Кіріспе

Англияның оңтүстік-шығысындағы өзен, сондай-ақ ұқсас атаулар бар. Ли өзені (ағылш. River Lea) – Англияның шығысында және Үлкен Лондонда орналасқан. Ол Бедфордширде, Чилтерн төбелерінде басталып, Гертфордшир арқылы оңтүстік-шығысқа қарай ағып, Эссекс шекарасымен және Үлкен Лондонға жетіп, Боу-Крикте Темза өзенімен қосылады. Бұл Лондонның ірі өзендерінің бірі және Темзаның ең шығысқа қарайғы ірі саласы. Өзеннің маңыздылығы, солтүстік-оңтүстік сауда жолы ретіндегі маңызын жасырып қалды. Гертфордтан төмен қарай, өзен орта ғасырлардан бері Темза мен шығыс Гертфордшир және Эссекс арасында қайық жүруге қолайлы болу үшін өзгертілді, бұл Ли навигациясы деп аталады. Бұл оның жағалауларында көптеген өнеркәсіптердің дамуына түрткіс берді. Басты саласы – Сторт өзені Ходдесдон қаласында қосылады. Төменгі Лиа белгілі бір деңгейде ластанған болса да, оның жоғарғы бөлігі мен салалары, әктас ағындары ретінде жіктеледі, Лондон үшін маңызды ауыз су көзі болып табылады. 1613 жылы ашылған «Жаңа өзен» деп аталатын жасанды су жолы, Хертфорд маңындағы өзеннің жоғарғы бөлігінен таза суды алып, ауыз су ретінде пайдаланады, сондай-ақ өзеннің төменгі бөліктерінен де су алынады. Лианың Чилтерндегі бастауы Лондонның әсем суының өте қатты болуына (жоғары минералдық құрамына) әсер етеді.

Этимология

Лея өзенінің атауы алғаш рет 9 ғасырда тіркелген, бірақ одан да ертерек болған деп саналады. Англосаксон дәуіріндегі жазуларда 880 жылы Lig(e)an және 895 жылы Lygan кездеседі, ал ерте ортағасырлық кезеңде көбінесе Luye немесе Leye деп аталады. Бұл атау келт (бритондық) түбірі – "жарық" немесе "сәуле" деген мағына беретін lug сөзінен шыққан болуы мүмкін, сонымен қатар бұл түбір бір құдайдың атына да байланысты, сондықтан мағынасы "жарық өзен" немесе "Лугус құдайына арналған өзен" болуы мүмкін. Көбірек қарапайым түсіндірме – бұл бритондық сөз, қазіргі уэльс тіліндегі "Li" сөзімен байланысты, ол "Lea" деп айтылады және "ағыс" немесе "ток" дегенді білдіреді. Леяның орталық бөлігі тарихи тұрғыдан "Мередич" деп белгілі болған, бұл атау ескі ағылшын тіліндегі "gemaera" сөзінен шыққан, ол "шекара" дегенді білдіреді. Мұның себебі – өзеннің бұл бөлігі аумақтарды бөліп тұрған, мысалы, Миддлсекс және Эссекс округтарын бөліп тұрған шекаралық сызық қызметін атқарған. 20 ғасырға қарай "Мередич" атауы "Мэр Дайк" деп өзгеріп, Чингфорд пен Энфилд арасындағы өзеннің бір арнасын ғана білдірді. 20 ғасырдың ортасында бұл арна Ли аңғары суқоймаларының бір бөлігімен алмастырылды. Лея өзені көптеген жер-атаулардың құрамына кіреді, соның ішінде өзеннің бастауы орналасқан Лутон қаласының маңындағы Лиграв және Лутон мен Лейтон қалалары бар: екеуі де "Лея өзеніндегі шаруашылық" дегенді білдіреді.

Есімнің жазылуы

Лея деген жазу Гертфордтан батысқа қарай (ағыс бойында) басым, бірақ екі жазудың да (Лея және Ли) Гертфордтан Темза өзеніне дейін қолданылуы мүмкін. Ли каналы Парламент актілері арқылы құрылған және осы контексте тек осы жазу қолданылады. Ли өңірінің аймақтық саябақ басқармасы да демалыс нысандары үшін осы жазуды пайдаланады. Дегенмен, Лея жазуы астанадағы көше аттары, орналасқан жерлер және басқа да инфрақұрылым үшін қолданылады, мысалы, Лиамаут, Лея көпірі, Лея аңғары жолы және Лея аңғары желілері (теміржол). Бұл жазу геология, археология және т.б. салаларында Лея аңғарына сілтеме жасағанда да қолданылады.

