Византия императрицасы Теодора: Икона табынушылығын қалпына келтіруші және регенттік билеуші

Кіріспе

Византия императрицасы (шамамен 815 – 867 ж.)

Теодора (грекше: Θεοδώρα; 815 – шамамен 867), кейде Армян Теодорасы немесе Баталы Теодорасы деп аталады, 830 жылдан 842 жылға дейін Византия императоры Теофилдің әйелі ретінде, ал Теофилдің қайтысынан кейін 842 жылдан 856 жылға дейін оның жас ұлы Михаил III-нің регенті болды. Кейде ол тек регент емес, өз құқығында билік жүргізген императрица ретінде есептеледі. Теодора екінші Византиялық иконақұмарлықты (814–843) тоқтатуымен танымал, осы ісі үшін ол Шығыс Православ шіркеуінде қасиетті деп есептеледі. Оның билеу кезеңінде Сицилияның көп бөлігі жоғалды және Кипрді қайтарып алуға қол жеткізілмеді, бірақ Теодораның сыртқы саясаты өте табысты болды; 856 жылға қарай Византия империясы Болгар империясы мен Аббасид халифатынан басымдық алды, ал Пелопоннестегі славян тайпалары салық төлеуге міндеттелді, империяның алтын қоры азайған жоқ. Мүмкін армян тегінен шыққан Теодора Пафлагонияда саудагерлер мен әскери шенеуніктердің отбасында дүниеге келді. 830 жылы император Теофилдің әйелі Евфросина оны жас императорға келін түсетін қыздардың ішінен таңдады. Теофилдің таңдауымен 5 маусымда 830 жылы императрица болып таж кигізілді. Теофил бейнелерге табынуға қарсы болған иконақұмарлыққа қарсы болды; Теодораның иконақұмар екенін қаншалықты білгені белгісіз. Ол императорлық істерге және рәсімдерге адалдықпен қатысып, Теофилге жеті бала дүниеге келтірді, бірақ күйеуінің билеу кезеңінде бейнелерге жасырын түрде құрмет көрсетуін жалғастырды. Теофил 20 қаңтарда 842 жылы дизентериядан қайтыс болды, мүмкін 30 жасқа толмаған. Өлім төсегінде ол Теодораны екі жасар ұлы Михаил III-нің регенті етіп тағайындады және оған көмектесу үшін кеңесшілерді таңдады. Осы кеңесшілердің ең көрнектісі – логфете және евнух Теоктист, ол Теодораның жақын досы болды. Теодора империяны басқаруға толыққанды қабілетті екенін дәлелдеді. Ол жиырмадан асқан болса да, жақсы басшылық жасады және адалдыққа ие болды, оның айналасында тәжірибелі шенеуніктер болды және оның айқын қарсыластары болған жоқ. Бейнелерге табынуды қайта енгізу көп қиындықсыз жүзеге асырылды, бірақ шығыс Анатолиядағы Пауликий еретиктері Теодораның бұйрығымен аяусыз жазаланды. Көптеген әскери шараларға қатыспастан, ол Болгар билеушілері Пресиан мен Борис I-нің шабуылдарынан дипломатиялық жолмен империяны қорғауға қол жеткізді. Киликиядағы Аназарбус қаласын Византияның тонауы арабтардың жақын болашақтағы қауіп-қатеріне толық нүкте қойды. Михаил III есейген сайын Теодораның императрица Иренаның ізімен жүріп, оны жалғыз билік ету үшін тақтан түсіруі мүмкін деп қорқып жүрді. Теодораның өзіне әйел таңдауға рұқсат бермегеніне ашуланған Михаил оның ағасы Бардасты жер аударылудан шақырып алды және 855 жылдың қараша айында Теоктисті өлтірді. Теодора Михаил мен басқа да қастандық жасағандарға бірнеше ай бойы ашуланды, бірақ анасын қанағаттандыра алмаған Михаил 856 жылдың 15 наурызында оны тақтан түсіріп, жалғыз император болды. Теодора 857 немесе 858 жылға дейін император сарайында өмір сүрді, содан кейін ол қуылды және бірнеше қыздарымен бірге Гастриядағы монастырьға қамалды. 863 жылы монастырьдан босатылып, оған белгілі бір рәсімдік міндеттерді атқаруға рұқсат етілген болуы мүмкін. Ол Михаил III-ті оның досы және император Василий I өлтіргеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды.

Theodora (Greek: Θεοδώρα; 815 – c. 867), sometimes called Theodora the Armenian or Theodora the Blessed, was Byzantine empress as the wife of Byzantine emperor Theophilos from 830 to 842 and regent for the couple's young son Michael III, after the death of Theophilos, from 842 to 856. She is sometimes counted as an empress regnant, who actually ruled in her own right, rather than just a regent. Theodora is most famous for bringing an end to the second Byzantine Iconoclasm (814–843), an act for which she is recognized as a saint in the Eastern Orthodox Church. Though her reign saw the loss of most of Sicily and failure to retake Crete, Theodora's foreign policy was otherwise highly successful; by 856, the Byzantine Empire had gained the upper hand over both the Bulgarian Empire and the Abbasid Caliphate, and the Slavic tribes in the Peloponnese had been forced to pay tribute, all without decreasing the imperial gold reserve. Possibly of Armenian descent, Theodora was born into a rural family of traders and military officials in Paphlagonia. In 830 she was selected by Euphrosyne, step mother of the emperor Theophilos, for a bride show for the young emperor. After being chosen by Theophilos she was crowned empress on 5 June 830. Theophilos was an iconoclast, who opposed the veneration of icons; it is unclear how aware he was that Theodora was an iconophile. Though she loyally participated in imperial affairs and ceremonies, and bore Theophilos seven children, Theodora continued to secretly venerate icons throughout her husband's reign. Theophilos died of dysentery on 20 January 842, probably younger than 30. On his deathbed, he named Theodora as regent for their two year old son Michael III and designated a selection of advisors to assist her. The most prominent of these advisors was the logothete and eunuch Theoktistos, who would become a close confidant of Theodora. Theodora proved to be fully capable of governing the empire. Though only in her late twenties, she led well and inspired loyalty, was surrounded by experienced officials, and had no obvious rivals. The reintroduction of icon veneration was made without much issue, though the Paulician heretics in eastern Anatolia were ruthlessly suppressed on Theodora's orders. Without the need of much military action, she managed to safeguard the empire from attacks by the Bulgarian rulers Presian and Boris I through diplomacy. The Byzantine sack of the city of Anazarbus in Cilicia largely ended the Arab threat for the near future. As Michael III grew older, he feared that Theodora meant to follow in the footsteps of Empress Irene and depose him in order to rule alone. Angered by Theodora's refusal to allow him to choose his own wife, Michael recalled her brother Bardas from exile, and with him assassinated Theoktistos in November 855. Theodora was enraged at Michael and the other conspirators for several months, before Michael, who was unable to placate his mother, deposed her on 15 March 856 and became sole emperor. Theodora continued to live in the imperial palace until 857 or 858, when she was expelled and confined to a convent in Gastria alongside some of her daughters. She may have been released from the convent around 863 and allowed to take some form of ceremonial role. She died shortly after Michael III was murdered by his friend and co emperor, Basil I.

