Кіріспе

1825 жылы Уолтер Скотттың жазған өлеңі мен әні «Бони Данди» – 1825 жылы Уолтер Скотттың Джон Грэм, 7-ші Клэверхаус Лэрдінің құрметіне жазған өлеңі мен әнінің атауы. Ол 1688 жылдың қараша айында 1-ші Данди виконты болып тағайындалып, 1689 жылы Якобиттердің көтерілісіне жетекшілік етіп, сонда қаза тапты және Якобиттердің батыры болды. Скотт өңдеген «Бони Данди» деген ескі әуен бұрыннан бері сол атаудың түрлі нұсқаларымен шыққан бірнеше әндерде қолданылып, Клэверхаус емес, әдемі Данди қаласына арналған болатын. Скотттың әні британдық армиядағы бірнеше шотланд полктерінің маршы ретінде, сондай-ақ Корольдік ат артиллериясының ресми маршы ретінде пайдаланылды.

Клэрхауздық Грэм

1668 жылдан бастап Джон Грэм, Клэрхаус лорды, Ковенанттарды жазалаудағы роялисттердің алдыңғы қатарында болды, осы үшін оның ковенанттар қарсыластары оны "Қанды Клэрхаус" (Bluidy Clavers) деп атады. 1688 жылы Шотландия королі VII Джеймс (Англия королі II Джеймс) оны Дандидің 1-ші виконты етіп тағайындады. 1688 жылы Уилльям Оранж Джеймсті құлатып, "Даңқты революция" деп аталған оқиғада, Клэрхаус Джеймске адал қалған аз шотланд ақсүйектерінің бірі болды. Джеймстің атынан Шотландияның Мүліктер Конвенциясына әсер етуге тырысқаннан кейін, өзіне қауіп тудыра отырып, ол Эдинбургтен атты әскерін алып шығып, даладағы күресті жалғастырды және Килликранки шайқасында (1689) жеңіске жеткен сәтте қаза тапты. Кейіннен оның әскері Дункельд шайқасында жеңілді. Бір ғасырдан астам уақыт өткен соң, ол Уолтер Скотттың өлеңінде мәңгілікке дейін бейнеленді, кейіннен ол әнге айналдырылды.

Скоттың күйді жазғаны

Джейнге әнді анықтауға көмектесу үшін Скотт оны жазған үш әннің әрқайсысынан бірнеше жол келтірді. Оның бірінші цитаты – «Джокидің Дандиден қашуы»; екіншісі – «Шотландтық Каллан о’Бонни Дандиден» (осы жолдардың нұсқасы «Джокидің қашуында» да кездеседі); ал үшіншісі – Джон Гейдің «Кедей операсы» (1728; Air LVII, The Charge is prepar’d). Әннің әртүрлі сөздерге арналған транскрипциялары ноталар және ырғақтық өрнектер бойынша да әртүрлі болады. «Кедей операсындағы» нұсқасы ең көп өзгеріске ұшырайды, көптеген нүктелі ырғақтар тұрақты кезекпен тегістеледі. Скотттың нақты қандай вариацияны есінде ұстағанын біз айта алмаймыз; ол уақытты жақсы сезетінін, бірақ әуенді нашар немесе мүлдем сезбейтінін айтты. Олардың барлығы минорлық тонда, ал олардың ресмилігі мен нәзік ырғақтары қазір ең танымал нұсқасымен ғана таныс адамды таң қалдырады. Бұл кейінгі нұсқасы, қуаншақты мажорлық тоны мен сергіне шабыттандыратын ырғағымен, Скотттың жолдарының рухы мен өлшеміне сай келеді және тамаша атты әскер маршын құрайды. Скотт оған разы болар еді: ол өлеңдерді «әскери стильде» орындауды көздеген және «Кедей операсындағы» ән сияқты емес. Бұл әннің де әртүрлі басылымдарда әртүрлі вариациялары бар. Бұл өте танымал әуеннің шығу тегі белгісіз. Ол ломбардтық ырғақты немесе «шотландтық серпілісті» пайдаланады және шотландтық халық әндеріне қарыз болуы мүмкін. Ол алғаш рет 1850 жыл шамасында қолданылған және контральто әншісі және композитор Шарлотта Долбимен, кейіннен Сентон Долбимен (1821–85) байланыстырылған. «Бонни Дандидің» ноталары Boosey & Sons баспасында «Мисс Долби орындағанда» және (1860 жылдан кейін) «Мадам Сентон Долби орындағанда» деп жарияланды, бірақ Boosey оны тек әнді орындау және сүйемелдеуді ұйымдастырумен есептейді; композитордың аты аталмайды және Boosey бұл шығарманы «шотланд әуені» деп атайды. Дегенмен, «Бонни Данди» Долбидің шығармаларының тізіміне енген. Мелодия «The Band at a Distance» атты фортепианолық шығармадан алынған және осы әуенді Скотттың сөздерімен бірінші болып біріктірген Долби болды деген болжам бар. Николас Чарльз Боксаның «Алыстағы топ» атты фортепиано немесе арфаға арналған партитурасы 1830 жыл шамасында Walker & Son баспасында жарық көрді, бірақ «Бонни Дандиге» ұқсамайды. Шотландтық «Орфей» (1897) журналында Адам Гамильтон әнді «Др. Э. Ф. Рембо жазған. Эдвард Римбо Дибдиннің аранжировкасы» (52-бет) деп көрсетеді. Бұл авторлық туралы мәлімдеме расталмаған. Эдвард Фрэнсис Рембо (1816–1876) музыка туралы көп жазған, бірақ оның әндері ешқандай библиографияда бөлек тізімделмеген. Оның аты кейде «Бонни Дандиді» аранжировкалаған ретінде кездеседі.

Пародиялар мен баламалы нұсқалар

Скотттың әні Льюис Кэрроллдың "Көзілдірмен" және Рудьярд Киплингтің "Жуңғар кітабында" пародияланды. Уильям Макгонагалл 1878 жылы Данди қаласын мақтады. 1904 жылы "Бонни Дандидің бейлілері" атты жария хабарлама Скотттың әнін пародиялап, Данди қалалық кеңесінің мүшелеріне сыбайлас жемқорлық туралы айыптаулар тақты.