Кіріспе

Австриялық философ, социолог және экономист

Отмар Шпанн (1 қазан 1878 – 8 шілде 1950) – консервативті австриялық философ, социолог және экономист. Оның либералдық және социалистік көзқарастарына қарсы радикалды ұстанымдары, Адам Мюллер сияқтылардың 19 ғасырдың басындағы романтикалық идеяларына негізделген. Ол бұл идеяларын кітаптарында және дәріс курстарында кеңінен таратты, соның салдарынан соғыстар аралық кезеңде Австриядағы саяси күштер арасында қарсылық тудырды.

Ерте өмір

Отмар Шпанн – өнертапқыш және өндіруші Йозеф Шпаннның ұлы. Ол Австрияның Вена қаласының маңындағы Альтманнсдорф ауданында өскен. Оның үш бауырласы болды, анасы ерте қайтыс болғаннан кейін әкесі отбасын асырауға шамасы келмеді. Сондықтан Спанн 12 жасынан бастап анасының әжесінің тәрбиесінде өсті, оның күйеуі бұрынғы сержант болған және әкесінің өміріне қарама-қарсы әскери салт-дәстүрді ұстанған. Ол Бюргершуле мектебін бітіріп, 1898 жылы дипломын алды. Содан кейін Вена университетінде философия, ал Цюрих және Берн университеттерінде саяси ғылымдарды оқыды. 1903 жылы Тюбинген университетінен саяси ғылымдар бойынша докторлық диссертациясын қорғады. 1920 жылы "Нағыз мемлекет" атты лекциялар сериясымен Спанн өзінің корпоратизм теориясы – универсализм бағытын қалыптастыра бастады. 1921 жылы лекциялар сол атаумен кітап түрінде жарық көрді. Еңбегінде ол Адам Генрих Мюллердің идеяларына негізделген толыққанды теорияны жасады. Онда таратылған антидемократиялық және антимарксистік идеялар Австрия мен Судет айманындағы неміс ұлтшылдары мен консервативті католик студенттерінің арасында ерекше танымал болды, ол тез арада культ тұлғаға айналды. Спанн студенттер арасында ғана емес, университеттің дәліздеріне дейін жеткен лекциялары үшін, сондай-ақ орман ішінде өткізетін жазғы фестивальдері үшін де танымал болды, онда ол "өрттің үстінен секіру арқылы мәнді сезіну қабілеті дамиды" деп үйреткен (Колдуэлл 2004, 138-9).

Активизм және мансап

1928 жылы ол Kampfbund für deutsche Kultur (KfdK) басқарма мүшесі болды. Кампфбундтың алғашқы қоғамдық шарасы 1929 жылғы 23 ақпанда Мюнхен университетінің ең үлкен аудиториясында өтті, онда ол қазіргі заманның мәдени дағдарысы туралы лекция оқыды, ол сол кездегі БАҚ-та жақсы қабылданды. Шпанн демократия мен марксизм арасындағы «үшінші жол» ретінде авторитарлық корпоративтік мемлекет құруды ұсынды. Алайда, ұйым жетекшілерімен туындаған келіспеушіліктерге байланысты 1931 жылы Кампфбундтан шығарылды. 1933 жылдан бастап ол нацизммен тығыз байланысты Ständisches Leben журналының редакторы болды. Ол кітаптарды өртеуді қолдады, бірақ антисемитизмнің кең ауқымын қолдамады. 1935 жылдан бастап оның идеяларына нацистік органдар күшейе түсті. 1936-1938 жылдары, Австрияда НСДАП-қа тыйым салынған кезде, Бергверктегі оның сарайында жасырын баспахана болды. Спанн үнемі биліктегілердің назарын өзінің корпоративтік мемлекет туралы авторитарлық теориясына аударуға тырысты, оның пікірінше, бұл теория баршаның игілігі үшін дереу енгізілуі керек еді. Ол шамамен 1930 жылы нацистік партияға да қосылды. 1933 жылы австро-венгрлік әлеуметтанушы Карл Поланьи Шпаннның фашизмге алғашқы толыққанды философиялық жүйесін сыйлағанын және оның антииндивидуализм идеясы оның басшылық қағидасына айналғанын жазды.