Түпбасқасы және ерте өмір

Теодора 815 жылы Пафлагонияның Эбисса қаласында дүниеге келді. Ол 830 жылға дейін қайтыс болған дронгарий мен Маринос, сондай-ақ Теоктист Флоринаның қызы еді. Теодораның бес бауырласы болды: ағалары Бардас пен Петронас, әпкелері София, Мария және Ирен. Ирен кейін танымал генерал Теофобқа үйленген болуы мүмкін. Теодораның ауылдық Пафлагониялық отбасы армян тегінен шыққан деп саналады, бірақ замандас дереккөздерде оны армян деп есімдері жоқ. Бұрын Теодораның отбасы мен армян ақсүйек руы Мамикониан арасында байланыс болғаны айтылған, алайда мұндай байланысты дәлелдейтін жеткілікті дерек жоқ. Дегенмен, Теодораның отбасы астанадағы белгілі бір армян отбасыларымен байланыста болды. Ол 819/820 жылдары империяның бес Азия провинциясына қысқа мерзімге қолбасшылық еткен көрнекті византиялық генерал Мануил Армянның немере қызы болды. Отбасы Қара теңізде саудамен айналысқан болуы мүмкін, себебі олар саудаға қолданылатын кемелерге ие болған. Теодора императрица болғанға дейін оның отбасы, Мануилден басқа, жақсы қарым-қатынаста болған-болмағаны белгісіз.

Таңдау және неке

830 жылы император Теофилдің өгей анасы Евфросина жас императорға жас әйелдерді таңдап алып, оларды провинциялардың ең әдемі және жақсы туған әйелдерін жинауға жібергеннен кейін, жас әйелдерді таңдап алып, келіндік шоу өткізді. Теофил 812/813 жылдары дүниеге келген, 821 жылы әкесі Михаил II-нің қос императорына тажын киіп, 829 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін аға император болды. Ол иконаға қарсылық білдірген (иконаларды құрметтеуге қарсы), өйткені империя оның әкесі Лео V-тің тұсында иконаға қарсылық білдірді. Теофил қалыңдыққа құштар болды және әйелдерді император сарайының жаңа салынған және тамаша залына жинап, тамаша тамашаға айналдырды. Ақырында Теофилос Теодораны таңдап алды, оған алтын алма сыйлады. Кейінірек өмірбаян жазушы Симеон Логотеттің айтуынша, Теофил алдымен басқа бір қыздың, Кассияның (кейіннен белгілі ақын және композитор) сұлулығына таңғалып, оған "әйел арқылы адамға зұлымдық келді" (Еваға қатысты) деп күмәнмен айтты. Бұл пікірді Джудит Херрин "болашақ әйелдің сезімдерін тартудың өкінішті тәсілі" деп санайды, бұл Кассияны "әйел арқылы жақсы нәрселер басталды" деп жауап беруге итермеледі (Бұған Виргин Мария қатысты). Кейін Феофил оның қатаң жауапқа таңғалып, оның қасынан өтіп, алманы Теодораға береді. Уоррен Трейдгольдтың айтуынша, Теодора "жақсы, ақылға қонымды және бейімделетін, оған жақсы сай келетін; бірақ Теофил өзінің қалыңдығы, Евфросина сияқты, икона сүйетін екенін бастапқыда түсінбеген сияқты". Теодора 830 жылы 5 маусымда Дафнидегі Киелі Стефан шіркеуінде патшайымдық таққа отырғызылды, содан кейін жұп Агия Софияда үйленді.

Императрицаның қызметтері

Таққа отырғызылғаннан кейін Теодора Константинополь патриархы мен дін қызметкерлеріне және Византия Сенатына алтын сыйлады. Теодораның императордың әйелі ретінде көп уақыты бала туумен және балаларына күтім жасаумен өтті. Теофил мен Теодораның жеті баласы болды: ұлдары Константин мен Михаил (болашақтағы император Михаил III) және қыздары Текла, Анна, Анастасия, Пулхерия және Мария. Константин, қысқа ғана уақытқа императордың серігі болған, екі жасында сарайдың су қоймасында батып кетті. Көптеген императорлардан айырмашылығы, Теофил қыздарымен қатты мақтанды. Текла, Анна және Анастасия үлкен балалары болды және барлығы 830-шы жылдардың соңында Августа (құрметті атақ) деп жарияланды. Олардың құрметіне ерекше монеталар шығарылды, олардың аверсінде (алғы жағында) Теофил, Теодора және Текла, ал реверсінде (кері жағында) Анна мен Анастасия бейнеленген. Константин төртінші бала болды, одан кейін Пулхерия мен Мария туды. Михаил жұбайлардың ең кіші баласы еді. Теофил билік еткен жылдар бойы Теодора күйеуінің қарсылығына қарамастан, жасырын түрде иконаларға табынуын жалғастырған сияқты. Оның осы сенімдерін қаншалықты ұстанғаны немесе Теофилдің олар туралы қаншалықты білгені белгісіз. Император сарайының әйелдер бөлімінің құпиялылығын ескере отырып, Теодора иконаға табынуын жасыруға мүмкіндік болды. Егер Теофил білген болса, олардың әртүрлі діни көзқарастары жеке өмірде қаншалықты келіспеушілік тудырғаны да белгісіз. Бір кезде ол күйеуін түрмеде отырған иконаға құштар суретші Лазар Зографты босатуға көндірді. Император мен императрицаның қарым-қатынасы әрдайым жақсы болған жоқ. 839 жылы Теофилдің Теодораның қызметшілерінің бірімен байланысқа түскені анықталды, бұл императрицаны қатты ренжітті және ол оны жария етті. Теофил осы байланысты тоқтатып, әйелінен кешірім сұрады және кешірім ретінде қыздары үшін жаңа сарай, Карианды салдырды. Мүмкін, шындығында болмаған оқиқаққа сүйенсек, Теофил портта жақсы кемені көріп, ол кімге тиесілі екенін сұрағанда, оның әйеліне тиесілі екенін білгеннен кейін, олардың арасында дау туды. Саудамен айналысуды императорлық өмірге жараспайтын нәрсе деп есептеген Теофил: «Не! Менің әйелім мені, императорды, саудагерге айналдырды ма?» деп айқайлап, дереу кемені және оның жүгін өртеп жіберді. Теодораның иконаға табынуы кейде күйеуімен келіспеушілікке әкелді. Ол қыздарын Евфросинаның 830 жылдан кейін зейнетке шыққан монастыріна жиі жіберетін. Сол жерде, Теофилдің білмегенімен, қыздары иконаларға табынуды үйренді. Үлкен қыздары ақылды болғандықтан, бұл туралы үнсіздік сақтады, бірақ екі жасар кіші қызы Пулхерия 839 жылдың ортасында әкесіне монастырдағы қорапта сақталған «әдемі қуыршақтар» туралы және оларды қалай сүйіп, иіскендерін айтты. Ашуға мініп, Теофил қыздарына Евфросинаны қайта көрмеуді бұйырды және Евфросинаны монастырдан кетуге мәжбүр еткен болуы мүмкін. Қалай болғанда да, Теодора мен Евфросинаның жасырын иконаға табыну ілімі сәтті болды; Теофил мен Теодораның балаларының ешқайсысы иконаға қарсылық білдірмей өсті. Теодора күйеуімен бірге түрлі қоғамдық рәсімдерге қатысты. Ол император болғанға дейін мұндай рәсімдерге қатыспаса да, оның іс-әрекетінде қателік жасағаны туралы ешқандай дәлел жоқ, мүмкін Евфросина оған көмектескен шығар. Теодора күйеуінің әскери жетістіктерін мерекелеуге де қатысты, 831 және 837 жылдары Теофилмен бірге триумфтарға қатысты және император мен оның генералдарына алғашқы әскери жеңісінен кейін Хиерияда арнайы қабылдау ұйымдастырды. Таққа отырғаннан кейін он екі жыл өткен соң, Теофил 842 жылдың 20 қаңтарында дизентериядан қайтыс болды, бәлкім, 30 жастан да жас болды. Өлім төсегінде Теофил өзінің сарай қызметкерлері мен лауазымды адамдарына әйелі мен екі жасар ұлы Михаил III-нің құқықтарын қорғауды өтінді.