Басқа қолданыстар

«Ли өзені» термині – кокни жаргонында «шай» сөзінің жұмбақ сөйлеу тәсілі.

Табиғи шекара

Леа және оның ірі саласы Сторттың жолы ұзақ жылдар бойы саяси шекара ретінде пайдаланылып келген. Темір дәуірінде Леа және Сторт өзендерінің аңғарлары батыстағы Катувеллауни тайпасы мен шығыстағы Тринованттар тайпасы арасындағы қақтығысқа толы шекаралық аймақ құрады. Екі өзеннің Шығыс Саксония Корольдігінің негізгі аумағы мен оның Орталық Саксония провинциясы арасындағы шекара болған деп есептеледі. Кейіннен Леаның барлық бөлігі ағылшын билігіндегі батыс аймақтары мен 9 ғасырдың соңында құрылған Данелау арасындағы шекара ретінде қолданылды. 9-шы немесе 10-шы ғасырдан бастап, Англияның осы бөлігінде округтер құрылғаннан кейін, Леа-Сторт жолы Эссекс пен шығыс жағында, Гертфордшир мен Миддлсекспен батыс жағындағы тарихи шекараны құрады. Лондон ішінде өзен әрқашан Лондонның аудандары арасындағы шекара ретінде қолданылады, олар өз кезегінде Леа өзенін шекара ретінде пайдаланған ежелгі округтер мен приходтардың шекараларын мұраға алды. 1889 мен 1965 жылдар аралығында Төменгі Леа Лондон графтығының Эссекспен шығыс шекарасы болды. Лондонның парламенттік сайлау округтерінің шекараларын қарастырғанда, Шекара комиссиясы Темза және Леа өзендерін Лондонның маңызды ішкі бөліністері ретінде қарастырады. Комиссия екі өзеннің кез келген жағында орналасқан жаңа немесе өзгертілген сайлау округіне рұқсат бермейді, мұндай құрылымды жасанды және жергілікті қоғамдардың немесе ұлттық ерекшеліктерінің көрінісі емес деп санайды. Олар бұл мәселеге оңтүстікке қарай, Төменгі Леада, өзен арқылы байланыстардың сапасы мен саны жоғары болғандықтан, және екі жақтағы қауымдастықтар жақсырақ үйлесім тапқандықтан, келісімге келді.

Жоғарғы Леа

Су көзі әдетте Валуд банкісінің ішінде, Льютон қаласындағы Легрев орманындағы неолиттік дөңгелек құрылымда, Валуд басқышында деп есептеледі; бірақ осы жерге өте жақын жерде өзенге Хоутон Брук ағысы қосылады, ол Хоутон Регисте 2 миль (3 км) батысқа қарай басталады. Лутоннан өткеннен кейін, жас өзен Лутон-Ху иелігі арқылы ағып өтеді және бастауынан алты миль жерде Гертфордширге кіреді. Одан кейін өзен Харпенден, Уитампстед қалалары арқылы шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай ағады, Уитампстед – бұрынғы Катувеллауни тайпасының астанасы болған, Хатфилд және Уэлвин Гарден Сити жаңа қалалары арасындағы тар жасыл кеңістік арқылы Гертфорд округтік қаласына жетеді.

