Кіріспе
Сэмюэл Беккеттің 1982 жылғы пьесасы «Катастрофа» – Сэмюэл Беккеттің 1982 жылы A.I.D.A. (Association Internationale de Défense des Artistes) шақыруымен француз тілінде жазған қысқа пьесасы. Алғаш рет Авиньон фестивалінде (21 шілде 1982) қойылды. Беккет оны «бұрмаланған» деп санады. Бұл пьеса саяси тақырыпты қоздыратын туындыларының санатында және, мүмкін, Беккеттің ең оптимистік туындысы деп аталуға лайық. Беккет «бақылау мен цензура туралы «Катастрофа» атты қысқа пьеса жазды» және оны сол кезде түрмеде отырған чех драматургы Вацлав Гавелге арнады. Гавел Беккеттің пьесасына жауап ретінде «Қате» атты пьеса жазды. «1984 жылдың ақпан айында, «Индекс цензурасы» тарихындағы маңызды кезеңдердің бірінде екі пьеса да алғаш рет жарияланды». 2022 жылдың қаңтарында, шамамен 38 жылдан кейін, «Индекстің» 50 жылдығын тойлау аясында олар ирандық драматург Реза Ширмарцтан Беккеттің «Катастрофасына» жауап пьесасын жазуды сұрады. Ширмарц «Muzzled» (Еркінен айырылған) атты пьесасын жазды, оны «Индекс» баспасы Беккеттің «Катастрофасына» жазылған драмалық жауап ретінде жариялады. «Индекспен» сұхбатта Ширмарц Беккеттің пьесасы туралы пікірін білдіріп: ««Катастрофа» – цензураланған коммуникация, ритуалдық бейнелеу және сыртқы күштермен шектелген адам қатынастарының символдық бейнесі. Бұл детерминистік, саяси және постдрамалық мәтін, ол адамдардың қалай азапты беймәлімдікте болуға және өмір сүруге мәжбүр екенін көрсетеді. «Катастрофада» Беккеттің Басты кейіпкері өзін қоршаған жүйелер мен басқалардың жүйелі бақылауынан еркін ерік-жігерін жоғалтады, тек басын көтеріп, көрермендерге қараған сәтте ғана. Психосоматикалық ауыртпалығына қарамастан, ол үнсіздігі арқылы сөйлейді және қозғалмауы арқылы наразылық білдіреді. Бізді әлеуметтік факторлар мен көрермендер деп атаған драматург, біздің әлеуметтік-саяси конвенциялардың тұзбасында қалғанымызды және өмір сүру үшін жаһандық құрылымдар мен конгломераттар енгізген бұзылмас заңдарды сақтауымыз керектігін еске салады».
Catastrophe is a short play by Samuel Beckett, written in French in 1982 at the invitation of A. I. D. A. (Association Internationale de Défense des Artistes) and “[f]irst produced in the Avignon Festival (21 July 1982) Beckett considered it ‘massacred.’” It is one of his few plays to deal with a political theme and, arguably, holds the title of Beckett's most optimistic work. Beckett "wrote the short play Catastrophe about control and censorship" and dedicated it to the Czech dramatist Václav Havel, who was in prison at the time. Havel wrote a play called Mistake "as a response to the one Beckett had written in solidarity." "In February 1984, in one of the most significant milestones in the history of Index on Censorship, both plays were published for the first time." In January 2022, after almost 38 years, in 50th birthday celebration of Index, they asked "Iranian playwright Reza Shirmarz to write his own response to Beckett's Catastrophe." Shirmarz wrote his play Muzzled which was published by Index as a dramatic response to Beckett's Catastrophe. Giving his viewpoints on Beckett's play in an interview with Index, Shirmarz said that "Catastrophe is about censored communication, the ritualistic representation and the symbolic image of human relationship constrained by external forces, a deterministic, political and post dramatic text which demonstrates how humans are coerced to be and live in a torturous limbo. [In Catastrophe], Beckett's Protagonist is deprived of free will by the systems surrounding him and the systematic control imposed by others, except at the moment he moves his head up and looks at the spectators. Despite his psychosomatic pain, he talks through his silence and protests through his immobility. As so called social factors and audiences, we are reminded by the playwright that we are not able to get out of the cage the sociopolitical conventions have imprisoned us in and we must abide by the unbreachable laws brought in by the global structures and conglomerates in order to survive."
