Өлім жазасын орындайтын адам

Кіріспе

Азаптаушы, сондай-ақ дарға асушы немесе басын кесуші, – өлім жазасын сотталған адамға ресми түрде орындайтын лауазымды тұлға.

Ауқымы мен міндеті

Әдетте, жазалаушыға жазаны орындауға рұқсат беретін немесе бұйрық беретін ордер ұсынылатын. Бұл ордер жазалаушыны кісі өлтіру айыбынан қорғайды. Ажал жазасының түрлерінен туындаған, бірақ олар басқа да дене жазаларын да орындаған, жалпы қолданылатын терминдер – дарға асушы (аспанға тігу) және бас кесуші (бас кесу). Әскери қызметте жазалаушы рөлін әскери қызметкер, мысалы, провизор атқаратын. Жазалаушы туралы кең таралған стереотип – капюшон киген ортағасырлық немесе абсолюттік монархияның жазалаушысы. Бірақ шындығында, жазалаушылар сирек капюшон тағатын, және әрқашан қара киім кимейтін. Капюшон тек жазалаушының кім екенін жасыру қажет болған жағдайларда ғана қолданылатын. Хилари Мантел 2018 жылғы Рейт лекцияларында айтқандай: «Неге жазалаушы маска тағады? Бәрі оның кім екенін біледі». Бұл жұмыс кейде-кейде ғана қажет болса да, сот кеңсесінің қызметкері, полиция, түрме қызметкерлері немесе тіпті әскерилер сияқты адамдар оны өздерінің жалпы міндеттерінің аясында орындай алады. Ерекше жағдай – римдік фстуарий дәстүрі, ол қолға түсіру түрінде жалғасты, онда кінәлі адам өз қылмысынан зардап шеккен әріптестерінен жаза алады, мысалы, күзетшілік міндетін орындамағаны үшін немесе кемедегі шектеулі азық-түлік қорынан ұрлағаны үшін. Көптеген жазалаушылар өз жұмыстарын орындау үшін аймақтар арасында саяхаттайтын кәсіби мамандар болды, себебі жазалаулар көбінесе көп болмайтын. Осы аймақта жазалаушы, өлім жазасынсыз дене жазаларын да орындайтын немесе азаптауға қолданатын. Ортағасырлық Еуропада, ерте заманауи кезеңнің соңына дейін, жазалаушылар көбінесе мал өліктерін жинаумен айналысқан, себебі жазалаудан түскен ақша тіршілік көруге жеткіліксіз болды. Ортағасырлық Еуропада жазалаушылар арашалаумен ауыратын адамдар мен жыныс жұмысымен айналысатын әйелдерден салық жинап, ойын үйлерін бақылаған. Олар сондай-ақ дәретханалар мен шұңқырларды күтіп, мал өліктерін тастаумен айналысқан. Бұл термин, өлтіруге бағытталмаған, бірақ өлімге әкелуі мүмкін қатаң дене жазасын орындайтын адамдарға да қолданылады. Францияда (француз революциясынан бері гильотина қолданылып келген) 1977 жылға дейін өлім жазасы сақталды, ал Франция республикасының ресми жазалаушысы болды; соңғысы Марсель Шевалье 1981 жылы өлім жазасы ресми түрде жойылғанға дейін қызмет етті.

The executioner was usually presented with a warrant authorising or ordering him to execute the sentence. The warrant protects the executioner from the charge of murder. Common terms for executioners derived from forms of capital punishment—though they often also performed other physical punishments—include hangman (hanging) and headsman (beheading). In the military, the role of executioner was performed by a soldier, such as the provost. A common stereotype of an executioner is a hooded medieval or absolutist executioner. Symbolic or real, executioners were rarely hooded, and not robed in all black; hoods were only used if an executioner's identity and anonymity were to be preserved from the public. As Hilary Mantel noted in her 2018 Reith Lectures, "Why would an executioner wear a mask? Everybody knew who he was". While this task can be occasional in nature, it can be carried out in the line of more general duty by an officer of the court, the police, prison staff, or even the military. A special case is the tradition of the Roman fustuarium, continued in forms of running the gauntlet, where the culprit receives their punishment from the hands of the comrades gravely harmed by their crime, e. g. for failing in vital sentinel duty or stealing from a ship's limited food supply. Many executioners were professional specialists who traveled a circuit or region performing their duty, because executions were rarely very numerous. Within this region, a resident executioner would also administer non lethal physical punishments, or apply torture. In medieval Europe, to the end of the early modern period, executioners were often knackers, since pay from the rare executions was not enough to live off. In medieval Europe executioners also taxed lepers and prostitutes, and controlled gaming houses. They were also in charge of the latrines and cesspools, and disposing of animal carcasses. The term is extended to administrators of severe physical punishment that is not prescribed to kill, but which may result in death. Executions in France (using the guillotine since the French Revolution) persisted until 1977, and the French Republic had an official executioner; the last one, Marcel Chevalier, served until the formal abolition of capital punishment in 1981.