Ортаңғы Леа

Гертфордта жағалауы терең емес өзен оңтүстікке қарай бұрылудан бұрын қысқа ғана уақытқа солтүстікке бұрылады. Гертфорд пен оның ең ірі саласы Сторт өзенінің қосылған жері арасындағы бірнеше шақырымда өзен мен оның төңірегіндегі аймақтар маңызды өзгерістерге ұшырайды. Өзенге бірнеше ірі салалар құяды: Мимрам, Бин, Риб, Эш және одан кейін Сторт өзені. Судың көп болуы екі жағында тік төбелері бар кең су тасқыны жазығын қалыптастырды. Өзен осы аңғардан бірнеше арналармен ағып өтеді, бұл адамның араласуы мен табиғи себептердің нәтижесі. Ағынның күшеюі Гертфордтан өзенмен жүзуге мүмкіндік берді, бұл Ли навигациясының құрылысымен одан да жақсартылды – Гертфорд қамалынан басталатын терең канал. Леяның ең маңызды саласы Сторт, Гертфордтан шамалы қашықтықта Фельдс Уэйрде қосылады және өзінің жоғарғы ағысында епископтық Стортфордқа дейін жүзуге болады. Темір жол Лияның су тасқыны жазығының батыс жағымен, Гертфордтан Тоттенхэмге дейін өтеді, бұл аймаққа қолжетімділікті арттырады және алқаптың батыс жағының сипатын шығыс жағына қарағанда одан да дамыған түрде ленталық құрылымға итермелейді. Гертфордтан кейін өзен Уэрдің ортағасырлық өзен портынан өтеді, ал Гертфордширдің жағалауы көп ұзамай толыққанды дамиды. Батыс жағалауында өзен Гертфордширдегі Ходдесдон, Броксборн және Чешунт қалаларынан өтеді; содан кейін солтүстік Лондонда Энфилд, Эдмонтон, Тоттенхэм және Тоттенхэм батпақтары. Шығыс жағында өзен Эссекс жағалауындағы Уолтем-Эбби аббаттығынан өтеді, содан кейін шығыс Лондондағы Чингфорд және Уолтемстоу қалаларынан. Гертфордтан төмен көптеген шақырымға дейін өзен көлдермен шектеледі; солтүстікке қарай олар негізінен суға батқан бұрынғы қиыршық тас карьерлері, ал Лондонда олар су қоймалары: Ли өзені су қоймалары тізбегінің 13 су қоймасы, өзен тармақтарымен толықтырылады. Бұл су қоймалары Лондонның Харрингэй және Хакни аудандарының шекарасында аяқталады және кең, дамылмаған жасыл кеңістіктің бөлігін құрайды, оның ені кейбір жерлерде 800 метрге жетеді және Лондонның тереңіне дейін созылады.

Төменгі Леа

Хакнидің солтүстік шетінде өзен оңтүстік-оңтүстік-шығыс бағытқа бұрылады, су сақтағыштары аяқталады, бірақ кең жасыл дәліз жалғаса береді. Бұл дәлізге Уолтемстоу батпақтары, Лейтон батпақтары, Хакни батпақтары және Королева Елизавета Олимпиадалық паркі кіреді. Паркте, және оның оңтүстігінде, өзеннің ағысы екіге бөлінеді, дерлік толығымен адам жасаған арналарда – Боу Бэк өзендерінде ағады; бұл арналар бұрын көптеп таралған және бастапқыда су диірмендерін іске қосу үшін жасалған, соның ішінде оңтүстік жағында қалпына келтірілген тасқын диірмені – «Үш диірмен». Кейіннен Боу Бэк өзендерінің маңындағы аймақ дамыған өнеркәсіптік аймаққа айналды. Боу Крик маңында ірі өнеркәсіп өркендеді, оның ішінде Темза темір зауыты, Бромли-бай-Боу газ сақтағыштары және Вест Хэм электр станциясы болды. 1960 және 1970 жылдары экономикалық жағдайдың өзгеруі Леа бойындағы күрт құлдырауға және деиндустриализацияға алып келді. Тарихи тұрғысынан өзен Хакни Уикке дейін тасқынға ұшыраған, бірақ қазір Боу және Вест Хэм арасындағы Боу шлюзі тасқынды тоқтата тұрады. Су кемелері Лиадан Темзаға дейін жүзе алады, бірақ Лаймхаус Кат арқылы (ол Боу шлюзінде Лиамен қосылады) Лаймхаус бассейніне және одан Темзаға Лаймхаус бассейні шлюзі арқылы жүру көбінесе ыңғайлырақ. Төменгі Лианың батыс жағындағы қауымдарға Хакни, Боу және Бромли-бай-Боу жатады. Шығыс жағында Уолтемстоудың оңтүстік бөліктері, содан кейін Лейтон, Стратфорд және Вест Хэм кіреді. Өзеннің соңғы бірнеше шақырымы Боу Крик деп аталады және өзен Темзаға Блэкволлда (батыс жағында) және Каннинг Таунда (шығысында) құяды.