After her coronation, Theodora donated of gold each to the patriarch of Constantinople and the clergy, and to the Byzantine Senate. Much of Theodora's time as empress consort was spent giving birth to and caring for her children. Theophilos and Theodora had seven children: the sons Constantine and Michael (the future emperor Michael III) and the daughters Thekla, Anna, Anastasia, Pulcheria and Maria. Constantine, briefly co emperor, drowned in a palace cistern at the age of two. Unlike many emperors, Theophilos took great pride in his daughters. Thekla, Anna and Anastasia were the eldest children, and were all proclaimed [[Augusta (honorific) in the late 830s and commemorated on a highly unusual issue of coins, depicting Theophilos, Theodora and Thekla on the obverse (forward facing side) and Anna and Anastasia on the reverse. Constantine was the fourth eldest, followed by Pulcheria and Maria. Michael was the couple's youngest child. Throughout Theophilos's reign, Theodora apparently continued to secretly venerate icons despite her husband's disapproval. It is not clear to which extent she practiced these beliefs, or to what extent Theophilos was aware of them. For the most part it would have been possible for Theodora to keep the icon veneration secret given the privacy of the female quarters of the imperial palace. If he was aware, it is also not clear to what extent the differing religious convictions divided them on a personal level. At one point she succeeded in convincing her husband to release the imprisoned iconophile painter Lazarus Zographos. Relations between the emperor and empress were not always good. In 839, Theophilos was discovered to have begun an affair with one of Theodora's attendants, which the empress took badly and made public. Theophilos broke off the affair, apologized to his wife, and as part of his apologies constructed a new palace, the Karianos, for their daughters. According to a possibly invented account, the couple also had a falling out after Theophilos spotted a fine merchant ship in the harbor, asked who it belonged to, and was informed that it belonged to his wife. Deeming merchant activities to be incompatible with imperial life, Theophilos exclaimed "What! Has my wife made me, an emperor, into a merchant?" and immediately had the ship and its cargo burnt. Theodora's icon veneration sometimes led to conflict with her husband. She often sent their daughters to the monastery where Euphrosyne had retired to after 830. There, unbeknownst to Theophilos, the daughters were taught to venerate icons. Though the older daughters were smart and kept quiet of this, the younger daughter Pulcheria, about two years old, told her father in the middle of 839 of the "beautiful dolls" kept in a box in the monastery and how they would pull them to their faces and kiss them. Furious, Theophilos forbade his daughters from seeing Euphrosyne again and might also have forced Euphrosyne to leave the monastery. In any event, Theodora's and Euphrosyne's secret iconophile teachings had already been successful; none of Theophilos's and Theodora's children grew up to become iconoclasts. Theodora celebrated various public ceremonies together with her husband. Though she had barely witnessed such ceremonies before becoming empress, there is no evidence that she ever erred in her actions, perhaps she was helped by Euphrosyne. Theodora also took part in celebrations of her husband's military achievements, appearing together with Theophilos at triumphs in 831 and 837, and hosting a special reception for the emperor and his generals at Hieria after his first military victory. After about twelve years on the throne, Theophilos died of dysentery on 20 January 842, probably younger than 30. On his deathbed, Theophilos had delivered an eloquent speech to his courtiers and officials, imploring them to defend the rights of his wife and their two year old son Michael III.