Қысқаша мазмұны
Автократиялық режиссер мен оның әйел көмекшісі сахнада тұрып жатқан еркек (Басты кейіпкер) бейнеленген драмалық қойылымның соңғы сахнасына соңғы ретушьтер жасады. Көмекші ер адамды өзі қалағандай етіп орналастырды, оның үстінде 18 биіктігіндегі қара блок, аяқтарына дейін жететін қара халат және ерекше – кең қамытты қара шляпа киіп. Драманың басым бөлігі режиссердің одан бақылауды тартып алып, сахнадағы адамды өзінің жеке көзқарасына сай қалыптастыруынан тұрады. Режиссер сигарасының үнемі сөніп тұруы және сахнадағы Басты кейіпкердің көрінісі үшін жарық беруді талап етеді. Режиссер – ашулы және шыдамсыз адам, оның алаңдауы, мүмкін, оның тағы бір кездесуі, “кокусқа” қатысуы және ондағы уақытының шектеулі болуынан туындаған. Ол жалпы сыртқы келбетіне алаңдаушылық білдіріп, пальто мен шляпаны алып тастауды талап етеді, нәтижесінде жігіт өзінің “көк сұр пижамасында” “тітіркеніп” қалады. Ол жігіттің жұмсақ түйреуін ашып, содан кейін біріктіреді, бұл оның көмекшісінің ұсынған жалғыз нәрсесі, ол оған назар аударады; көкірек деңгейінде орналастырылғаннан кейін ол қанағаттанады. (Беккет Джеймс Ноулсонға “Катастрофаны” жазған кезде: “Менің ойымда Дюпютреннің контрактурасы (мен одан зардап шегемін), ол қолдарды тырнаққа дейін азайтады” деді.) Директор көмекшісінің адамды тұмшалау туралы ұсынысын қабылдамайды (“Бұл ашықтыққа құмарлық!”) немесе “оны бір сәт үшін ғана оның бетін көрсетуді” қабылдамайды. Ол сондай-ақ барлық ашық денесін ағарту үшін жазбалар жасауды бұйырады. Режиссер сахнадан шығып кеткенде, оның көмекшісі бір сәт демалып, креслоға құлайды, содан кейін секіріп тұрып, оны ыдыраудан сақтау үшін күшпен сүртіп, қайтадан отырады. Бұл көрерменге оның әр тарапқа қарым-қатынасын жақсырақ түсінуге көмектеседі. Ахирде, ол Басты кейіпкерді жылы киіндірген және оның тітіркенгенін екі рет атап көрсеткен. Кейбір жағынан ол “бірлескен емес, құрбан”. Соңында олар театр техникінің (ешқашан көрінбейтін “Льюк”) жарықтандыруын репетициялайды. Ойын ішіндегі ойын бірнеше секундқа созылады: қараңғылықтан, жарықтың адамның басына түсуіне дейін, содан кейін қайтадан қараңғылық. Ақырында режиссер: “Міне, біздің апатымыз! Қапталда!” деп айғайлайды. Адам, Джон Кальдер айтқандай, “режиссердің көзқарасы бойынша, тоталитарлық режимнің идеалдық азаматының символы, тыныш, наразылық білдірмейтін тірі мүсінге айналды”.
The Director is an irritable and impatient man, his annoyance likely exacerbated by the fact that he has another appointment, “a caucus”, to attend and his time there is limited. He expresses concern with the overall appearance and demands that the coat and hat be removed leaving the man “shivering” in his “old grey pyjamas.” He has the man's fists unclenched and then joined, the only suggestion of his Assistant's that he pays any heed to; once arranged at breast height he is satisfied. (Beckett explained to James Knowlson that when he was composing Catastrophe, “In my mind was Dupuytren’s contracture (from which I suffer) which reduces hands to claws.”) The Director dismisses his Assistant's proposal to have the man gagged (“This craze for explicitation!”) or to “show his face just for an instant.” He also has her make notes to whiten all the exposed flesh. In a moment of respite, when the Director leaves the stage, his Assistant collapses into his chair then springs out and wipes it vigorously, as if to avoid contamination, before reseating herself. This helps the audience appreciate better her relationship to each of the parties. She is after all the one who dressed the Protagonist warmly and who – twice – highlights the fact that he is shivering. In some ways she is just “another victim rather than a collaborator.”
Finally they rehearse lighting with the theatre technician (the never seen "Luke"). The play within a play lasts only a few seconds: from darkness, to light falling on the man's head and then darkness again. Finally the Director exclaims: "There's our catastrophe! In the bag"). The man has become, as John Calder puts it, “a living statue portraying, from the director’s point of view, the quiescent, unprotesting victim, a symbol of the ideal citizen of a totalitarian regime.”