Жол қиылыстары

Рим дәуірінде Ескі Форд, аты айтып тұрғандай, Леа өзенінің ежелгі, ең төменгі ағысындағы кезеңі болды. Бұл – қазіргі Оксфорд көшесі, Олд-стрит арқылы Бетнал Гринге, содан кейін Ескі Фордқа және одан Ванстед Слип (қазіргі Лейтон) деп аталатын батпақтар арқылы өтетін, римдік кезеңге дейінгі жолдың бір бөлігі еді. Маршрут Эссекс арқылы Колчестерге дейін жалғасты. Сол кезде Леа өзені кеңірек болды, және таяз су Хакни Уикке дейін созылды. Ескі Фордта 4-ші және 5-ші ғасырларға жататын кеш римдік қоныстың іздері табылды. 1110 жылы Генрих I-нің әйелі Матильда Баркинг аббаттығына бара жатқанда, боуда құлап кетіп, Леа өзенінің үстінен ерекше доға тәрізді, үш доғалы көпір салуды бұйырды (осындай көпір бұрын-соңды салынбаған еді). Бұл Боуде төменгі Леа өзенінің үстінен салынған алғашқы көпір болды. Төменгі Леа сол кезде кең, таяз және арнасы түзетілмеген өзен болғандықтан, көпірдің салынуы Эссекс пен Миддлсекс (оның ішінде Лондон қаласы) арасындағы әлеуметтік және экономикалық интеграцияны бұрынғыдан гөрі едәуір деңгейде арттырды. Леа көпірі, төменгі Леадағы екінші көпір 1757 жылдан кейін салынды, ол бұрынғы паромды алмастырды. Ол Клэптонды батысқа, ал Лейтон мен Уолтемстоуды шығысқа байланыстырды. 1810 жылы Қазан қаласына баратын Баркинг жолының үстінен салынып, өзен арқылы өтетін темір көпір салынды. Орта Леаға қарағанда, төменгі Леаның орталық бөлігінде өткелдер әлдеқайда көп.

Сауда және өнеркәсіп

Орта ғасырларда Храмдық диірмендер, Абби диірмендері, Ескі Форд және Боу – су диірмендері орналасқан жерлер (көбінесе шіркеу меншігінде болған), олар Стратфорд пен Боу нан пісірушілеріне ұн, ал содан кейін қалаға нан жеткізген. Осы диірмендер үшін жасалған арналар Боу Бэк өзендерінің Стрэтфордтағы бұрынғы римдік тас жолдан өтуіне себеп болды (өзеннің аты осыдан шыққан). Леа өзені Уэрдің ескі сыра қайнату және сусату орталығы арқылы ағып өтеді, сондықтан су арқылы тасымалдау көп жылдар бойы маңызды өнеркәсіп болып табылды. Арпа Уэрге, ал сусатылған арпа өзен арқылы, әсіресе Лондонға тасымалданды. Уэрде туған баргерлерге 1665-66 жылдардағы Ұлы оба кезінде Лондонға таза су мен азық-түлік жеткізгені үшін "Темза өзенінің бостандығы" құрметі берілді, бұл олардың шлюздер үшін төлем жасау қажеттігінен босатылғанын білдірді. Жергілікті аңыз бойынша, сол кезде Лондоннан Уэрге өлі денелер өзен арқылы жерлеу үшін әкелінген, бірақ мұны растайтын ешқандай дәлел жоқ. Су арқылы кең көлемде сауда жасалғандықтан, тарихшы Джон Стоу 1603 жылы Леа өзенін "осы әдемі және пайдалы өзен" деп сипаттады. Өзен жағасында Waltham Abbey Корольдік ұнтақ фабрикасы, Enfield Lock-тағы Корольдік шағын қару фабрикасы (қазір Enfield Island Village деп аталатын тұрғын үйлер кешені) және Стратфорд Лангторн аббаттығының орнындағы Конгрев зымыран фабрикасы сияқты ірі қару-жарақ өндірушілер орналасқан.

Өзенді басқару

1424 жылдан бастап өзенге жақсартулар енгізілді, жер иелеріне өтемақы төлеу үшін баж салынатын болды, ал 1571 жылы өзенді кеңейту туралы жеке заң жобасы Халықтар палатасына ұсынылғаннан кейін бүліктер болды. 1577 жылы Уолтем Аббаттығында алғашқы шлюз салынды және өзенді теңіз жүру үшін белсенді басқару басталды. 1613 жылы Жаңа өзен Лиядан және оның Гертфордширдегі су жиналатын аймақтарынан Лондонға таза су жеткізу үшін, сондай-ақ Лияның төменгі ағысында дамыған зиянды өнеркәсіптерді айналып өту үшін салынды. Жасанды канал табиғи өзенге ағынды одан әрі азайтты және 1767 жылы Лияның каналдандырылған бөлігінде Гертфорд Касл бөгетінің астында шлюздер орнатылды, қазір Ли Навигациясы, келесі ғасырларда тағы да шлюздер салынып, каналдандыру жұмыстары жүргізілді. 1766 жылы өзенді Бромли-бай-Боуде Лаймхаус кесігі арқылы Темзамен, Лаймхаус бассейнімен байланыстыру жұмыстары басталды. 2024 жылдың қаңтарында Ли өзені жағалауларын бұзып, Хакни Уик тұрғындары "тізеге дейін" су тасқыны болғанын айтты.