Ереже

Император Лео IV 780 жылы қайтыс болғаннан кейін болғандай, 842 жылы Теофилдің қайтыс болуы иконаға қарсы императордың орнына иконаны жақтаушы әйелі мен кәмелетке толмаған ұлының билікке келуіне әкеп соқты. Лео IV-тің әйелі Иреннен айырмашылығы, ол кейін ұлы Константин VI-ны биліктен шеттету арқылы өзінің императрица ретінде билеуіне жол ашты, Теодора одан қаттырақ болған жоқ және билікті сақтау үшін осындай қатал шаралар қолдану қажеттілігі тумады. Ол жиырма жеті жасқа толған болса да, бірнеше қабілетті және адал кеңесшілері болды және адалдыққа шақыратын, қабілетті басшы еді. Теодора қайтадан тұрмысқа шықпады, бұл оған тәуелсіздігі мен билігін сақтауға мүмкіндік берді. Теодораның ең көрнекті кеңесшілері мен қолдаушылары – оның ағалары Бардас пен Петронас, жақын туысы Сергий Никетиат, сондай-ақ логофет және евнух Теоктист болды. Оның кеңесшілерінің көпшілігі, өзі сияқты, иконаны жақтаушылар болды, бірақ кейбіреулері (Теоктисті қоса алғанда) жақында ғана иконаға қарсы болған. Теофил Теоктистің және мүмкін Бардастың Теодораға көмектесуі үшін тағайындалғанын қамтамасыз етті. Теофил Теодораның ағасы Мануилді де оған көмектесу үшін тағайындады, бірақ ол осы кезде қайтыс болған болуы мүмкін. Теофил Иренаның бұрынғы билігін ескере отырып, Теодораға көмектесу үшін тәжірибелі лауазымды адамдарды тағайындаудың маңызды екенін сезінген болуы мүмкін. Алайда, оның мұны Теодораның діни нанымына байланысты жасағанына ешқандай дәлел жоқ. Билікке келгеннен кейін көп ұзамай Теодораны Симеон есімді аскет қасиетті адам сынға алды, ол оған былай деп жауап берді: «Сен осы қорытындыға келген болсаң, менің жанымнан кет. Мен күйеуімнен алған және үйренгенімдей, мен де қатаң қолымен билік етемін. Көресің». Теодораның билігінің шегі қазіргі зерттеулерде әлдеқандай даулы мәселе болып табылады. Оксфордтың Византия сөздігі (1991) оны 842–856 жылдардағы императрица ретінде мойындайды, бірақ Теоктист Теодораның билігінің барлық кезеңінде нақты билікті жүзеге асырғанын да айтады. Ж.Б. Беридің «Шығыс Рим империясының тарихы» (1912) еңбегінде Теодораның жағдайы Константин VI регенттігі кезінде Иренаның жағдайына ұқсас болды және императорлық үкімет Теодора мен кәмелетке толмаған Михаил III-тің бірлескен басшылығымен жүзеге асырылды, ал нақты императорлық билік «уақытша анаға жүктелді». 1825 жылы Чарльз Абрахам Элтон Теодораны «Рим императорларының тарихы» атты еңбегінде Византия империясының монархтарының қатарына қосты. Кейбір зерттеушілер Теодораның империяны тек регент ретінде емес, императрица ретінде басқарғанын айтады. Линда Гарландтың сөзіне сүйенсек, Михаилдың кәмелетке толмауы кезінде империяны басқаруға Теодора немесе Теоктист жауапты болды ма, жоқ па, оны анықтау қиын, бірақ олардың біреуі немесе екеуі де «үкіметте керемет табысқа жеткен» деп санауға болады. Ол тақтың артындағы нақты билік болған немесе жай ғана кеңесші болған-болмағанына қарамастан, Теоктист, ұзақ және адал қызмет тарихына ие жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкер, Теодораның билігі кезінде императорлық саясатқа үлес қосып, оған әсер еткені анық. Теодора мемлекеттік істерді басқарғаны, министрлер мен лауазымды адамдарды тағайындағаны және шетелдік державалармен дипломатиялық қарым-қатынас жүргізгені, Болгарияға, Аббасид халифатына және Папалыққа елшілер жібергені туралы мәліметтер бар. Теодораның билігінің бірінші жылында шығарылған монеталардың беткі жағында Теодора (Михаил III емес) бейнеленгені және басқа регенттердің есімдері жоқ екені маңызды. Монетаның артқы жағында Михаил III және үлкен қызы Текла бейнеленген. Осы монеталарда Теодора ғана тақырыпқа ие (ол Теодора Деспот (сарбаздық атағы) деп аталады). Осылайша, ол ең жоғары билеуші ретінде бейнеленген. Бұл монеталар Теодораның билік етуші ретінде билігін бекітуге және жас мұрагерлерді біріктіруге қызмет етті. Монеталар сонымен қатар оның үлкен қызын (Майклдан гөрі көрнекті бейнеленген) императорлық билікпен байланыстырады және Текланың Михаилмен бірге императорлық билікке ие болғанын көрсетеді. Оның билігінің алғашқы жылдарында жасалған императорлық мөрде Михаил ғана емес, Теодора мен Текла да «Рим императорлары» деген атаққа ие болған. Кейінгі монеталарда бір жағында Христос Пантократор, екінші жағында Теодора мен Михаил бейнеленген.

Just as had happened after the death of emperor Leo IV in 780, Theophilos's death in 842 meant that an iconoclast emperor was succeeded by his iconophile wife and their underage son. Unlike Leo IV's wife Irene, who later ended up deposing her son Constantine VI and ruling as empress in her own right, Theodora was not as ruthless and did not need to use as drastic methods to retain power. Though she was only in her late twenties, she had several able and loyal advisors and was a capable leader who inspired loyalty. Theodora never remarried, which allowed her to maintain her own independence and authority. Among Theodora's most prominent advisors and supporters were her brothers Bardas and Petronas, her close relative Sergios Niketiates, as well as the logothete and eunuch Theoktistos. Most of her advisors were, like her, iconophiles, though some (including Theoktistos) had been iconoclasts up until recently. Theoktistos and possibly Bardas had been appointed to assist Theodora by Theophilos shortly before his death. Theophilos also appointed Manuel, Theodora's uncle, to assist her, but he might already have been dead by this point. Theophilos may have been felt it important to appoint such experienced officials to assist Theodora due to the previous reign of Irene. There is no evidence to suggest that he did so because of Theodora's religious convictions. Shortly after becoming senior ruler, Theodora was criticized by an ascetic holy man by the name of Symeon, to whom she is said to have responded "Since you have reached this conclusion, depart from me. For as I received and learned from my spouse and husband, I will rule with a firm hand. You will see." The extent of Theodora's power is somewhat debated in modern scholarship. The Oxford Dictionary of Byzantium (1991) recognizes her as empress regnant 842–856 but also states that Theoktistos held effective power throughout Theodora's reign. Per J. B. Bury in A History of the Eastern Roman Empire (1912), Theodora's position was very similar to that of Irene during Constantine VI's regency and the imperial government was exercised jointly by both Theodora and the underage Michael III, with actual imperial authority "devolved upon the mother provisionally". In 1825, Charles Abraham Elton counted Theodora among the monarchs of the Byzantine Empire in his History of the Roman Emperors. Several recent scholars also maintain that Theodora ruled the empire as empress regnant, not merely as regent. According to Lynda Garland, it is difficult to determine whether Theodora or Theoktistos was primarily responsible for running the empire during Michael's minority, but that one or both should be considered "remarkably successful in government". Regardless of whether he was the effective power behind the throne, or simply an advisor, it is clear that Theoktistos, a senior government official with a long and loyal history of service, contributed to and influenced imperial policy during Theodora's reign. Theodora is recorded as handling the matters of state, appointing ministers and officials and handling diplomacy with foreign powers, sending ambassadors to Bulgaria, the Abbasid Caliphate and the Papacy. Coins issued in the first year of Theodora's reign show, significantly, Theodora (not Michael III) alone on the obverse and omit the other regents. Michael III and Thekla, the eldest daughter, are depicted on the reverse. Theodora is the only one given a title on these coins (she is titled Theodora [[Despot (court title)). Thus, she is clearly depicted as the senior ruler. These coins served to establish Theodora's own authority as ruler, and associate the young heirs. The coins also associate her eldest daughter (who is depicted more prominently than Michael) with imperial power, and show that Thekla was made co empress alongside Michael. An imperial seal, also from the early years of her reign, gives not only Michael but also Theodora and Thekla the title "Emperors of the Romans". Later coins tend to depict the image of Christ Pantocrator on one side and Theodora together with Michael on the other.

