Кіріспе

Классикалық батырлық әдебиетінің сатирикалық пародиясы. Мок-героикалық, мок-эпостық немесе геройлық-комедиялық туындылар көбінесе классикалық батырлар мен батырлық әдебиетінің жиі кездесетін стереотиптерін паш ететін сатиралар немесе пародиялар болып табылады. Әдетте, мұндай туындылар қаһарман рөліне ақымақтың бейнесін қояды немесе батырлық қасиеттерді осылайша күшейтеді, олар абсурдқа айналады.

Тарих

Тарихи тұрғыдан алғанда, қаһармандыққа еліктеу стилі 17 ғасырдағы Италияда және Ұлыбританиядағы Реставрациядан кейінгі және Август дәуірлерінде танымал болды. Бұл стильдің ең ерте мысалы – римдіктер Гомерге жатқызып, оның шығармаларын пародизациялаған батрахомиомахия, бірақ қазіргі ғалымдардың көпшілігі оны Ұлы Ескендір заманындағы аты белгісіз ақынның туындысы деп санайды. 17 ғасырда қаһармандыққа еліктеудің пайда болуына қатысты ұзақ жылдар бойы сақталған пікір – эпостық және пасторальдық жанрлар тозығы жетіп, қолданыстан шығып қалғандықтан, олар пародиялық түрде жаңартылды. 17 ғасырда эпикалық жанрға қатаң сын көрсетілді, себебі ол феодалдық қоғамның дәстүрлі құндылықтарын бейнелейді деп есептелді. Жаңа жанрлардың арасында, қазіргі заманғы сезімдерге жақын және жаңа идеалдарды ұсынатын сатирикалық әдебиет, ескі әдеттер мен құндылықтарды сынауда ерекше тиімді болды. Испан пикареск романдарымен және француз бурлеск романымен қатар, Италияда эроикомик поэма да гүлденді. Бұл елде Торквато Тассоның "Эпостық поэма туралы әңгімелер" (Discorsi del poema eroico) еңбегінде белгіленген ережелерді сақтай және оның шедеврі "Иерусалимді азат етуде" іске асырылған эпостық өлеңдер жазғандар ескірген деп саналды. Жаңа масқара батырлық поэмасы эпостардың бірдей өлшемін, сөздігін, риторикасын қабылдады. Алайда, жаңа жанр ескі эпосты мағына жағынан кері қайырып, оқиғаларды көбірек таныс жағдайларға енгізіп, дәстүрлі эпостарды күлкіге қалдырды. Осы тұрғыда эпикалық жанрдың пародиясы құрылды. Франческо Браччолинидің 1618 жылы жарық көрген "Құдайларды мазақтау" ("Lo scherno degli dèi") шығармасы көбінесе алғашқы итальяндық эроикомик поэмасы деп есептеледі. Бірақ, ең танымал нұсқасы – Алессандро Тассонидің "Бұғаның зорлауы" ("La secchia rapita") (1622). Басқа итальяндық масқара батырлық поэмалары: Джироламо Амелонгидің "Ла Гигантеасы" (1566), Джованни Баттиста Лаллидің "Ла мошеиде" (1624), Антонио Аббондантидің "Вайагьо ди Колония" (1625), Карло де Дотторидің "Л'асоно" (1652), Лорето Витторидің "Ла Троя рапита" (1662), Лоренцо Липпидің "Иль Малмантиль раквистато" (1688), Ипполито Неридің "Ла преса ди Сан Миниато" (1764). Итальян диалектілерінде де масқара батырлық өлеңдер жазылды. Мысалы, неаполитан диалектісінде бұл стильдегі ең танымал туынды – Джулио Чезаре Кортезедің (1612) "La Vaiasseide" еңбегі. Романскте Джованни Камилло Перезио 1688 жылы "Il maggio romanesco" жазса, Джузеппе Бернери 1695 жылы "Meo Patacca" жариялады, ал ақырында Бенедетто Микели 1765 жылы "La libbertà romana acquistata e difesa" баспасын шығарды. Мигель де Сервантестің "Дон Кихот" романынан кейін ағылшын авторлары роман поэзиясының әсем тілін және қарапайым кейіпкерлерді сипаттау үшін повестьтерді үлгі етіп алды. Пикареск, бурлеск және сатирикалық поэзиядан ерекшеленетін масқара батырлықтың ең ықтимал бастауы – Сэмюэл Батлердің "Худибрас" (1662–1674) комикалық поэмасы. Батлердің поэмасында "шынайы көк" пуритандық рыцарь Интеррегнум кезінде романтикалық және эпостық поэзияның тілімен сипатталған. Батлерден кейін, қаһармандық поэзия мен пьесаның жоғары тілінде бейнеленген қарапайым тақырыптарды суреттейтін поэзия гүлддеді. "Худибрас" поэзияның ерекше түрін тудырды, ол көбінесе "худибрастикалық" деп аталады. Худибрастикалық поэзия – иамбикалық тетраметрдегі жабық рифмалы жұптардағы поэзия, онда рифмалар көбінесе әйелдік рифмалар немесе күтпеген сәйкестіктер болып табылады. Мысалы, Батлер ағылшын азаматтық соғысын "адамдарды ақымақ немесе мас сияқты / дін үшін, немесе пәнк үшін күреске түсірді / олардың шыншылдығына барлығы ант берді / бірақ неге немесе неге екенін білмейтін" ("пәнк" – бұл әйелдерге арналған есім) деп