йорктегі "The Soho Playhouse" театрында Бродвейден тыс коммерциялық көрсетілімдерін бастады. Бұл туынды актердің Крапп кейіпкеріне деген құштарлығын көрсетеді. 2013 жылғы канадалық "Жас ақынмен кездесулер" фильмінде Лусия Мартелл кейіпкері осы пьесаның құқықтарын өзіне жеке моноспекльге айналдыру үшін алғысы келеді. Пьеса Чарли Кауфманның 2008 жылғы "Синекдоке, Нью-Йорк" фильмінде және Сполдинг Грейдің "Американ театрының жеке тарихы" атты 1985 жылғы монологында, Скип Блумбергтің теледидар үшін қойған режиссерлік жұмысында еске алынады.