Соғыс және қақтығыс

Хакнидегі Лиа өзеніндегі Миллфилдс паркі 527 жылы Эссекстің Эсквиннің Кенттің Октасын жеңген жері деп есептеледі, бұл Эсквинге Эссекстің алғашқы патшасы болуға мүмкіндік берді. Дегенмен, осы оқиғалардың тарихилығы және Эсквиннің өмір сүргендігі күмәнді. 878 және 890 жылдар аралығында Альфред пен Гутром шарт жасады, ол басқа істермен қатар, даниялықтар мен ағылшындардың арасындағы шекараны белгілеу үшін Лиа өзенінің бағытын пайдаланды. 894 жылы даниялықтардың әскері өзен арқылы Гертфордқа жетті, ал шамамен 895 жылы олар Лондоннан солтүстікке қарай 32 шақырым жерде, Лианың жоғарғы ағысында бекінілген лагерь салды. Ұлы Альфред даниялықтарды жеңуге мүмкіндік тапты және өзеннің деңгейін төмендету үшін жаңа арна қазып, даниялықтарды қиын жағдайға түсірді. 1216 жылы Бірінші Барон соғысы кезінде болашақ Франция королі Людовик VIII Гертфорд қамалын бір ай бойы қоршады, нәтижесінде ол тапсырылды. Ол қамалды салыстырмалы түрде қысқа уақытқа иеленді, өйткені көп ұзамай соғысты ұтырып алды. 1648 жылы екінші ағылшын азаматтық соғысы кезінде роялистер Гринвичтен Темзаны кесіп өтіп, Лиа арқылы Боу көпірінен өтіп, Эссекске кіруді жоспарлады. Тауэр-Хамлетс жасақтарымен және басқа парламенттік күштермен болған шешілмейтін шайқастардан кейін, Боу көпірі шайқасы деп белгіленген ұрыста роялистер Колчестерге қарай жол тартты және онда қоршауға алынды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лианың екі жағындағы Лондонның бөліктері неміс армиясы мен флоттың дирижабльдерінің шабуылына ұшырады. Сенімді деректерге сүйенсек, дирижабль экипаждары кең су қоймаларын Темза деп жаңылысып, бомбаларын Лондонның орталық бөлігі деп ойлаған жерге тастады.

Қоршаған орта мәселелері

Өзеннің және оның төңірегіндегі жердің экологиялық, ландшафттық және демалыс маңызы бірнеше саябақтар құрамына енгізілуімен және жоспарлау саясатының бірнеше шешімдерімен мойындалды.

Басқару және тағайындау

Өзеннің көп бөлігі Ли доласы саябағының ішінде орналасқан. Өзенді қоршаған жердің бір бөлігі қала құрылысын одан әрі дамытуды болдырмау мақсатында Метрополитен жасыл белдеуі немесе Метрополитен ашық аумағы деп белгіленген.

Жабайы табиғат

Өзенде балық және басқа да жануарлар бар, мысалы, кейде естіктер кездеседі. Кейбір қайық саяхатшылары 2005 жылдың 5 тамызында канадалық қаздың суға өте жылдам тартылып кеткенін байқағанын хабарлады. Лондонның жабайы табиғат қоры мұның шұбардың салдарынан болғанын болжады. 2011 жылы Майк Уэллс өзенде "қаз тік түсетінін" көргенін айтты. Тағы да шұбар немесе норка себеп болуы мүмкін деп есептелді. Vice Magazine журналы Уэллстің әңгімесі 2012 жылғы Олимпиада ойындарына дейін сол жылы аймақтан үй қайықтарын шығарып тастауға биліктің жасаған әрекеттерін жариялау үшін құрастырылған болуы мүмкін деген пікірді келтірді.