Иконаға табынуды қалпына келтіру

Ол айтарлықтай қолдау тапқандықтан, Теодора 843 жылғы 8 наурызда Константинополь соборында, Теофил қайтысынан кейін он төрт ай өткен соң, екінші византиялық иконақұмарлықты қалпына келтірді (814–843). Қарсылықты басу және күйеуінің мұрасын сақтау үшін Теодора Теофил өлім төсегінде иконақұмарлықтан бас тартқанын мәлімдеді. Бұл әңгіме сондай-ақ Теофилдің иконақұмарлыққа қарсылығы Михаилдың болашақ билігіне зиян келтірмейтініне кепілдік берді. Діни саясат әдетте діни шенеуніктермен бірлесіп шешілгенімен, империяның барлық епископтары иконақұмарлыққа қарсы болуға мәжбүр болды. Сондықтан Теодора билік иелері, сарай қызметкерлері және дін қызметкерлерінен тұратын топты жинады. Топтың ең көрнекті мүшелері Теодораның өзі, Теоктист, Никетиат және Теодораның екі бауыры болды – бұл үлкен кеңеске қарағанда отбасылық жиынға көбірек ұқсады. Топ Теоктист үйінде жиналып, 787 жылы иконақұмарлыққа қарсы шешім қабылдаған Никеяның екінші соборына келісім беріп, иконақұмарлыққа қарсылықты айыптады. Константинопольдің иконақұмарлыққа қарсы патриархы Иоанн VII лауазымынан алынып, оның орнына иконақұмар Мефодий I тағайындалды. Бұл процесс салыстырмалы түрде бейбіт өтті, бірақ Иоанн бастапқыда патриархтың резиденциясын тастаудан бас тартты және императорлық гвардия жасаған деп мәлімдеген ішіндегі жараларды көрсетті, бірақ олардың өзіне-өзі келтірілгеніне күдік туды. Иоанн Босфор маңындағы монастырдағы жер аударында, ондағы қызметшіге иконаның көзін ойып алуға бұйрық берді, бұл Теодораны оны 200 рет сауаттандыруға мәжбүр етті (бірақ бастапқыда оны соқыр етуді қалаған). Патриарх болғаннан кейін көп ұзамай Мефодий Никеяның екінші соборына қарсы болғандықтары үшін империядағы барлық епископтарды лауазымынан алды. 843 жылғы 11 наурызда Ая-Софияда үлкен шерумен иконалардың қалпына келтірілуі тойланды. Теодораның жиналысы мен иконалардың қалпына келтірілуінің күні одан бері Православие мерекесі ретінде тойланады. Иконалардың қалпына келтірілуін белгілеу үшін жасалған бір әрекет – иконақұмарлыққа қарсылықтың чемпионы император Константин V (741–775) қабірінің қорлануы болды. Оның денесі қасиетті апостолдар шіркеуіндегі қабірінен алынып, күлге айналдырылып, ешқандай жер оның жерлеу орнымен байланысты болмауы үшін шашылды. Оның қасиетті апостолдар шіркеуіндегі қабірі императрица Иренаның қабірімен ауыстырылды, оның денесі Принкипос аралындағы бұрынғы демалыс орнынан көшіріліп, күйеуінің денесімен қайта біріктіріліп, империяның басқа билеушілерімен бірге қойылды. Теодораның Иренаны бұрынғы әйел билеуші және иконаларды қалпына келтіргені үшін құрметтеген болуы мүмкін. Иренаның қабірі кейінгі жылдары жиі иконақұмар батырдың демалыс орны ретінде еске алынды. Қарапайым иконақұмарлық тез жойылды, бірақ шығыс Анатолияда шоғырланған паулициан еретиктері үлкен діни қауіп төндірді. Паулициандар дуалист және сондай-ақ иконақұмарлыққа қарсы болды (олар бүкіл материалдық әлемді қабылдамады). Иконаларды қалпына келтіргеннен кейін көп ұзамай Теодора әскерге империядағы паулициандарды күшпен дінін өзгерткен немесе өлтіргенін бұйырды. Кейбіреулері дінін өзгерткенімен, мыңдаған адам өлтірілді және көптеген адамдар императорлық шекарадан қашып, Мелитенің әмірі Омар әл-Ақтамен Аббасид халифаты мен оның қорғауындағы империя арасындағы бос шекаралық жерлерге қоныстанды.