However, in an act of defiance, the man looks up into the audience (after having been looking down the entire time); the “applause falters and dies.” Beckett told Mel Gussow that “it was not his intention to have the character make an appeal He is a triumphant martyr rather than a sacrificial victim and it is meant to cow onlookers into submission through the intensity of his gaze and stoicism,”
Дегенмен, қарсылық актісі ретінде, адам көрермендерге қарайды (бұрынғы уақытта төмен қарап тұрғаннан кейін); “қошақан шапалақтар тоқтап, өледі”. Беккетт Мел Гуссоуға “Бұл кейіпкердің үндеу жасауы оның ниеті емес еді” деді. Ол – жеңіске жеткен шейіт, құрбандыққа шалынған құрбан емес және оның мақсаты – оның қарауының күші мен сабырлылығы арқылы көрермендерді бағынуға мәжбүр ету”.
The Director is an irritable and impatient man, his annoyance likely exacerbated by the fact that he has another appointment, “a caucus”, to attend and his time there is limited. He expresses concern with the overall appearance and demands that the coat and hat be removed leaving the man “shivering” in his “old grey pyjamas.” He has the man's fists unclenched and then joined, the only suggestion of his Assistant's that he pays any heed to; once arranged at breast height he is satisfied. (Beckett explained to James Knowlson that when he was composing Catastrophe, “In my mind was Dupuytren’s contracture (from which I suffer) which reduces hands to claws.”) The Director dismisses his Assistant's proposal to have the man gagged (“This craze for explicitation!”) or to “show his face just for an instant.” He also has her make notes to whiten all the exposed flesh. In a moment of respite, when the Director leaves the stage, his Assistant collapses into his chair then springs out and wipes it vigorously, as if to avoid contamination, before reseating herself. This helps the audience appreciate better her relationship to each of the parties. She is after all the one who dressed the Protagonist warmly and who – twice – highlights the fact that he is shivering. In some ways she is just “another victim rather than a collaborator.”
Finally they rehearse lighting with the theatre technician (the never seen "Luke"). The play within a play lasts only a few seconds: from darkness, to light falling on the man's head and then darkness again. Finally the Director exclaims: "There's our catastrophe! In the bag"). The man has become, as John Calder puts it, “a living statue portraying, from the director’s point of view, the quiescent, unprotesting victim, a symbol of the ideal citizen of a totalitarian regime.”
However, in an act of defiance, the man looks up into the audience (after having been looking down the entire time); the “applause falters and dies.” Beckett told Mel Gussow that “it was not his intention to have the character make an appeal He is a triumphant martyr rather than a sacrificial victim and it is meant to cow onlookers into submission through the intensity of his gaze and stoicism,”
Түсіндірме
Атауына түсініктеме қажет. Аристотельдің сөздерімен айтқанда: «апат – бұл сахнаға қирату мен азап әкелетін іс-әрекет, [онда] жаралар және басқа да осыған ұқсас құлқыналар орындалады». Малоун «катастрофаны» ескі мағынасында – лаваға тірідей көміліп, тіпті шашын да қозғай алмайтын адам деп сипаттайды. Бұл анықтама, әрине, қарсылықтың өзіне де қатысты; оның салдары апаттан артық емес. Бұл пьеса Бекеттің туындылары ішінде ең ашық саяси пьеса деп жиі айтылады, бірақ «What Where» және «Rough for Radio II» пьесаларына да осылай айтуға болады. Бұл пьеса әлі де Бекеттің пьесасы болып табылады, сондықтан оны түсінуді шектеу дұрыс емес. «Катастрофаның саяси маңызы туралы сұрағанда, ол ынтасыздықпен қолын көтеріп, бір ғана ескерту жасады: "Ол Pochade Radiophonique-тен, ағылшын тілінде Rough for Radio II деп белгілі, гөрі саяси емес"».
Саяси
Пьесаны тоталитаризмнің күші мен оған қарсы күрестің аллегориясы ретінде қарастыруға болады, басты кейіпкер диктаторлардың билігімен басқарылатын адамдарды (директор мен оның көмекшісі) бейнелейді. Олар "оның киімдері мен сыртқы түрі қасіретті, күңкеңдеген бейне проекциялайтындай етіп өзгертіп", оның үнін басады. "Режиссердің басты кейіпкерді нығайтуы – тірі адамды әлсіз, күшсіз азаптың символына дейін төмендету әрекеті ретінде қарастырылуы мүмкін. Бірақ пьесаның соңында ол өзінің адамгершілігі мен жекелігін бір, мардымсыз, бірақ күшті қозғалыста қайта жаңғыртады." Аяғы екіұшты деп мәлімдеген сыншыға жауап ретінде Беккет ашуланып: "Мұнда ешқандай екіұштылық жоқ. Ол: «Сендер маған әлі жеңілдік бермедіңдер!» дейді." деп жауап берді.