сипаттайды. Күтпеген рифмалар комикалық әсерді күшейтеді және пародияны арттырады. Сатираның осы формалды белгісі масқара батырлықтың басқа түрлерінен ерекшелендірді. Батлерден кейін Джонатан Свифт худибрастикалық стильді ең шебер қолданушы болды, өйткені ол өзінің барлық поэзиясында осы форманы қолданды. Поэзия лауреаты Джон Драйден кейінгі Реставрация дәуірінде сатирикалық жанрлар арасында масқара батырлықтың үстемдігіне жауапты болды. Драйденнің өзінің пьесалары кейінірек масқара батырлықтарын қамтамасыз етсе (әсіресе, Гранаданы жаулау Генри Филдингтің масқара батырлықтары "Автордың фарсы" және "Том Томб", сондай-ақ "Репетиция"), Драйденнің "Мак Флекноу" бұл стильдегі поэзияның классикалық үлгісі болып саналады, өйткені ол бір ғасыр бойы қолданылды. Бұл поэмасында Драйден Томас Шэдвеллді Энеймен жанама түрде салыстырады, Энейдің тілін қолданып, Шэдвеллдің бұрын король Флекноның орнына таққа отыруын сипаттайды. Виргилийдің пародиясы Шэдвеллді сатиралайды. Драйденнің поэзиясы қалыпты қаһармандық өлеңге ұқсас: иамбикалық пентаметрдегі жабық жұптар. Пародия формальды емес, тек контекстуалды және ирониялық. (17 және 18 ғасырлардағы масқара батырлық поэзиясының тарихына толық шолу үшін Гражина Быстыдзенскаяның 1982 жылы Польша ғылыми баспагерлерінен шыққан "The English Mock Heroic poem of the 18th Century" еңбегін қараңыз.) Драйденнен кейін бұл стиль гүлдеуін жалғастырды, 1680 жылдан 1780 жылға дейінгі кезеңде көптеген масқара батырлық поэмалары жарық көрді. Сонымен қатар, масқара батырлық романға да бірнеше әрекеттер жасалды. Кейінгі масқара батырлық поэмаларының ең маңыздысы Александр Поптың туындылары болды. Поптың "Құлыптың зорлауы" ("The Rape of the Lock") масқара батырлық стилінің көрнекті мысалы; шындығында, Поп Гомердің "Илиадасы" және Виргилийдің "Энеидасы" сияқты эпостық поэзияны ешқашан еліктеуден жаңылған емес. Өлеңнің жалпы формасы, кантоларға бөлінген, эпостар дәстүрінен келеді, сондай-ақ "Музаға шақыру" да бар; бұл жағдайда Поптың Музасы – оны өлең жазуға итермелеген Джон Карилл адам. Эпостарда әдетте болжаулар болады, олар көбінесе әлемнен тыс күштер береді, ал Поп Ариэль спириті арқылы дәстүрді мазақтайды, ол Белиндаға қатысты "қорқынышты оқиғаны" көреді. Бұл эпостық кіріспе тенденциялары әдетте белгілі бір шайқасқа қатысты оқиғаның негізгі бөлігіне жол береді (мысалы, "Илиадада"). Бұл үлгіні келесідей ұстанады: шайқасқа дайындалу (Ахиллдің қалқанының сипаттамасы, шайқасқа дайындық), құдайларға құрбан шалу/құрбандық, шайқастың өзгеруі (мысалы, есірткілерді қолдану), сатқындық (Ахиллдің әлсіз жері – оның тобығы), әлемге саяхат және соңғы шайқас. Бұл элементтердің барлығы Поптың өлеңінде осы ретпен көрсетеді: Белинда карта ойынына дайындалады (оның шашы мен сұлулығының сипаттамасын қамтиды), барон оның шашы үшін құрбан шалады (махаббат құрбандығы және Клариспен келісім), карта шайқасы баронның пайдасына өзгереді, Кларис өзінің досы Белинданы алдап, баронға қайшы келеді, содан кейін карта ойыны шайқас ретінде қарастырылады және барон жеңіске жетеді. Поптың масқара батырлық шеберлігі оның әрбір мысалында айқын көрінеді. Эпостардағы әдеттегі мадақтау "Құлыптың зорлауында" да еліктеледі, мысалы, "жұлдыздар Белинданың атын жазады!" (150-жол). Ол "Дунсиадта" да осы масқара батырлық стилін қолданады, бұл жерде қарапайым немесе тривиальды тақырыптарды сипаттау үшін қаһармандық поэзияның тілі қолданылады. Бұл масқаралық эпоста жер бетіндегі ақымақтықтың және дәмсіздіктің үстемдігі, "Энеидадағы" өркениеттің пайда болуы сияқты бейнеленеді (студияның метафоралық ауысуына қараңыз). Джон Гейдің "Trivia" және "Жақсылық операсы" масқара батырлық болды (соңғысы – операда), ал Сэмюэл Джонсонның "Лондон" да бір түрлі масқара батырлық еңбек. Алайда, Поп дәуірінде масқара батырлық повестьтік пародияға жол берді, ал Филдинг сияқты авторлар масқара батырлық романды жалпы пародия романына айналдырды. Романның өркендеуі масқара батырлық дәуірінің аяқталуына әкелді, ол Сервантестің романында басталған. Романтизм гүлденгеннен кейін Байронның "Дон Жуан" сияқты масқара батырлықтар сирек кездеседі. Соңы...