Қоғамда

Батыс Еуропа мен оның колонияларында жазалаушылар көбінесе көршілерінен қашықтап, олардың жұмысы да беделсіз саналды. Ұлыбританияда ең танымал әулет – Пьерпойнттар, олар 1902 мен 1956 жылдар аралығында үш жазалаушыны берді: Генри, оның інісі Томас және Генридің ұлы Альберт. Франция мен көптеген басқа еуропалық елдерден өзгеше, британдық жазалаушылар, мысалы Уильям Марвуд, Джеймс Берри, Альберт Пьерпойнт және Гарри Аллен, жұртшылыққа кеңінен танылып, құрметке ие болды. Жапонияда жазалаушылар буракумин тобының бір бөлігі ретінде жек көруге ұшырады (қазіргі Жапонияда жазаларды кәсіби жазалаушылар емес, түрме күзетшілері орындайды). Джуничи Саганың «Жібек пен сабанның естеліктері» еңбегінде Жапонияның Цучиура ауылында сауалнама жүргізілген отбасылардың бірі – жазалаушылар отбасы («Соңғы жазалаушы», 54-бет). Бұл отбасы әлеуметтік оқшаулықтан зардап шегеді, тіпті отбасының қаржылық жағдайы жақсы болса да. Осман империясында жазалаушы бола алатын жалғыз халық – ромалар еді. Жазалаушыларды «қарғысқа ұшыраған» деп есептеген, тіпті олардың зираттары да қоғамдық зираттардан бөлек болды. Жазалаушылардың қабір тастарына жазулар жасалмаған, көбінесе тегіс болмаған, жылтыратылмаған қарапайым тастар қолданылған. Ең көне және ең ірі «жазалаушылар зираты» Истанбұлдың Эйюп ауданында орналасқан. Түркиядағы республикалық төңкерістен кейін де жазаларды рома жазалаушылар орындауды жалғастырды. Бұл жағдай Түркияда өлім жазасы жойылғанға дейін сақталды. Роскоммон қаласы Ирландияның ең танымал дарға асушысы, леди Беттиге ие болуымен ерекшеленеді. Ол өмірін сақтап қалу үшін, оны және тағы 25 адамды дарға асуға тиіс күні, оның өлім жазасын орындауға тағайындалған дарға асушы ауырғанда, осы лауазымға ие болды. Леди Бетти өлім жазасын өмір бойына түрмеге ауыстыру шартымен бұл міндетті орындауға келісті және содан бері округтің дарға асушысы болды. 1782 жылдың 13 қарашасында Дублиннің жанындағы Килменхемде белгісіз әйел екі адамды кісі өлтіргені үшін дарға асты. Олардың денелері де төрт бөлікке бөлінді. Шериф әйелді дарға асушы еткені үшін айыпталды.

In Western Europe and its colonies, executioners were often shunned by their neighbours, with their work as knackers also disreputable. In Britain, the most notable dynasty was the Pierrepoints, who provided three executioners between 1902 and 1956 – Henry, his brother Thomas, and Henry's son Albert. Unlike in France and many other European countries, far from being shunned, British executioners such as William Marwood, James Berry, Albert Pierrepoint, and Harry Allen were widely known and respected by the public. In Japan, executioners have been held in contempt as part of the burakumin class (today executions in Japan are not carried out by professional executioners, but by prison guards). In Memories of Silk and Straw, by Junichi Saga, one of the families surveyed in the Japanese village of Tsuchiura is that of an executioner family ("The Last Executioner", p. 54). This family does suffer social isolation, even though the family is somewhat well off financially. In the Ottoman Empire, only Romani could be executioners. Executioners were seen as "damned" people and even their graveyards were separate from public graveyards. There were no inscriptions on executioner tombstones, and usually uncarved and unpolished simple rough stones were used. One of the oldest and largest "executioner graveyards" is in the Eyüp district in Istanbul. After the republican revolution in Turkey, executions continued to be performed by Romani executioners. This situation continued until the abolition of capital punishment in Turkey. The town of Roscommon has the distinction of having had Ireland's most notorious hangwoman, Lady Betty, who was given the post in exchange for her life being spared when the hangman due to execute her death sentence took ill on the day that she and 25 others were due to be hanged. Lady Betty offered to carry out the task in exchange for her death sentence being commuted to a life sentence, and she acted as the county's hangwoman from then on. An unidentified woman hanged two men for murder on 13 November 1782 at Kilmainham, near Dublin. The men were also quartered. The sheriff received abuse for making a hangman of a woman.