Ластану

Өзен ластану қаупіне тап болып отыр, онда кәріз сулар жиі құйылады, сондай-ақ 2018 жылы болған мұнай ағып кетуі немесе 2019 жылы қоймадан шыққан уытты су сияқты сирек кездесетін, бірақ ауқымды зиян келтіретін жағдайлар орын алады. Кәріз судың ластануы, сондай-ақ ауыл шаруашылығы далаларынан шайылып келген тыңайтқыштар эвтрофикацияға, яғни қоректік заттардың артық болуына алып келеді, бұл экожүйенің тепе-теңдігін бұзумен қатар судың оттегісінің азаюына себеп болады. Ли өзенінде қоқыс, күлте және микропластиктер үлкен мәселе болып табылады, осы қалдықтардың көп бөлігі кәріз су арқылы өзенге келіп түседі. 2021 жылдың сәуір айында Хакни кеңесі Экологиялық агенттікке хат жолдап, өзендегі кәріз суларды шығару және ластану мәселесін шешуге шақырды. 2021 жылдың қараша айында жергілікті еріктілер төменгі Ли өзенінен әр ай сайын 100 кг пластик ластануын алып тастап жатқанын мәлімдеді. Ішуге, ауыл шаруашылығына және өнеркәсіпке арналған суды алу өзен ағынының азаюына әкеп соқты, бұл жануарлар дүниесіне әсер етеді және қалған өзен суындағы ластаушы заттарды шоғырландырады. Thames21 бастаған жобалар сияқты шаралар суды оттегімен толықтыра отырып, ластаушы заттарды жоюға көмектеседі, сондай-ақ су құстары сияқты жануарларға қолайлы орта жасайды және каналдандырылған өзеннің бетон бөліктерінің сыртқы түрін жақсартуға септігін тигізеді.

Спорт

Алғашқы кездері "Тоттенхэм Хотспур" өз ойындарын "Тоттенхэм Маршз" алаңында, ал "Лейтон Ориент" төменгі Лиа аймағында бірнеше үй стадиондарына ие болды, екеуінің де қазіргі стадиондары өзенге бір шақырымнан аспайтын қашықтықта орналасқан. "Вест Хэм Юнайтед" Темаза темір зауытының командасы ретінде құрылды, бұл Темазаға құятын Лиа өзенінің екі жағасында орналасқан кеме жасаушы зауыт еді. 2012 жылғы Олимпиада Лиа өзенінің жағасындағы Королева Елизавета Олимпиадалық паркінде өтті, ал оның басты стадионы өзеннің екі саласы арасындағы аралда орналасқан, қазір "Вест Хэм Юнайтед" клубының үйі. Гертфордширдегі Ли Вэлли Уайт-Уотер орталығы – Олимпиаданың тағы бір спорттық жетістігі.

Лондон көпірі құлап жатыр

"Лондон көпірі құлап жатыр" балалар өлеңінің әртүрлі нұсқалары Боу көпіріне сілтеме жасайды. Ең ежелгі белгілі нұсқасы 1823 жылы Gentleman's Magazine журналына хат жазған адам есіне түсірген нұсқа болуы мүмкін, ол Карл II (1660–1685) патшалығында бала болған әйелден естігенін айтқан және оның мәтіні былай болған:

"Әдемі ханым" кім екендігі туралы бірнеше теория бар, соның ішінде бұл Матильдаға, Боу көпірін және оның маңындағы көпірлерді салған адамға, немесе тіпті Леа өзеніне қатысты болуы мүмкін деген пікірлер де бар.

Басқа

"Екі лебедь туралы аңыз" поэмасы Лия өзенінің жағасында өрбиді. Оны 1590 жылы Уильям Валланс жазған. Өзеннің ежелгі арнасы Исаак Уолтонның "Толық балықшы" атты классикалық балық аулау кітабының алғашқы тарауларында бейнеленген. Автор Тоттенхемнен бастап, өзен бойымен жоғары қарай саяхаттайды. Ли Хэтт өзен аңғарымен жүруге арналған нұсқаулық жазса, 2009 жылы өзеннің барлық ұзындығын аралап шығу туралы есеп "Diamond Geezer" блогында жарияланды. 2014 жылы неміс жазушысы Эстер Кински "Am Fluß" романын шығарды, ол қазір Иэн Галбрейт аударған "River" деген атпен ағылшын тілінде қолжетімді. Романның негізі – оның Хорсшу Пойнт маринасынан Темзаға құятын жерге дейін Лияның төменгі ағысы бойындағы серуендері. 2015 жылы әнші-әндерші Адель өзінің үшінші студиялық альбомы "25"-те өзенге арналған әнді жариялады.

Салалар

Толық салалар тізімін осы беттің төменгі жағындағы «Ли/Ли өзені, Англия» аталатын қосымшаны кеңейту арқылы көре аласыз.