Испан универсализмі

Спаннның авторитарлық корпоративтік тұтастай универсализм ілімі (Спаннизм деп те аталады) Спаннның саясат, әлеуметтік ғылым және экономика салаларындағы түрлі ой желілерін байланыстыру арқылы құраған онтологиялық метафизикасына негізделген. Идеялар тарихы тұрғысынан алғанда, оның универсализмі негізінен Платонның идеялар теориясына, ортағасырлық неміс мистикасына, Гегельдің идеализміне және романтизм философиясына сүйенген. Ол осы ойлау мектептерінің еңбектерін көп томдық антологиясы «Die Herdflamme»-да жариялаған. Спанн универсализмнің ең маңызды міндетін «индивидуалистік әлеуметтік және экономикалық теорияны жеңу» деп есептеді. Спаннның пікірінше, халықты мемлекет, нәсіл не тіл құрамайды, тек «рухани бірлестік» арқылы ғана құралады. Спанн мұны немістердің этникалық «халықтарында» және «халықтың мүлігінде» көреді. Бұл универсалистік идеалистік әлеуметтік ілім рационализмге, либерализмге, материализмге және марксизмге қарсы бағытталған, сондай-ақ мемлекет пен қоғамды кәсіби принциптер бойынша қайта ұйымдастыруды қажет етті (корпоративтік мемлекет). Спаннның универсалистік ілімі әлемді нарық теориясы тұрғысынан атомдық құрылым ретінде емес, құрылымдық теория тұрғысынан органикалық құрылым ретінде сипаттады. Осы органикалық тұтастайлықта, «әрбір жеке мүше тек одан жоғары тұрған бірлікке қатысты ғана толыққанды анықталуы мүмкін», иерархиялық құрылымдағы әлеуметтік бірлік жеке тұлғадан басымдық алады. Спанн экономикалық жүйені әлемдік экономикамен қатарластырылған құрылым ретінде қарастырды, ол төмендеу ретімен ұлттық экономикаларға, аймақтық экономикаларға, бизнес бірлестіктеріне, компанияларға және жеке экономистерге бөлінеді.

Оқытудан шығару

Заманауи ағыммен үлкен дәрежеде үйлесімде болғанына қарамастан, ол үнемі наразылыққа ұшырады. 1938 жылы, Аншлюс болғаннан кейін, нацистер оны қысқа мерзімге түрмеге қамап, 1919 жылдан бері иеленген Вена университетіндегі профессорлық қызметінен шеттетіп жіберді. 1938 жылы ол тұтқындалып, шамамен төрт ай бойы Дахау концлагерінде ұсталды, онда зорлық-зомбылық салдарынан көзге байланысты ауыр проблемаларға тап болды дегенді айтады. Соғыс аяқталғанға дейін уақытты жалғыздықпен өткізген Спанн 1945 жылы 67 жасында университеттегі қызметіне қайта оралуға тырысты. Бірақ, оған оқытуды жалғастыруға рұқсат берілмеді және 1950 жылы көңілі толмаған күйде және ашумен қайтыс болды.

Экономика

Гельмут Воллдың (1994) сөзіне қарағанда, Отмар Шпанн "Веймар дәуірінің ең ықпалды экономисі" деп есептеледі. Волл Спаннның универсализмін догма тарихына байланыстырады.

Австриялық консервативті революция өкілі

Армин Пфаль Траубердің сөзіне сәйкес, Шпанн өзінің корпоративтік мемлекет теориясын австриялық ультраұлтшыл консервативті революция өкілі ретінде қолданды. Пфаль Траубер Шпаннды оның ұстанымдары, әсіресе жас консерваторлардың өкілі ретінде осы интеллектуалды ағымның бір бөлігі деп есептейді. Пфаль Траубердің пікірінше, көптеген басқа консервативті революционерлерден өзгеше, Шпанның корпоративтік мемлекет теориясы "қабылданбаған демократиялық конституциялық мемлекетке нақты және толыққанды қарсы ұсыныс" болды. Австрияда тұрып жұмыс істеген интеллектуал ретінде ол консервативті революцияның қалыптасуы мен дамуына шектеулі үлес қосты, бірақ оның ой-пікірлері Эдгар Джулиус Юнг сияқты оның негізгі идеологтарының қалыптасуына әсер етті. Карл Брукшвайгер (2005) Отмар Шпаннның ойлауын Рольф Петер Сиферле еңбегінде берілген анықтамаға сәйкес консервативті революцияға жатқызады.

Саяси католицизмдегі орын және ықпал

Спаннның айналасындағы универсалистер саяси католицизмдегі әлеуметтік-романтикалық ағымдарға жатқызылады, олардың барлығы "шамалы да болса өткенге бет бұрған, романтизмге, феодализмге және қалалық экономикаға бағдарланған" көзқарастарды ұсынды. Спаннның айналасындағы универсалистерден өзге, Антон Орел, Карл Лугмайер, Джозеф Эберле және Эрнст Карл Винтердің айналасындағы топтар да әлеуметтік романтиктер қатарында саналады. Осылайша, Спанн соғыстар аралығындағы бағытымен "әлеуметтік-романтикалық идеялар әлемінің шешуші өкіліне" айналды. Джонас Хагедорн (2016) Спаннның авторитарлық корпоратистік қоғам моделінің саяси католицизмде ұсынылған корпоратизмнің үш түрінің бірі ғана екенін атап көрсетеді. Демократияға қарсы және орталықтандырылған универсализмге қарама-қарсы, католик социалистері экономикалық демократияның әлеуметтік-демократиялық тұжырымында және солидарлар өкілдік еткен еркін корпоратизмнің түрлері болды. Гельмут Волл да Спаннды неміс нацизміне қарсы қояды. Волл Спаннның "өзінің универсализмі арқылы жүз жылдан астам бұрынғы Контрреформацияны жариялағанын" айтады. Воллдың сөзіне қарағанда, Спанн "негізінен атеистік жекелеушілікке емес, христиан дініне қарсы болды". Спанн универсализм терминін Аристотель түсінген мағынада қолданды: "Бүтін, бөліктерінің жиынтысынан үлкен". Ал Альфред Розенберг пікірінше, нацизм жалпы адамға қарсы бағытталған және нацистер үшін "расаның үстемдігін" талап етті, "раса" – жалқыға ортақ нәрсе болды. "Спанн мен Розенберг универсализм терминін қолданғанмен, олар одан мүлдем басқа нәрсені түсінді", – дейді Волл.