As she had considerable support, Theodora restored the veneration of icons in March 843 at the Council of Constantinople, just fourteen months after Theophilos's death, ending the second Byzantine Iconoclasm (814–843). In order to counteract opposition and save the legacy of her husband, Theodora claimed that Theophilos had repented of Iconoclasm on his deathbed. This story also ensured that Theophilos's iconoclasm would not adversely affect Michael's reign in the future. Though religious policy would normally have been decided in conjunction with religious officials, nearly all bishops of the empire had been forced to profess Iconoclasm. As such, Theodora instead assembled a group of officials, courtiers and clerics. The most prominent members of the assembly were Theodora herself, Theoktistos, Niketiates and Theodora's two brothers; more akin to a family affair than a large council. The group met at Theoktistos's house, where they condemned Iconoclasm through accepting the Second Council of Nicaea (which in 787 had decided against Iconoclasm). The iconoclast Patriarch of Constantinople, John VII, was deposed and replaced with the iconophile Methodios I. The entire process was conducted in relative peace, though John at first refused to leave the patriarch's residence and showed wounds on his stomach that he claimed had been inflicted by imperial guards, though they were more likely self inflicted. John also produced issues while in exile in a monastery by the Bosporus, ordering a servant there to poke out the eyes of an icon, which prompted Theodora to order him to whipped 200 times (though she had at first wanted to blind him). Soon after becoming patriarch, Methodios had nearly every bishop in the empire deposed due to them having gone against the Second Council of Nicaea. On 11 March 843, the restoration of the icons was celebrated in a grand procession in the Hagia Sophia. The day of Theodora's assembly and restoration of the icons has been celebrated ever since as the Feast of Orthodoxy. One symbolic action taken to mark the restoration of the icons was the desecration of the tomb of emperor Constantine V (741–775), a champion of iconoclasm. His remains were removed from his tomb in the Church of the Holy Apostles and burned, with the ashes scattered so that no site would ever be associated with his burial. His tomb in the Church of the Holy Apostles was replaced with the tomb of Empress Irene, with her remains being transferred from her previous resting place on the island of Prinkipos, finally reuniting her remains with those of her husband and placing her alongside the other rulers of the empire. It is possible that Theodora admired Irene on account of her being a previous female ruler as well as a previous restorer of the icons. Irene's grave would in later years often be commemorated as the resting place of an iconophile hero. Though ordinary iconoclasm swiftly disappeared, a larger religious threat were the Paulician heretics, concentrated in eastern Anatolia. The Paulicians were dualists and also iconoclasts (as they rejected the entire material world). Shortly after restoring the icons, Theodora ordered to army to either forcefully convert, or execute, the Paulicians of the empire. Though some converted, thousands were killed and many escaped across the imperial border and were settled by Umar al Aqta, emir of Melitene, in the empty border lands between the Abbasid Caliphate and the empire under his protection.

Сыртқы саясат

Православие мен иконаға табыну империя үшін жеңіс әкеле алатынын көрсету үшін Теодора 853 жылы Арабтардың бірнеше онжылдық бұрын басып алған Крит аралын қайтарып алуға экспедиция ұйымдастырды. Никетиат пен Теоктист басқарған экспедиция сәтті аяқталды, шабуыл жасаушы әскерлер сәтті жағаға қонды, араб бекіністерін қоршады және Криттегі Теманы құрды. Бірақ Теоктист Теодораның жаңа императорды, мүмкін, оның інісі Бардасты тағайындау ниеті туралы естігенде алаңдап, Константинопольге қайтуға мәжбүр болды. Бұл қауесет жалған болса да, Теодора билікті өзінде ұстап тұруға ниеттенген, алайда Теоктист Кіші Азияға Малатиялық Омар әл-Ақтаның шабуыл жасағаны туралы хабар алған соң Критке орала алмады. Теоктист оған қарсы күресу үшін әскер басшысы ретінде жіберілді, бірақ Мауропотамос шайқасы Византияның жеңілісімен аяқталды. 854 жылы Криттегі арабтар византиялық шабуыл жасаушы әскерді талқандап, Никетиатты өлтірді. Византиялықтар Мауропотамоста арабтарға өткендердің себебінен жеңіліске ұшырады, Теоктист осыны Бардастың кінәсі деп санап, Теодораны оның інісін елден қууға көндірді. Барданың өзіндік мақсаттары болуы мүмкін деп ойлаған Теодора оны елден қуу идеясына қарсылық көрсетпеді. Сәтсіздіктерге қарамастан, Теоктист беделін жоғалтпады және император сарайында ықпалды болып қала берді. Әскери сәтсіздіктер иконаға табынушылардың үгіт-насихаты үшін пайдаланбады, иконаларға табыну көбінесе сынға ұшырамады. Шығыстағы шағын шабуылдар мен Сицилиядағы ірі шайқастардан басқа, Теодораның билігінің кезеңінде империя арабтардың қауіп-қатерінен аман қалды және империя тұтастай алғанда салыстырмалы бейбітшілікке ие болды. 846 жылы Болгария ханы Пресиан империямен жасалған отыз жылдық келісімнің аяқталуына байланысты Македония мен Фракияға шабуыл жасады, бірақ олар кері қайтарылып, жаңа келісімге қол қойды. Теодора 848 жылы Сицилияны қайтарып алуға экспедиция ұйымдастырды, бірақ араб басқыншыларынан жеңілді. 851-854 жылдары Тарс әмірі Әли ибн Яхья әл-Армани империя аумағына шабуыл жасады, мүмкін, жас тоқал мен баласы басқаратын империяның әлсіздігін сезіп. Әлидің шабуылдары көп зиян келтірмесе де, Теодора жауап беруге шешім қабылдады және 853 және 854 жылдары Мысырдың жағалауын шабуылдау үшін шабуыл жасаушы топтарды жіберді. 853 жылы византиялық шабуылшылар Мысырдың Дамиетта қаласын өртеп жіберді, ал 855 жылы византиялық әскер Әлидің әмірлігіне басып кіріп, Аназарбус қаласын тонады, 20 000 тұтқынға алды. Теоктисттің бұйрығымен христиан дініне өтуден бас тартқан тұтқындар өлім жазасына кесілді. Кейінгі жылнамашылардың айтуынша, осы табыстар, әсіресе Аназарбустың тонаулары, тіпті арабтарды таң қалдырды. Аназарбусты тонағаннан кейін көп ұзамай Болгарияның Борис I-і империяға қауіп төндіре бастады, өйткені болгар келісімінің мерзімі таяп қалды, бірақ оны әскери қимылдарсыз жаңартуға көндірді. Кейінгі жылнамаларда, әрине, Теодора Бориске империяға шабуыл жасаса, оған қарсы византиялық әскерді жеке басқаратынын айтқандығы және Борис әйел басшыға қарсы жеңіске жетсе, бұл үлкен жетістік деп есептелмейтіні туралы айтылады. Теодораның билігінің соңына қарай империя Болгария мен Аббасид халифатына қарсы үстемдікке ие болды. Бір кезде Пелопоннеске қоныс аударған славян тайпалары да табысты түрде салық төлеуге мәжбүр болды. Теофилдың әскерлерге жоғары жалақы төлеу саясатын жалғастырған Теодора императорлық бюджетте аздап артық қалдырды және императорлық алтын қорын сәл көбейтті.