Театрлық
"Катастрофаның" фильмдік нұсқасын Дэвид Мамет "Беккет кино" жобасы үшін түсірді. Онда драматур және Беккеттің жанкүйері Гарольд Пинтер режиссер рөлінде ойнады, ал британдық актер Джон Джилгудтың протагонист ретіндегі соңғы түсірілімі болды (ол бірнеше аптадан кейін қайтыс болды). Бұл нұсқа біршама даулы болды, себебі Мамет оны реалистік туынды ретінде түсіруді жөн көрді: көрініс нақты театр сахнасында өтеді, ал басты рөлдердегілер режиссер мен оның ассистенті сияқты киінген. Режиссер (D), әйел ассистентінен (A) жарық сұрағанда, оны түпнұсқадағыдай сигарета үшін емес, сценарийді оқу үшін шам жарығы түрінде алды. Бұл кейіпкерге қатысты артықша жағымсыздық сезімін әлсіретті. Пинтер сомдаған Д. тым көп камера назарына ие болды, ал шыдамды Джон Джилгуд, әсіресе соңғы сәтте, басын көтеріп қарсылық білдіргенде, тым аз назарға бөленді. Кейбір сыншылар бұл интерпретация пьесаның тирандық тақырыбынан алшақтатады деп санайды. Мамет Беккеттің протагонистің қолдарына қатысты сахналық көрсетмесін де өзгертеді, қосылған қолдарды саусақпен көрсетумен алмастырды. Бұл инсценировкаға еркіндік берген жалғыз нұсқа емес. "Катастрофа" 1999 жылдың 15 қыркүйегінде Беккет фестивалінде қойылғанда, режиссер Роберт О’Махони кульминацияны Беккеттің ниетінен мүлдем өзгеше түсіндірді. Джонни Мерфи басын көтеріп, көрермендерге үлкен қадір-қасиетпен қарағаннан кейін, еріндері ашылып, Эдвард Мунхтың "Шыңырлау" картинасын еліктегендей созылды. Бұл соңғы сахнаның күшін жойды, себебі Басты кейіпкер тек тірі жанды айқайлайтын құрбанға айналды. "Катастрофа" тек саяси жағдай мен суретшінің одағындағы орны туралы ғана емес. Жәбірленуші немесе "протагонист" барлық актерлердің бейнесін көрсетеді, олар драматурлардың жазғандарын режиссерлердің нұсқауымен сомдауы керек (Беккет актерлермен, әсіресе оның сахналық көрсетмелеріне қарсылық білдіргендермен қарым-қатынасын жақсы біледі). Пьесадағы режиссер екі прототипті бейнелейді: саяси комиссар және Питер Брук, Витез, [Мамет немесе О’Махони] сияқты өте күшті режиссерлер, олар спектакльді өздерінің түсініктеріне сәйкес өзгертеді, мұнда көбінесе құрбанның өзі автор болады; көптеген театрлық әзілдер бар. Режиссердің ассистенті тапсырманы салқынқанды түрде орындайды, және біз тұтқын лагерінде немесе киностудияда болғанымыз маңызды емес: шедеврді жасау үшін барлық адамгершілік принциптерден бас тартылады. Бұл екі қырлы метафора өзінің сыртқы қарапайымдылығына қарамастан өте тиімді. Уақыт өте келе, Беккеттің барлық туындыларындағыдай, одан да көп мағыналар мен аллюзиялар ашылатын болады.
Catastrophe is not only about a political situation and the place of the artist in it. The victim or “protagonist” is also representative of all actors, having to portray what writers write for them in the way directors tell them to do it (Beckett is not unaware of his own relationship with actors, particularly those who in the past have resisted his stage directions). The director in the play catches two prototypes, that of the political commissar and of the all powerful personality director like Peter Brook, Vitez, [Mamet or O’Mahoney], who bend a performance to their own interpretation, where often the victim is the author himself; there are many “in” theatrical jokes. The director's assistant coolly carries out her instructions, and it matters little if we are in a concentration camp or a film studio: all humane considerations are ruled out to achieve the ultimate work of art. The two pronged metaphor is incredibly effective for all its surface simplicity. In time, as with all of Beckett's work, more strands and allusions will be discovered.
Жеке
Пьеса Беккеттің жеке өзінің ашыққа шығудан сезген үркінісімен де байланыстырылды, сондай-ақ театрдың табиғатындағы көрнекілікпен де байланыстырылды. Ол суретшінің өзінің ниетін ашатын етіп туындысын қалыптастырудың мүмкін еместігін көрсетеді; өнер соңында оның бақылауынан шығып кетеді.