Австриядағы ықпал

Джонас Хагедорн (2016) Шпанның оқушылық жолы Австрияның Доллфус-Шушниг үкіметінің зияткерлік негізін қалауға ықпал еткенін айтады. Спаннның универсализмі неміс саяси католицизміне де белгілі бір дәрежеде әсер еткен. Атап айтқанда, Католик академиялық бірлестігі Спаннның ілімін өзінің доктринасы деп жариялады. Стефан Брейер (1995) Спаннды «католик оңшылдарының жетекшісі» деп сипаттайды. Эммерих Талос (2013) Спаннның «парламенттік өкілдік жүйесі мен партияларға, сондай-ақ экономикалық дағдарыс кезінде мемлекет пен қоғамдық мүдделерді теңгертуге бағытталған авторитарлық шешімдерді табуға жасалған күш-жігерді теориялық тұрғыдан сынағанын» куәландырады. Универсализм Австрияда нақты саясат тұрғысынан іске асырылмаған, бірақ ол «мүліктік талқылаудың мазмұнына маңызды үлес қосты». Осылайша, Спаннның Ішкі күзетке және Игнац Сейпель арқылы Христиандық-әлеуметтік партияға жанама әсері болды. 1929 жылдан бастап Спанн Ішкі күзетке, әсіресе Штирияның ішкі қауіпсіздік қызметіне жақын болды, оның жетекшісі Уолтер Пфримермен бірге шараларға қатысты және оның баспасы Спаннның «Марксизмнің жаңылысулары» атты эссесін жариялады. Спаннның жақын серігі Вальтер Генрих 1930 жылы Австрия Ішкі күзетінің федералдық ұйымының басшысы болды және Корнеубург анттың авторы саналады. Ханс Риль (әлеуметтік ғалым), Спаннның тағы бір оқушысы, сонымен қатар федералдық бірлестіктің үгіт-насихат директоры қызметін атқарды. Генрих ұлттық және әлеуметтік-саяси білім беру үшін серіктестік қауымдастығын (KB) құрды, оның арқылы Спаннның ілімі 1938 жылға дейін Судет немістерінің саяси қозғалысын қалыптастырды. Оның мүшелері «Нағыз мемлекет» кітабында парламенттік демократия мен жұмысшы қозғалысына қарсы бағытталған корпоративтік қоғамды авторитарлық және негізінен статикалық ұйымдастыру идеясын дамытты. Міндетті кәсіби ұйымдар ретінде қарастырылған ипотекаларға кең мемлекеттік егемендік берілді, ал жұмысшылар «кәсіпкерлердің» билігіне бағынды. Оның көзқарастары әлеуметтік консервативті идеологиялардың зияткерлік дәстүрі мен фашистік бұқаралық қозғалыстардың тәжірибесі арасындағы байланыс қызметін атқарды. Тарихшы Виллибальд Холцердің сөзіне сүйенсек, «Спаннның романтикалық клерикалдық және неміс ұлттық империалистік дәстүрлеріне жүгінуіне негізделген клерикальдық-романтикалық және неміс ұлттық идеологтардың жиынтығы, итальян фашизміне, неміс нацистеріне және үш австриялық фашизмге ұмтылуы үшін маңызды және оның австриялық оңшылдардың интеграциялық функциясын қамтамасыз етуге мүмкіндік берді» және Сейпельден Дольфусқа дейінгі саяси католицизм дәстүрімен тығыз байланысты. Оның өмірбаянына қатысты тарихшы және ÖVP саясаткері Джералдарио Спаннды 20 ғасырдағы австриялық зиялылардың ерекше өкілі деп санайды: «Ол корпоративтік мемлекет пен нацистік диктатураның ықпалына түсуге қарсы тұрды, бірақ концентрациялық лагердегі жарақаттарға қарамастан, ол Екінші Республикада жағымсыз тұлға саналды. Бұл ерекше мансапты көрсетеді: Спанн Австрия саясатының үш кезеңінде де танымал болмады».

Словакиядағы ықпал

Спаннның корпоративтік авторитарлық доктринасы Словакиядағы Людак партиясының діни ұлтшыл қанатына да "күшті тартымдылық" көрсетті. Ол бастапқыда "Nástup" ("Инаугурация") журналы айналасындағы радикалдық католик зиялылар тобы тарапынан қабылданып, кейіннен партияның болашақ басшысы Йозеф Тисо да оны қолдады. Партия идеологы Штефан Полакович 1939 және 1941 жылдары қалыптасқан Словакия мемлекетінің мемлекеттік идеологиясы Спаннның оқуларынан маңызды шабыт алды.