In order to demonstrate that Orthodoxy, just as well as Iconoclasm, could win victories for the empire, Theodora later in 853 organized an expedition to retake the island of Crete, lost some decades prior to Arab conquerors. Headed by Niketiates and Theoktistos, the expedition began as a considerable success, with the invasion force successfully landing, besieging the Arab fortresses, and setting up a Theme of Crete. However, Theoktistos became concerned when he heard rumors that Theodora intended to name a new emperor, possibly her brother Bardas, and abandoned the campaign to return to Constantinople. Though these rumors were false, and Theodora very much intended to hold onto power herself, Theoktistos was unable to return to Crete since news arrived of an invasion of Asia Minor by Umar al Aqta of Malatya. Theoktistos was sent at the head of an army to confront him, but the resulting Battle of Mauropotamos ended in a Byzantine defeat. In 854, the Arabs on Crete counterattacked and destroyed the Byzantine invasion force and killed Niketiates. The Byzantines had lost at Mauropotamos partly due to desertions to the Arabs, which Theoktistos blamed upon Bardas, and convinced Theodora to expel her brother from the court. Perhaps worried that Bardas harbored certain ambitions of his own, Theodora did not put up much resistance to the idea of exiling him. Despite his failures, Theoktistos suffered no loss in prestige himself and remained influential at the imperial court. There was no major use of the military setbacks as propaganda by iconoclasts, and the veneration of icons endured mostly unchallenged. Save for some minor attacks and raids in the east, and larger engagements in Sicily, the empire was mostly safe from further Arab threats throughout Theodora's reign and the empire as a whole enjoyed an extended period of relative peace. In 846, Khan Presian of Bulgaria raided Macedonia and Thrace due to the expiration of a thirty year treaty with the empire, but he was repulsed and forced to sign a new treaty. Theodora organized an expedition in 848 to attempt to retake Sicily, but it was defeated by the Arab invaders. In the summers of 851 to 854, Ali ibn Yahya al Armani, emir of Tarsus, raided imperial territory, perhaps viewing the empire being governed by a young widow and her child as a sign of weakness. Though Ali's raids did little damage, Theodora decided to retaliate and sent raiding parties to raid the coastline of Egypt in 853 and 854. In 853, the Byzantine raiders burnt down the Egyptian city of Damietta and in 855, a Byzantine army invaded Ali's emirate and sacked the city of Anazarbus, taking 20,000 prisoners. On Theoktistos's orders, some of the prisoners who refused to convert to Christianity were executed. According to later chroniclers, these successes, particularly the sack of Anazarbus, impressed even the Arabs. Shortly after the sack of Anazarbus, Boris I of Bulgaria began making threats towards the empire as the Bulgarian treaty was once more about to expire, however, he was convinced to renew it without the need for military action. Later chronicles, probably fancifully, claimed that Theodora had threatened Boris that she would lead the Byzantine army in person against him if he invaded the empire, and that she had stated that Boris achieving victory over a female head of state would hardly be considered a great achievement. By the end of Theodora's reign, the empire had gained the upper hand over both Bulgaria and the Abbasid Caliphate. At some point the Slavic tribes that had settled in the Peloponnese had also successfully been forced to pay tribute. Despite continuing a policy of high wages for the soldiers, instituted by Theophilos, Theodora maintained a small surplus in the imperial budget and even modestly increased the imperial gold reserves.

Биліктен құлау

855 жылы Михаил III он бес жасқа толды, оны өз билігін жүргізе алатын жасқа жақындатты. Симеон Логофеттің дәстүріне сәйкес, ол Евдокия Ингеринаны сүйіктісі ретінде қабылдады, кейіннен оны өзінің әріптес императоры Василий I-ге үйлендірді, бірақ бұл оқиға даулы. Симеонның бейтараптығы күмәнді, ал басқа замандас дереккөздер бұл қастандық туралы ештеңе айтпайды, соның салдарынан Острогорский мен Адонц сияқты көрнекті византиялық ғалымдар бұл әңгімені жоққа шығарды. Қалай болғанда да, Теодораның билігі өте сәтті болғанымен, ол да, Теоктист те Михаил III-тен қанағаттанбады, ол мемлекеттік істерді жеңілтек жарыстарға, ішімдікке және күмәнді сүйіктісі Евдокия Ингеринамен уақыт өткізуге басымдық берді. Үйлену оны дұрыс жолға салуға көмектеседі деген үмітпен Теодора ұлы үшін күйеу іздеу рәсімін ұйымдастырды. Евдокия Ингеринаға қатысуға рұқсат берілгенімен, Теодора мен Теоктист оны таза болмағандықтан жарамсыз деп таныды. Михаил өз еркіне қарсы Евдокия Декаполитиссаға үйленді. Өзіне қалаулы жарды таңдау мүмкін болмағанына ашуланған Михаил анасы мен регенттерді құлатуға шешім қабылдады. Михаил Теодораның қайтадан үйленуді жоспарлап отырғаны туралы негізсіз әңгімелерге де алаңдады, мүмкін Теоктистпен немесе Михаилдың әпкесінің біреуімен. Бардас таратып жүрген аңыз бойынша, Теодора билікті сақтап, таққа басқа біреуді отырғызып, Ирененің жолын жалғастырып, Михаилді соқыр етуді және тақтан түсіруді жоспарлаған. Жылдар бойы шет елде болғаннан кейін Бардас Михаилдың бұйрығымен астанаға қайтарылды, және олар 855 жылдың қараша айында Теоктисті өлтірді. Бұл қастандыққа Теодораның әпкесі Каломария және қазынашы Теофан да қатысқан болуы мүмкін, бірақ бастапқыда Теоктисті өлтіру емес, оны қаралау және шеттету мақсатында болған. Алайда, бір сәтте Михаил сақшыларына Теоктисті өлтіруге бұйрық берді. Иосиф Генесийдің кейінгі жазбаларында айтылғандай, Теодора осы оқиғаны біліп, Теоктисті құтқаруға асықты, бірақ қастандық жасаушылардың бірі оны қорқытып қайтарды. Досы мен сенімді серігінен айырылған Теодора бірнеше ай бойы Михаил мен қастандық жасаушыларға ашуланды. Ол оны "өзіне екінші әке болған" адамды өлтіргені үшін айыптады. Анасын көндіре алмаған Михаил 856 жылдың 15 наурызында өзін жалғыз император деп жариялады, Теодораны императрица лауазымынан ресми түрде шеттетуге және Аугуста атағынан айырды. Теодораның биліктен шеттелуіне себеп болған соңғы оқиға Бардасты өлтіруге қатысқан болуы мүмкін. Кейбір сенаторлар оны билікке қайтаруды қалаған, бірақ Теодора бас тартты. Теодора билік үшін күрес салдарынан туындаған зиянды жағдайлардан аулақ болу үшін биліктен шеттелуді қабылдады және бейбіт өмірге шықты.

Michael III turned fifteen in 855, bringing him near the age when he could rule in his own right. According to the tradition of Simeon Logothete, he took Eudokia Ingerina as a mistress, and later married her to his co emperor Basil I, though this narrative is challenged. Symeon's neutrality is disputed, and other contemporary sources do not speak of this conspiracy, leading several prominent Byzantists, such as Ostrogorsky and Adontz to dismiss this narrative. Whatever the case, although Theodora's reign had been highly successful, both she and Theoktistos were dissatisfied with Michael III, who neglected matters of state in preference of chariot racing, drinking and spending time with his alleged mistress Eudokia Ingerina. In the hope that marriage could perhaps steer him on the right course, Theodora organized a bride show for her son. Though Eudokia Ingerina was allowed to be present, Theodora and Theoktistos disqualified her on account of not being a virgin. Michael was then married to Eudokia Dekapolitissa, against his will. Annoyed by not being able to choose his own wife, Michael resolved to overthrow his mother and the regents. Michael was also concerned about unfounded rumors that Theodora planned to remarry, perhaps to Theoktistos, or marry one of Michael's sisters off to some suitable noble. These rumors, started by Bardas, further detailed that Theodora planned to retain power, elevate someone else to the throne and blind and depose Michael, following in Irene's footsteps. After years in exile, Bardas was summoned back to the capital by Michael and together they had Theoktistos assassinated in November 855. The conspiracy, which was also supported by Kalomaria (one of Theodora's sisters) and Theophanes (the chief of the wardrobe), may not originally have been intended to kill Theoktistos, and instead just to humiliate him and force him into exile. At a critical moment, however, Michael cried out to his guards to kill Theoktistos. According to the later writings of Joseph Genesius, Theodora learned of what was happening and rushed to save Theoktistos, but was scared away by one of the conspirators. Distraught at the loss of her friend and confidant, Theodora was enraged at Michael and the other conspirators for several months. She is recorded to have berated him for killing the man who had "acted as a second father to him". Unable to placate his mother, Michael proclaimed himself sole emperor on 15 March 856, formally deposing her as empress and stripping her of the rank of Augusta. The final catalyst for Theodora's deposition may have been her possibly being a part of a plot to assassinate Bardas. It is also possible that some senators wished to restore her to power, but Theodora refused. Theodora accepted the deposition, refraining from causing any of the damage that would result from a struggle for power, and retired in peace.

Кейінгі өмірі мен мұрасы

Теодора 857 немесе 858 жылға дейін император сарайында өмір сүруін жалғастырды, содан кейін ол және Михаилдың қарындастары Гастриядағы монастырға қуылды және қамауға алынды, бірақ патриарх Игнатий олардың өз еркімен кешігіп қалғандықтан, оларды монах қылып кигізуден бас тартты. Кейінгі деректерде Теодораның жер аударылған кезінде түрлі себептермен одан қорғаныш іздеген көптеген адамдарға аянып, оларға көмектескені айтылады. Ол шамамен 863 жылы босатылып, Михаил оған рәсімдік рөл атқаруға рұқсат берген болуы мүмкін. Мүмкін, ол Августа дәрежесіне қайта орнатылды. Теодора Михаилдың билігімен жоғары лауазымдарға жеткен Бардасқа деген наразылығын жасырмады. 866 жылы ол оған қасақана тым қысқа және алтын бөдене бейнесі бар көйлек жіберді, Барда оны алдаудың белгісі деп түсінді. Өмірінің соңына қарай Теодора мен Михаил татуласты. 867 жылдың күзінде Теодора Михаилді 25 қыркүйекте кешкі асқа шақырды, екеуі де оның жақсы өтуі үшін шаралар қолдады. Бірақ кешкі ас өтпеді, өйткені Михаил кеше күні кешкі ас ішкеннен кейін досы және әріптес император Василий I-ге қаныпешене өлтірілді. Теодора ұзақ уақыт бойы Василийге сенбеді, бірақ оған қарсы әрекет етуге күші жетпеді. Ол 867 жылы, Михаил өлтірілгеннен кейін қайтыс болды. Ол соңғы рет Михаилдың жерлеу рәсімінде көрінді, онда ол және оның қыздары оның денесін жоқтап жылады. Ол Гастриядағы монастырға жерленді. Теодора кейінгі ұрпақтарда жоғары бағаланды және икона табынуға соққы бергенімен, сондай-ақ шетелдік державалармен сәтті келісімдер жасағаны үшін күшті басшы ретінде еске алынды. Теодора Шығыс православие шіркеуінде әулие ретінде танылған, 11 ақпанда иконаларды қайта орнатудағы рөлі үшін еске алынады. Линда Гарланд Теодораны "ерке, ағасын биліктен қиындықсыз шеттетуге қабілетті, қажет болғанда өз ойын айтудан қорқымайтын және империяны басқаруға толыққанды дайын әйел" деп сипаттады. 2022 жылы Епископалдық шіркеу Теодораны төрт жылдық сынақтан кейін литургиялық күнтізбесіне ресми түрде қосты.

Theodora continued to live in the imperial palace until 857 or 858, when she and Michael's sisters were expelled and confined to a convent in Gastria, despite Patriarch Ignatios refusing to tonsure them since they were not becoming nuns willingly. Later sources record that while in exile, Theodora took pity on a number of men who came to her for protection for various reasons and helped them. It is possible that she was released around 863 and was allowed by Michael to play a ceremonial role. Perhaps she was restored as Augusta. Theodora continued to resent Bardas, who reached high offices under Michael. Around 866, she sent him a tunic that was intentionally too short for him and had a golden partridge on it, interpreted by Bardas as a sign of deceit. Towards the end of both of their lives, Theodora and Michael reconciled. In the autumn of 867, Theodora invited Michael to a dinner on 25 September and both seemed to be taking measures to ensure that it would be an agreeable occasion. Their dinner never took place since Michael was murdered by his friend and co emperor Basil I after a dinner on the day before. Theodora had long mistrusted Basil but had been powerless to act against him. She died 867, at some point after Michael's murder. The last time she is attested was at Michael's burial, when she and her daughters are recorded as having been present and weeping over his body. She was buried in the convent in Gastria. Theodora was highly regarded by later generations and she was remembered as a formidable leader, both because of her bringing an end to Iconoclasm and her successful dealings with foreign powers. Theodora is recognized as a saint in the Eastern Orthodox Church, commemorated on 11 February for her role in the restoration of the icons. Lynda Garland assessed Theodora as "a woman of character, who was able to exclude her brother from power without difficulty, who was not afraid to speak her mind when necessary, and who was fully capable of governing the empire". In 2022, the Episcopal Church officially added Theodora to its liturgical calendar after four years of preliminary trial use.